Adhyaya 317
Aśoka-śāstra: Nārada’s Instruction on the Cessation of Śoka (Grief)
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Liberation Teachings) — Nārada on Aśoka-śāstra (Grief-Quelling Instruction)
Nārada introduces an ‘aśoka’ (grief-removing) instruction characterized as śānti-kara and śiva (welfare-bearing), asserting that attentive hearing yields buddhi and, through buddhi, stable well-being. He contrasts the daily influx of grief-occasions and fear-occasions for the unreflective with the composure of the paṇḍita. The chapter diagnoses sorrow as arising from unwanted contact and separation from the beloved, then prescribes cognitive reframing: do not repeatedly contemplate the attractive qualities of what has passed; deliberately observe faults where attachment grows; and avoid lamenting what is irrecoverable, since it yields no artha, dharma, or yaśas and only compounds loss. Impermanence is made explicit—accumulations end in depletion, unions end in separation, life ends in death—therefore contentment is praised as the highest wealth. Practical counsel follows: where effort is impossible, do not ruminate; treat non-rumination as medicine for duḥkha; distinguish mental suffering (to be addressed by prajñā) from bodily suffering (to be addressed by remedies). The chapter culminates in a disciplined ethic of restraint and self-governance—guarding impulses, moderating social dependence, and living inwardly anchored and self-supported.
Chapter Arc: जनक के प्रश्नों की पृष्ठभूमि में याज्ञवल्क्य अंतिम लक्ष्य का संकेत देते हैं—ऐसा सनातन पद, जो अशुद्ध चित्त वालों के लिए दुर्लभ है। → पूर्व अध्यायों में प्राण-उत्क्रमण, देवलोक-गमन और इन्द्रिय-मार्गों की सूक्ष्म चर्चा के बाद अब जिज्ञासा तीव्र होती है: क्या इन सबका अंतिम निष्कर्ष केवल लोक-प्राप्ति है, या उससे परे कोई अविनाशी धाम? → याज्ञवल्क्य निर्णायक रूप से बताते हैं कि साधना का फल ‘सनातन पद’ है—अक्षय, अजन्मा, अचल, अविकारी, पूर्ण और कल्याणमय—जिसकी उपलब्धि शुद्ध चित्त से ही संभव है। → संवाद का निष्कर्ष मोक्ष-लक्ष्य पर स्थिर होता है: देवलोक, सिद्धि और सूक्ष्म-गति के वर्णन अंततः चित्त-शुद्धि और परम पद-प्राप्ति की ओर संकेत मात्र हैं।
Shlokas
Verse 1
अ-क्रा् - एक प्राणायाममें पूरक, कुम्भक और रेचकके भेदसे तीन प्रेरणाएँ समझनी चाहिये। इस प्रकार जहाँ बारह प्रेरणाओंके अभ्यासका विधान किया गया है, वहाँ चार-चार प्राणायाम करनेकी विधि समझनी चाहिये। तात्पर्य यह कि रातके पहले और पिछले पहरोंमें ध्यानपूर्वक चार-चार प्राणायामोंका नित्य अभ्यास करना योगीके लिये अत्यन्त आवश्यक है। सप्तदशाधिकात्रेशततमोब ध्याय: विभिन्न अंगोंसे प्राणोंके उत्क्राणका फल तथा मृत्युसूचक लक्षणोंका वर्णन और मृत्युको जीतनेका उपाय याज्ञवल्क्य उवाच तथैवोत्क्रममाणं तु शृणुष्वावहितो नृप । पदभ्यामुत्क्रममाणस्य वैष्णवं स्थानमुच्यते,याज्ञवल्क्यजी कहते हैं--नरेश्वर! देह-त्यागके समय मनुष्यके जिन-जिन अंगोंसे निकलकर प्राण जिन-जिन ऊर्ध्वलोकोंमें जाते हैं, उनके विषयमें बता रहा हूँ; तुम सावधान होकर सुनो। पैरोंके मार्गसे प्राणोंके उत्क्रमण करनेपर मनुष्यको भगवान् विष्णुके परमधामकी प्राप्ति होती बतायी जाती है
ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ; ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਪ੍ਰਾਣ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲੇ, ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 2
जड्घाभ्यां तु वसून् देवानाप्नुयादिति नः श्रुतम् । जानुभ्यां च महाभागान् साध्यान् देवानवाप्रुयात्
ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੰਘਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਣ ਨਿਕਲੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਵਸੂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਘੁੱਟਣਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਦੇਹ ਤਿਆਗੇ ਤਾਂ ਮਹਾਭਾਗ ਸਾਧ੍ਯ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 3
जिसके प्राण दोनों पिण्डलियोंके मार्गसे बाहर निकलते हैं, वह वसु नामक देवताओंके लोकमें जाता है; ऐसा हमने सुन रक्खा है। घुटनोंसे प्राणत्याग करनेपर महाभाग साध्य-देवताओंके लोकोंकी प्राप्ति होती है ।। पायुनोत्क्रममाणस्तु मैत्रं स्थानमवाप्रुयात् । पृथिवीं जघनेनाथ ऊरुभ्यां च प्रजापतिम्
ਜੇ ਪ੍ਰਾਣ ਪਾਯੂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਉਤਕ੍ਰਮਣ ਕਰੇ ਤਾਂ ਮਿਤ੍ਰ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਿਤੰਬਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲੇ ਤਾਂ ਪૃਥਵੀ-ਲੋਕ, ਅਤੇ ਜੰਘਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲੇ ਤਾਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ-ਲੋਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 4
जिसके प्राण गुदामार्गसे निकलकर ऊपरकी ओर जाते हैं, वह मित्रदेवताके उत्तम स्थानको पाता है। कटिके अग्रभागसे प्राण निकलनेपर पृथ्वीलोककी और दोनों जाँघोंसे निकलनेपर प्रजापतिलोककी प्राप्ति होती है ।। पाश्चभ्यां मरुतो देवान् नाभ्यामिन्द्रत्वमेव च । बाहुभ्यामिन्द्रमेवाहुरुरसा रुद्रमेव च,दोनों पसलियोंसे प्राणोंका निष्क्रमण हो तो मरुत् नामक देवताओंकी, नाभिसे हो तो इन्द्रपदकी, दोनों भुजाओंसे हो तो भी इन्द्रपदकी ही और वक्ष:स्थलसे हो तो रुद्रलोककी प्राप्ति होती है
ਜੇ ਪ੍ਰਾਣ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ (ਪੱਸਲੀਆਂ/ਬਗਲਾਂ) ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲੇ ਤਾਂ ਮਰੁਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਾਭੀ ਰਾਹੀਂ ਉਤਕ੍ਰਮਣ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇੰਦ੍ਰਤ੍ਵ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਭੁਜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲੇ ਤਾਂ ਵੀ ਇੰਦ੍ਰਪਦ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲੇ ਤਾਂ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 5
ग्रीवया तु मुनिश्रेष्ठ नरमाप्रोत्यनुत्तमम् । विश्वेदवान् मुखेनाथ दिश: श्रोत्रेण चाप्रुयात्,ग्रीवासे प्राणोंका निष्क्रमण होनेपर मनुष्य मुनियोंमें श्रेष्ठ परम उत्तम नरका सांनिध्य प्राप्त करता है। मुखसे प्राणत्याग करनेपर वह विश्वेदेवोंको और श्रोत्रसे प्राण त्यागनेपर दिशाओंकी अधिष्ठात्री देवियोंको प्राप्त होता है
ਜੇ ਪ੍ਰਾਣ ਗਰਦਨ (ਗ੍ਰੀਵਾ) ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਸ ਅਨੁੱਤਮ ਨਰ ਦੇ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮੁਖ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗੇ ਤਾਂ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੇ ਕੰਨ (ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ) ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲੇ ਤਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਦੇਵੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 6
प्राणेन गन्धवहन नेत्राभ्यामग्निमेव च । भ्रूभ्यां चैवाश्विनौ देवा ललाटेन पितृनथ,नासिकासे प्राणोंका उत्क्रमण हो तो मनुष्य वायुदेवताको, दोनों नेत्रोंसे हो तो अग्निदेवताको, दोनों भौंहोंसे हो तो अश्विनीकुमारोंको और ललाटसे हो तो पितरोंको प्राप्त होता है
ਜੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਗੰਧਵਾਹਕ ਵਾਯੁਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲੇ ਤਾਂ ਅਗਨਿਦੇਵ ਨੂੰ; ਦੋਵੇਂ ਭੌਂਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲੇ ਤਾਂ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ; ਅਤੇ ਮੱਥੇ ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲੇ ਤਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 7
ब्रह्माणमाप्रोति विभुं मूर्थ्ना देवाग्रजं तथा । एतान्युत्क्रमणस्थानान्युक्तानि मिथिलेश्वर,मस्तकसे प्राणोंका परित्याग करनेपर मनुष्य देवताओंके अग्रज भगवान् ब्रह्माजीके लोकको जाता है। मिथिलेश्वर! ये प्राणोंके निष्क्रमणके स्थान बताये गये हैं
ਜੇ ਮੱਥੇ ਦੇ ਸਿਰੇ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅਗਰਜ, ਵਿਭੂ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਿਥਿਲੇਸ਼ਵਰ! ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ-ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਮਣ ਦੇ ਸਥਾਨ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 8
अरिष्टानि प्रवक्ष्यामि विहितानि मनीषिभि: । संवत्सरवियोगस्य सम्भवन्ति शरीरिण:,अब मैं ज्ञानी पुरुषोंद्वारा नियत किये हुए अमंगल अथवा मृत्युको सूचित करनेवाले उन चिह्ढोंका वर्णन करता हूँ, जो देहधारीके शरीर छूटनेमें केवल एक वर्ष शेष रह जानेपर उसके सामने प्रकट होते हैं
ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਅਮੰਗਲ—ਮੌਤ ਦੇ ਸੰਕੇਤਕ—ਲੱਛਣ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਦੇਹਧਾਰੀ ਦੇ ਦੇਹ-ਵਿਛੋੜੇ (ਮੌਤ) ਤੋਂ ਇਕ ਵਰ੍ਹਾ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 9
यो5रुन्धतीं न पश्येत दृष्टपूर्वां कदाचन । तथैव ध्रुवमित्याहु: पूर्णेन्दुं दीपमेव च
ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਅਰੁੰਧਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ‘ਧ੍ਰੁਵ’ ਜਾਂ ‘ਨਿਸ਼ਚਿਤ’ ਕਹਿ ਕੇ ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰੇ, ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਅਤੇ ਦੀਵੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ-ਪਛਾਣੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 10
परचक्षुषि चात्मानं ये न पश्यन्ति पार्थिव
ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ! ਜੋ ਲੋਕ ‘ਪਰ-ਚੱਖੁਸੀ’—ਅਰਥਾਤ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਣ ਵਾਲੇ—ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਜੋ ਬਾਹਰੀ ਆਸਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।
Verse 11
आत्मच्छायाकृती भूतं ते5पि संवत्सरायुष: । पृथ्वीनाथ! जो लोग दूसरेके नेत्रोंमें अपनी परछाईं न देख सकें, उनकी आयु भी एक ही वर्षतक शेष समझनी चाहिये ।। १० $ ।। अतिथद्युतिरतिप्रज्ञा अप्रज्ञा चाद्युतिस्तथा
ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਧਰਤੀਨਾਥ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪਰਛਾਂਵ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵੀ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸਾਲ ਹੀ ਬਾਕੀ ਸਮਝਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 12
प्रकृतेविक्रियापत्ति: षण्मासान्मृत्युलक्षणम् | यदि मनुष्यकी बहुत बढ़ी-चढ़ी कान्ति भी अत्यन्त फीकी पड़ जाय, अधिक बुद्धिमत्ता भी बुद्धिहीनतामें परिणत हो जाय और स्वभावमें भी भारी उलट-फेर हो जाय तो यह उसके छ: महीनेके भीतर ही होनेवाली मृत्युका सूचक है ।। ११ डल।| दैवतान्यवजानाति ब्राह्मणैश्व विरुद्धाते
ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਵਿਗਾੜ ਆ ਜਾਣਾ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਅੰਦਰ ਮੌਤ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਕਾਂਤੀ ਅਚਾਨਕ ਫਿੱਕੀ ਪੈ ਜਾਵੇ, ਤੇਜ਼ ਬੁੱਧੀ ਮੂਰਖਤਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਵੇ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵ ਉਲਟ ਜਾਵੇ—ਤਾਂ ਜਾਣੋ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਵਗਿਆ ਕਰੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਧਾਰੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਧਰਮ-ਹਾਨੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।
Verse 13
ऊर्णनाभेर्यथा चक्र छिद्रें सोम॑ं प्रपश्यति
ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਮਕੜੀ ਆਪਣੇ ਜਾਲ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੇ ਛੇਦ ਰਾਹੀਂ ਚੰਦ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਵਿਵੇਕੀ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਜਗਤ-ਜਾਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਸੁਖਮ ਦੁਆਰ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 14
शवगन्धमुपाघ्राति सुरभिं प्राप्पय यो नर:
ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੁਗੰਧ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵੀ ਲਾਸ਼ ਦੀ ਬਦਬੂ ਹੀ ਸੁੰਘੇ, ਉਸ ਦੀ ਰੁਚੀ ਵਿਗੜੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਅਸ਼ੁਚਤਾ ਦਾ ਆਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਗੰਦੇ ਤੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਹਿਤਕਰ ਵੱਲ ਮਨ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 15
कर्णनासावनमनं दन्तदृष्टिविरागिता
ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕੰਨ ਤੇ ਨੱਕ ਸਮੇਤ ਸਿਰ ਦਾ ਹੌਲੇ ਨਾਲ ਝੁਕਿਆ ਰਹਿਣਾ, ਅਤੇ ਦੰਦਾਂ ਤੇ ਨਿਗਾਹ ਉੱਤੇ ਵੈਰਾਗ੍ਯ-ਯੁਕਤ ਸੰਯਮ—ਇਹ ਨਿਮਰਤਾ, ਦਮ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਲੱਛਣ ਹਨ।
Verse 16
संज्ञालोपो निरूष्मत्वं सद्योमृत्युनिदर्शनम् अकस्माच्च स्रवेद् यस्य वाममक्षि नराधिप
ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ! ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੰਜਾਣ ਅਚਾਨਕ ਲੁਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਦੇਹ ਦੀ ਗਰਮੀ ਮੁੱਕ ਕੇ ਸਰੀਰ ਠੰਢਾ ਪੈ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਮੌਤ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿਸਣ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਦੇ ਜੇ ਉਸ ਦੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖੋਂ ਪਾਣੀ ਵਹਿਣ ਲੱਗ ਪਵੇ—ਤਾਂ ਇਹ ਘੋਰ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਹਨ।
Verse 17
मूर्थतश्नोत्पतेद् धूम: सद्यो मृत्युनिदर्शनम् नरेश्वरर जिसके नाक और कान टेढ़े हो जाय, दाँत और नेत्रोंका रंग बिगड़ जाय, जिसे बेहोशी होने लगे, जिसका शरीर ठंडा पड़ जाय तथा जिसकी बायीं आँखसे अकस्मात् आँसू बहने और मस्तकसे धुआँ उठने लगे, उसकी तत्काल मृत्यु हो जाती है। उपर्युक्त लक्षण तत्काल होनेवाली मृत्युके सूचक हैं ।। एतावन्ति त्वरिष्टानि विदित्वा मानवो55त्मवान्,इन मृत्युसूचक लक्षणोंको जानकर मनको वशमें रखनेवाला साधक रात- दिन परमात्माका ध्यान करे और जिस समय मृत्यु होनेवाली हो, उस कालकी प्रतीक्षा करता रहे
ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਧੂੰਆਂ ਉੱਠਦਾ ਦਿੱਸੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਤੁਰੰਤ ਮੌਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਜੇ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਨੱਕ ਅਤੇ ਕੰਨ ਵਿਗੜ ਜਾਣ, ਦੰਦਾਂ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਬਦਲ ਜਾਵੇ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਵੇ, ਸਰੀਰ ਠੰਢਾ ਪੈ ਜਾਵੇ, ਖੱਬੀ ਅੱਖੋਂ ਅਚਾਨਕ ਹੰਝੂ ਵਹਿਣ ਅਤੇ ਸਿਰ ਦੇ ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਧੂੰਆਂ ਉੱਠਦਾ ਦਿੱਸੇ—ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨੇੜੀ ਮੌਤ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਵਾਲਾ ਸਾਧਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰੇਤਤਾ (ਮਰਨ) ਆਉਣੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਉਡੀਕ ਕਰੇ।
Verse 18
निशि चाहनि चात्मानं योजयेत् परमात्मनि । प्रतीक्षमाणस्तत्कालं यत्कालं प्रेतता भवेत्,इन मृत्युसूचक लक्षणोंको जानकर मनको वशमें रखनेवाला साधक रात- दिन परमात्माका ध्यान करे और जिस समय मृत्यु होनेवाली हो, उस कालकी प्रतीक्षा करता रहे
ਰਾਤ ਅਤੇ ਦਿਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਸਮਝ ਕੇ, ਮਨ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਵਾਲਾ ਸਾਧਕ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਉਡੀਕ ਕਰੇ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰੇਤਤਾ (ਮਰਨ) ਆਉਣੀ ਹੋਵੇ।
Verse 19
अथास्य नेष्टं मरणं स्थातुमिच्छेदिमां क्रियाम् सर्वगन्धान् रसांश्नैव धारयीत नराधिप,नरेश्वर! यदि योगीको मृत्यु अभीष्ट न हो, अभी वह इस जगत्में रहना चाहे तो यह क्रिया करे। पूर्वोक्त रीतिसे पंचभूतविषयक धारणा करके पृथ्वी आदि तत्त्वोंपर विजय प्राप्त करते हुए सम्पूर्ण गन्धों, रसों तथा रूप आदि विषयोंको अपने वशमें करे-
ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ! ਜੇ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਅਭੀਸ਼ਟ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਹ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰੇ। ਉਹ ਸਭ ਗੰਧਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਂ—ਅਤੇ ਰੂਪ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ—ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਧਾਰੇ।
Verse 20
ससांख्यधारणं चैव विदितात्मा नरर्षभ | जयेच्च मृत्युं योगेन तत्परेणान्तरात्मना,नरश्रेष्ठ) सांख्य और योगके अनुसार धारणा-पूर्वक आत्मतत्त्वका ज्ञान प्राप्त करके ध्यानयोगके द्वारा अन्तरात्माको परमात्मामें लगा देनेसे योगी मृत्युको जीत लेता है
ਹੇ ਨਰਰਿਸ਼ਭ! ਜਿਸ ਨੇ ਆਤਮ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਂਖ੍ਯ ਤੇ ਯੋਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਧਾਰਣਾ-ਸਹਿਤ ਅਡੋਲ ਸਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯੋਗ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ—ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਾ ਕੇ—ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 21
गच्छेत् प्राप्पाक्षयं कृत्समनमजन्म शिवमव्ययम् | शाश्वतं स्थानमचल दुष्प्रापमकृतात्मभि:
ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸ ਅਖੰਡ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਕਲੇਸ਼-ਰਹਿਤ, ਅਜਨਮਾ, ਸ਼ਿਵ (ਕਲਿਆਣਮਈ) ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਯ ਹੈ; ਉਹ ਸਦਾ-ਥਿਰ, ਅਚਲ ਧਾਮ ਹੈ, ਜੋ ਅਸੰਯਮੀ ਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ।
Verse 96
खण्डाभासं दक्षिणतस्ते5पि संवत्सरायुष: । जो कभी पहलेकी देखी हुई अरुन्धती और ध्रुवको न देख पाता हो तथा पूर्णचन्द्रमाका मण्डल और दीपककी शिखा जिसे दाहिने भागसे खण्डित जान पड़े, ऐसे लोग केवल एक वर्षतक जीवित रहनेवाले होते हैं
ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਵੀ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਖੀ ਹੋਈ ਅਰੁੰਧਤੀ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਨੂੰ ਫਿਰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ; ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦਾ ਚੰਦਰ-ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਜਾਪੇ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਨਿਮਿੱਤ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ—ਜੋ ਸਾਵਧਾਨੀ, ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਧਰਮ-ਆਚਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 123
कृष्णश्यावच्छविच्छाय: षण्मासान्मृत्युलक्षणम् । जो काले रंगका होकर भी पीला पड़ने लगे, देवताओंका अनादर करे और ब्राह्मणोंक साथ विरोध करे, वह भी छः: महीनेसे अधिक नहीं जी सकता, यह उक्त लक्षणोंसे सूचित होता है
ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਕਾਲੀ/ਸਾਂਵਲੀ ਛਾਂ ਫਿੱਕੀ ਪੈ ਕੇ ਪੀਲਾਪਣ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਅੰਦਰ ਮੌਤ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਅਨਾਦਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਧਾਰੇ, ਉਹ ਵੀ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਜੀਉਂਦਾ—ਇਹ ਗੱਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 133
तथैव च सहस्रांशुं सप्तरात्रेण मृत्युभाक् । जो मनुष्य सूर्य और चन्द्रमाके मण्डलको मकड़ीके जालेके समान छिठ्रयुक्त देखता है, वह सात रातमें ही मृत्युका भागी होता है
ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਮੰਡਲਾਂ ਨੂੰ ਮਕੜੀ ਦੇ ਜਾਲੇ ਵਾਂਗ ਛੇਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖੇ, ਉਹ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੌਤ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਕਾਸ਼ੀ ਜੋਤਾਂ ਦਾ ਵਿਗੜਿਆ ਦਰਸ਼ਨ ਘੋਰ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਹੈ—ਜੋ ਤੁਰੰਤ ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇ ਕੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 143
देवतायतनस्थस्तु सप्तरात्रेण मृत्युभाक् जो देवमन्दिरमें बैठकर वहाँकी सुगन्धित वस्तुमें सड़े मुर्देकी-सी दुर्गन्धका अनुभव करता है, वह सात दिनमें ही मृत्युको प्राप्त हो जाता है
ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ—ਜੋ ਦੇਵ-ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉੱਥੇ ਦੀਆਂ ਸੁਗੰਧਿਤ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸੜਦੇ ਮੁਰਦੇ ਵਰਗੀ ਬਦਬੂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੇ, ਉਹ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਅਦਬੀ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਜਾਂ ਅਪਧਰਮੀ ਕਰਤੂਤ ਦਾ ਫਲ ਤੁਰੰਤ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਯੋਗ ਭਾਵ ਅਤਿ-ਆਵਸ਼੍ਯਕ ਹਨ।
Verse 316
इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपवके अन्तर्गत गोक्षधर्मपर्वमें याज़्वल्क्य और जनकका संवादविषयक तीन सौ सोलहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੋਖਸ਼ਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਯਾਜ਼੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਦੇ ਸੰਵਾਦ-ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 317
ऐसा करनेसे वह उस सनातन पदको प्राप्त करता है, जो अशुद्ध चित्तवाले पुरुषोंको दुर्लभ है तथा जो अक्षय, अजन्मा, अचल, अविकारी, पूर्ण एवं कल्याणमय है ।। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि याज्ञवल्क्यजनकसंवादे सप्तदशाधिकत्रिशततमो<ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸ ਸਨਾਤਨ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਦੁਰਲਭ ਹੈ—ਅਖ਼ਯ, ਅਜਨਮਾ, ਅਚਲ, ਅਵਿਕਾਰੀ, ਪੂਰਨ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣਮਯ। ਇਤੀ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਮੋਖਸ਼ਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਯਾਜ਼੍ਞਵਲਕ੍ਯ-ਜਨਕ ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਤਾਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ।
Frequently Asked Questions
The conflict is between habitual lamentation over irreversible loss and the dharmic-therapeutic demand to govern the mind through buddhi—choosing disciplined non-rumination and detachment over self-amplifying sorrow.
Do not intensify duḥkha by repeatedly contemplating what cannot be changed; recognize impermanence, cultivate contentment, and apply prajñā to mental pain while using appropriate remedies for bodily pain.
Rather than a formal phalaśruti formula, it embeds benefit-claims directly: hearing and internalizing the aśoka-śāstra produces buddhi, and buddhi is presented as the proximate cause of śoka-nāśa (cessation of grief) and sukha.