Adhyaya 312
Shanti ParvaAdhyaya 31219 Verses

Adhyaya 312

शुकस्य मिथिलागमनम् (Śukasya Mithilāgamanam) — Śuka’s Journey to Mithilā and the Courtly Test

Upa-parva: Mokṣa-dharma (Liberation Teachings) — Śuka–Janaka Episode (Chapter 312)

Bhīṣma narrates how Śuka, contemplating liberation (mokṣa), approaches his father Vyāsa with deference and requests instruction in mokṣa-dharma for lasting mental peace. Vyāsa advises study of yogic and Kapila-related teachings and then directs Śuka to King Janaka of Mithilā for specialized exposition on liberation. Vyāsa prescribes a disciplined method: travel by human pathways without ostentation, avoid comfort-seeking, do not pursue distracting ‘special experiences,’ relinquish ego, and remain compliant with Janaka’s authority to remove doubt. Śuka undertakes the journey on foot despite extraordinary capacity, crossing varied terrains and observing prosperous settlements without mental engagement, maintaining inward focus. Reaching Videha and Mithilā, he is initially checked by gatekeepers but remains composed under heat, hunger, and delay. He is progressively admitted through palace enclosures, shown an inner garden-like court, and offered hospitality and refined entertainments by many women; yet he remains emotionally unreactive, continuing contemplation, performing ritual cleanliness and evening observance, sleeping briefly, and returning to meditation—presenting equanimity as the operative criterion for mokṣa instruction.

Chapter Arc: याज्ञवल्क्य राजर्षि जनक के समक्ष तत्त्वों और काल-गणना का स्मरण कराते हुए संहार-क्रम (प्रलय) की कथा का सूत्र पकड़ाते हैं—सृष्टि जैसे बार-बार होती है, वैसे ही लय भी नियमबद्ध है। → ब्रह्मा के ‘दिन’ के क्षय का बोध होते ही रात्रि-स्वप्नवत्‌ अवस्था में अव्यक्त से प्रेरणा उठती है; फिर आदित्य/अग्नि-तत्त्व का प्रचण्ड रूप जगत्‌ को तपाने लगता है। उष्मा सर्वभूतों को ग्रसती हुई क्रमशः स्थूल से सूक्ष्म की ओर लय-यात्रा आरम्भ करती है। → लय का शिखर तब आता है जब मन भूतात्मा में लीन होता है, अहंकार-प्रजापति मन को ग्रसता है, और ‘महानात्मा’ (महत्/बुद्धि) अहंकार को—इस क्रमिक निगलन में समस्त भेद-रेखाएँ गलती हैं; फिर वह सर्वतोमुख-सर्वतोपाणिपाद, सर्वव्यापी सत्ता ‘सबको आवृत कर’ स्थिर हो जाती है। → याज्ञवल्क्य इस संहार-क्रम को ‘यथावत्’ कहकर समेटते हैं और श्रोता को त्रिविध दृष्टि—अध्यात्म, अधिभूत, अधिदैव—के रूप में सुनने/समझने का संकेत देते हैं, जिससे प्रलय-वर्णन केवल भय नहीं, विवेक का साधन बनता है। → त्रिविध (अध्यात्म-अधिभूत-अधिदैव) व्याख्या का विस्तार आगे के कथन के लिए द्वार खोलता है—लय के पीछे स्थित परम तत्त्व को किस दृष्टि से पकड़ा जाए?

Shlokas

Verse 1

अपन कराता बछ। अं क्ाजज द्वादर्शाधिकत्रिशततमो< ध्याय: संहारक्रमका वर्णन याज़्वल्क्य उवाच तत्त्वानां सर्वसंख्या च कालसंख्या तथैव च । मया प्रोक्ता5<नुपूर्व्येण संहारमपि मे शूणु,याज्ञवल्क्यजी कहते हैं--राजन्‌! अब मेरेद्वारा क्रमशः: बतायी हुई तत्त्वोंकी सम्पूर्ण संख्या, कालसंख्या तथा तत्त्वोंके संहारकी वार्ता सुनो

ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸੀਆਂ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਗਿਣਤੀ, ਕਾਲ-ਗਣਨਾ ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵੀ ਸੁਣੋ।

Verse 2

यथा संहरते जन्तून्‌ ससर्ज च पुन: पुनः । अनादिनिधनो ब्रह्मा नित्यश्चाक्षर एव च,आदि और अन्तसे रहित नित्य अक्षरस्वरूप ब्रह्माजी किस प्रकार बारंबार प्राणियोंकी सृष्टि और संहार करते हैं--यह बता रहा हूँ, ध्यान देकर सुनो

ਆਦਿ ਅਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਨਿੱਤ, ਅੱਖਰ-ਸਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਿਵੇਂ ਵਾਰੰਵਾਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।

Verse 3

अहःक्षयमथो बुद्ध्वा निशि स्वप्नमनास्तथा | चोदयामास भगवानव्यक्तोडहंकृतं नरम्‌,भगवान्‌ ब्रह्माजी जब देखते हैं कि मेरे दिनका अन्त हो गया, तब उनके मनमें रातको शयन करनेकी इच्छा होती है, इसलिये वे अहंकारके अभिमानी देवता रुद्रको संहारके लिये प्रेरित करते हैं

ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਦੋਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਿਨ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ਯਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਸੰਹਾਰ ਲਈ ਅਹੰਕਾਰ-ਅਭਿਮਾਨੀ ਦੇਵ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 4

ततः शतसहमसारांशुरव्यक्तेनाभिचोदित: । कृत्वा द्वादशधा55त्मानमादित्यो ज्वलदग्निवत्‌,उस समय वे रुद्रदेव ब्रह्माजीसे प्रेरित होकर प्रचण्ड सूर्यका रूप धारण करते हैं और अपनेको बारह रूपोंमें अभिव्यक्त करके अग्निके समान प्रज्वलित हो उठते हैं

ਤਦੋਂ ਲੱਖਾਂ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ ਅਵ੍ਯਕਤ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਚੰਡ ਸੌਰ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਭੜਕ ਉਠਦਾ ਹੈ।

Verse 5

चतुर्विधं महीपाल निर्दहत्याशु तेजसा | जरायुजाण्डजस्वेदजोद्धिज्जं च नराधिप

ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ! ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਤੇਜ ਨਾਲ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਜਰਾਯੁਜ, ਅੰਡਜ, ਸਵੇਦਜ ਅਤੇ ਉਦਭਿਜ਼।

Verse 6

भूपाल! नरेश्वर! फिर वे अपने तेजसे जरायुज, अण्डज, स्वेदज और उदिभज्ज--इन चार प्रकारके प्राणियोंसे भरे हुए सम्पूर्ण जगत्‌को शीघ्र ही भस्म कर डालते हैं ।। एतदुन्मेषमात्रेण विनष्टं स्थाणु जड़मम्‌ | कूर्मपृष्ठममा भूमिर्भवत्यथ समन्तत:,पलक मारते-मारते इस समस्त चराचर जगत्‌का नाश हो जाता है और यह भूमि सब ओरसे कछुएकी पीठकी तरह प्रतीत होने लगती है

ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭੂਪਾਲ, ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਤਦੋਂ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਉਹ ਜਰਾਯੁਜ, ਅੰਡਜ, ਸਵੇਦਜ ਅਤੇ ਉਦਭਿਜ਼—ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸਮੂਹ ਜਗਤ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਖ ਝਪਕਣ ਜਿਤਨੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਵਰ-ਜੰਗਮ ਸਭ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਕੱਛੂਏ ਦੀ ਪਿੱਠ ਵਾਂਗ ਵਕਰੀ ਦਿਸਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।

Verse 7

जगद्‌ दग्ध्वामितबल: केवलां जगतीं तत:ः । अम्भसा बलिना क्षिप्रमापूरयति सर्वश:,जगत्‌को गन्ध करनेके बाद अमित बलवान रुद्र इस अकेली बची हुई समूची पृथ्वीको शीघ्र ही जलके महान्‌ प्रवाहमें डुबो देते हैं

ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਗਤ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ, ਅਮਿਤ ਬਲ ਵਾਲਾ ਰੁਦ੍ਰ ਫਿਰ ਬਚੀ ਹੋਈ ਇਸ ਇਕੱਲੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਮਹਾਨ ਜਲ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਹੀ ਭਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।

Verse 8

ततः कालाग्निमासाद्य तदम्भो याति संक्षयम्‌ | विनष्टे5म्भसि राजेन्द्र जाज्वलत्यनलो महान्‌,तदनन्तर कालाग्निकी लपटमें पड़कर वह सारा जल सूख जाता है। राजेन्द्र! जलके नष्ट हो जानेपर आग अत्यन्त भयानक रूप धारण करती है और सब ओर बड़े जोरसे प्रज्वलित होने लगती है

ਫਿਰ ਕਾਲਾਗਨੀ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਰਾ ਜਲ ਸੁੱਕ ਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਜਲ ਦੇ ਮਿਟ ਜਾਣ ਤੇ ਮਹਾਨ ਅਨਲ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਵੇਗ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਦਾ ਹੈ।

Verse 9

तमप्रमेयो&तिबलं ज्वलमानं विभावसुम्‌ | ऊष्माणं सर्वभूतानां सप्तार्चिषमथाञज्जसा,सम्पूर्ण भूतोंको गर्मी पहुँचानेवाली तथा अत्यन्त प्रबल वेगसे जलती हुई उस सात ज्वालाओंसे युक्त अताको बलवान्‌ वायुदेव अपने आठ रूपोंमें प्रकट होकर निगल जाते हैं और ऊपर-नीचे तथा बीचमें सब ओर प्रवाहित होने लगते हैं

ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਉਹ ਅਪ੍ਰਮੇਯ, ਅਤਿ ਬਲਵਾਨ, ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਅਗਨੀ— ਵਿਭਾਵਸੁ— ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਸ਼ਮਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਜਿਹਵਾਂ-ਜਵਾਲਾਵਾਂ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਬਲਵਾਨ ਵਾਯੂ ਤੁਰੰਤ ਗ੍ਰਸ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਾਯੂ ਅੱਠ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਉੱਪਰ, ਹੇਠਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ— ਸਭ ਪਾਸੀਂ ਵਹਿਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 10

भक्षयामास भगवान्‌ वायुरष्टात्मको बली । विचरन्नमितप्राणस्तिर्यगूर्धल्वमधस्तथा,सम्पूर्ण भूतोंको गर्मी पहुँचानेवाली तथा अत्यन्त प्रबल वेगसे जलती हुई उस सात ज्वालाओंसे युक्त अताको बलवान्‌ वायुदेव अपने आठ रूपोंमें प्रकट होकर निगल जाते हैं और ऊपर-नीचे तथा बीचमें सब ओर प्रवाहित होने लगते हैं

ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਅੱਠ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ, ਭਗਵਾਨ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲਵਾਨ ਵਾਯੂ, ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਪਾਰ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਗ੍ਰਸ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਤਿਰਛੇ, ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ— ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਿਚਰਦਾ ਹੋਇਆ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਬਤ੍ਰ ਵਿਆਪ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 11

तमप्रतिबलं भीममाकाशं ग्रसते55त्मना । आकाशमप्यभिनदन्मनो ग्रसति चाधिकम्‌,तदनन्तर आकाश उस अत्यन्त प्रबल एवं भयंकर वायुको स्वयं ही ग्रस लेता है। फिर गर्जन-तर्जन करनेवाले उस आकाशको उससे भी अधिक शक्तिशाली मन अपना ग्रास बना लेता है

ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਉਸ ਅਪ੍ਰਤਿਹਤ, ਭਿਆਨਕ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਸ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਗੂੰਜ-ਗਰਜ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਗ੍ਰਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 12

मनो ग्रसति भूतात्मा सो5हंकार: प्रजापति: । अहंकारं महानात्मा भूतभव्यभविष्यवित्‌,क्रमश: भूतात्मा और प्रजापतिस्वरूप अहंकार मनको अपनेमें लीन कर लेता है। तत्पश्चात्‌ भूत, भविष्य और वर्तमानका ज्ञाता बुद्धिस्वरूप महत्तत्व अहंकारको अपना ग्रास बना लेता है

ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਭੂਤਾਤਮਾ, ਜੋ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ-ਸਰੂਪ ਅਹੰਕਾਰ ਹੈ, ਮਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਸ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਭੂਤ-ਭਵ੍ਯ-ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਗਿਆਤਾ, ਬੁੱਧੀ-ਸਰੂਪ ਮਹੱਤੱਤਵ ਉਸ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਗ੍ਰਸ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 13

तमप्यनुपमात्मान विश्व शम्भु: प्रजापति: । अणिमा लघिमा प्राप्तिरीशानो ज्योतिरव्यय:,इसके बाद, जिनके सब ओर हाथ-पैर हैं, सब ओर नेत्र, मस्तक और मुख हैं, सब ओर कान हैं तथा जो जगत्‌में सबको व्याप्त करके स्थित हैं, जो सम्पूर्ण भूतोंके हृदयमें अंगुष्ठपर्वके बराबर आकार धारण करके विराजमान हैं, अणिमा, लघिमा और प्राप्ति आदि ऐश्वर्य जिनके अधीन हैं, जो सबके नियन्ता, ज्योति:स्वरूप, अविनाशी, कल्याणमय, प्रजाके स्वामी, अनन्त, महान्‌ आत्मा और सर्वेश्वर हैं, वे परब्रह्म परमात्मा उस अनुपम विश्वरूप बुद्धितत््वको अपनेमें लीन कर लेते हैं

ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਉਸ ਅਨੁਪਮ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਸ਼੍ਵ-ਸ਼ੰਭੂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ— ਈਸ਼ਾਨ, ਅਵ੍ਯਯ ਜੋਤਿ— ਜਿਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਅਣਿਮਾ, ਲਘਿਮਾ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਆਦਿ ਸਿੱਧੀਆਂ ਹਨ— ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 14

सर्वतः पाणिपादान्त: सर्वतो$क्षिशिरोमुख: । सर्वतः: श्रुतिमाल्लोके सर्वमावृत्य तिष्तति,इसके बाद, जिनके सब ओर हाथ-पैर हैं, सब ओर नेत्र, मस्तक और मुख हैं, सब ओर कान हैं तथा जो जगत्‌में सबको व्याप्त करके स्थित हैं, जो सम्पूर्ण भूतोंके हृदयमें अंगुष्ठपर्वके बराबर आकार धारण करके विराजमान हैं, अणिमा, लघिमा और प्राप्ति आदि ऐश्वर्य जिनके अधीन हैं, जो सबके नियन्ता, ज्योति:स्वरूप, अविनाशी, कल्याणमय, प्रजाके स्वामी, अनन्त, महान्‌ आत्मा और सर्वेश्वर हैं, वे परब्रह्म परमात्मा उस अनुपम विश्वरूप बुद्धितत््वको अपनेमें लीन कर लेते हैं

ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਿਸ ਦੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਹਨ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਅੱਖਾਂ, ਸਿਰ ਅਤੇ ਮੁਖ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਾਨ ਵੀ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ; ਉਹ ਜਗਤ ਦੇ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪ ਕੇ ਖੜਾ ਹੈ।

Verse 15

ह्ृदयं सर्वभूतानां पर्वणाड्गुष्ठमात्रक: । अथ ग्रसत्यनन्तो हि महात्मा विश्वमी श्वर:,इसके बाद, जिनके सब ओर हाथ-पैर हैं, सब ओर नेत्र, मस्तक और मुख हैं, सब ओर कान हैं तथा जो जगत्‌में सबको व्याप्त करके स्थित हैं, जो सम्पूर्ण भूतोंके हृदयमें अंगुष्ठपर्वके बराबर आकार धारण करके विराजमान हैं, अणिमा, लघिमा और प्राप्ति आदि ऐश्वर्य जिनके अधीन हैं, जो सबके नियन्ता, ज्योति:स्वरूप, अविनाशी, कल्याणमय, प्रजाके स्वामी, अनन्त, महान्‌ आत्मा और सर्वेश्वर हैं, वे परब्रह्म परमात्मा उस अनुपम विश्वरूप बुद्धितत््वको अपनेमें लीन कर लेते हैं

ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਗੰਢ ਜਿਤਨੇ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਅਨੰਤ—ਮਹਾਤਮਾ, ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ—ਅੰਤ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 16

तत: समभवत्‌ सर्वमक्षयाव्ययमत्रणम्‌ । भूतभव्यभविष्याणां स्रष्टारमनघं तथा,तदनन्तर हास और वृद्धिसे रहित, अविनाशी और निर्विकार, सर्वस्वरूप परब्रह्म ही शेष रह जाता है। उसीने भूत, भविष्य और वर्तमानकी सृष्टि करनेवाले निष्पाप ब्रह्माकी भी सृष्टि की है

ਫਿਰ ਸਭ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਨਾਸ-ਰਹਿਤ, ਅਵ੍ਯਯ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਇਕੱਲਾ ਬਚਿਆ; ਉਸੇ ਸਤ੍ਯ ਤੋਂ ਭੂਤ-ਵਰਤਮਾਨ-ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਵੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋਈ।

Verse 17

एषोप्ययस्ते राजेन्द्र यथावत्‌ समुदाहत: । अध्यात्ममधिभूतं च अधिदैवं च श्रूयताम्‌,राजेन्द्र! इस प्रकार मैंने तुम्हारे समक्ष संहारक्रमका यथावत्‌्रूपसे वर्णन किया है। अब तुम अध्यात्म, अधिभूत और अधिदैवका वर्णन सुनो

ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੰਹਾਰ-ਕ੍ਰਮ ਵੀ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਅਧਿਆਤਮ, ਅਧਿਭੂਤ ਅਤੇ ਅਧਿਦੈਵ—ਇਸ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਵਿਵੇਚਨ ਨੂੰ ਸੁਣ।

Verse 311

इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत गोक्षधर्मपर्वमें याज़्वल्क्य-जनकका संवादविषयक तीन सौ ग्यारहवाँ अध्याय पूरा हुआ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਗੋਕ੍ਸ਼ਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ-ਜਨਕ ਸੰਵਾਦ ਸੰਬੰਧੀ ਤਿੰਨ ਸੌ ਗਿਆਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 312

इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि याज्ञवल्क्यजनकसंवादे द्वादशाधिकत्रिशततमो<5ध्याय:

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਰਵ ਦੇ ਮੋਖਸ਼ਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਯਾਜ਼੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਦਾ ਸੰਵਾਦ—ਤਿੰਨ ਸੌ ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Frequently Asked Questions

The dilemma is whether spiritual pursuit should rely on exceptional power and comfort or on disciplined humility: Śuka must choose ordinary, ego-free conduct and resist distraction, even when offered luxury and attention.

Liberation-aimed knowledge is stabilized by behavior: equanimity under deprivation and abundance, refusal of spectacle, and submission to legitimate instruction are portrayed as prerequisites for resolving doubt about mokṣa.

No explicit phalaśruti is stated here; the chapter functions as preparatory meta-commentary by modeling the qualifications (adhikāra) for mokṣa teaching—discipline, non-reactivity, and freedom from ego.