Adhyaya 272

Verse 1

अपन हू< बक। है २ >> त्रिसप्तत्याधिकद्विशततमो< ध्याय: धर्म, अधर्म, वैराग्य और मोक्षके विषयमें युधिष्ठिरके चार प्रश्न और उनका उत्तर युधिछिर उवाच कथं भवति पापात्मा कथं धर्म करोति वा | केन निर्वेदमादत्ते मोक्ष वा केन गच्छति,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! मनुष्य पापात्मा कैसे हो जाता है? वह धर्मका आचरण किस प्रकार करता है? किस हेतुसे उसे वैराग्य प्राप्त होता है और किस साधनसे वह मोक्ष पाता है?

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਪਿਤਾਮਹ! ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰੋਂ ਪਾਪੀ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਵੈਰਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਸਾਧਨ ਨਾਲ ਮੋਖਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ?

Verse 2

भीष्म उवाच विदिता: सर्वधर्मस्ति स्थित्यर्थ त्वं तु पृष्छसि । शृणु मोक्ष सनिर्वेदं पापं धर्म च मूलत:,भीष्मजीने कहा--राजन! तुम्हें सब धर्मोका ज्ञान है। तुम तो लोकमर्यादाकी रक्षा तथा मेरी प्रतिष्ठा बढ़ानेके लिये मुझसे प्रश्न कर रहे हो। अच्छा अब तुम मोक्ष, वैराग्य, पाप और धर्मका मूल क्या है, इसको श्रवण करो

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ-ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ। ਹੁਣ ਮੋਖਸ਼, ਵੈਰਾਗ, ਪਾਪ ਅਤੇ ਧਰਮ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਸੁਣ।

Verse 3

विज्ञानार्थ हि पञ्चानामिच्छा पूर्व प्रवर्तते । प्राप्पयैक॑ जायते कामो द्वेषो वा भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ! मनुष्यको (शब्द, स्पर्श, रूप, रस एवं गन्ध--इन) पाँचों विषयोंका अनुभव करनेके लिये पहले इच्छा होती है। फिर उन पाँचों विषयोंमेंसे किसी एकको पाकर उसके प्रति राग या द्वेष हो जाता है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ ਅਤੇ ਗੰਧ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਛਾ ਉੱਠਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਮਿਲਣ ਤੇ ਉਸ ਵੱਲ ਕਾਮਨਾ (ਰਾਗ) ਜਾਂ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 4

ततस्तदर्थ यतते कर्म चारभते महत्‌ | इष्टानां रूपगन्धानामभ्यासं च चिकीर्षति,तत्पश्चात्‌ जिसके प्रति राग होता है, उसे पानेके लिये वह प्रयत्न करता है। बड़े-बड़े कार्योंका आरम्भ करता है। वह अपने इच्छित रूप और गन्ध आदिका बारंबार सेवन करना चाहता है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਫਿਰ ਉਸੇ ਪ੍ਰਿਯ ਵਿਸ਼ੇ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਜਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨਭਾਉਂਦੇ ਰੂਪ, ਗੰਧ ਆਦਿ ਦਾ ਮੁੜ ਮੁੜ ਭੋਗ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 5

ततो राग: प्रभवति द्वेषश्चन तदनन्तरम्‌ | ततो लोभ: प्रभवति मोहश्न॒ तदनन्तरम्‌,इससे उन विषयोंके प्रति उसके मनमें राग उत्पन्न हो जाता है। तदनन्तर प्रतिकूल विषयसे द्वेष होता है। फिर अनुकूल विषयके लिये लोभ होता है और लोभके बाद उसके मनपर मोह अधिकार जमा लेता है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਇਸ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਰਾਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਵੱਲ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਨੂਕੂਲ ਲਈ ਲੋਭ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਲੋਭ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਮੋਹ ਮਨ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 6

लोभमोहाभिभूतस्य रागद्वेषान्वितस्य च । न धर्मे जायते बुद्धिर्व्याजादू धर्म करोति च,लोभ और मोहसे घिरे हुए तथा राग-द्वेषके वशीभूत हुए मनुष्यकी बुद्धि धर्ममें नहीं लगती है। वह किसी-न-किसी बहानेसे दिखाऊ धर्मका आचरण करता है

ਲੋਭ ਤੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਰਾਗ-ਦ੍ਵੈਸ਼ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆਇਆ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਬੁੱਧੀ ਨਹੀਂ ਲਾਂਦਾ; ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਬਹਾਨੇ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਦਿਖਾਵੇ ਦਾ ਧਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 7

व्याजेन चरते धर्ममर्थ व्याजेन रोचते । व्याजेन सिद्धयमानेषु धनेषु कुरुनन्दन,उत्तर न्यायसम्बद्धं ब्रवीति विधिचोदितम्‌ । कुरुनन्दन! वह कोई बहाना लेकर ही धर्म करता है, कपटसे ही धन कमानेकी रुचि रखता है और यदि कपटसे धन प्राप्त करनेमें सफलता मिल गयी तो वह उसीमें अपनी सारी बुद्धि लगा देता है। भरतनन्दन! फिर तो विद्वानों और सुहृदोंके मना करनेपर भी वह केवल पाप ही करना चाहता है तथा मना करनेवालोंको थधर्मशास्त्रके वाक्योंके द्वारा प्रतिपादित न्याययुक्त उत्तर दे देता है

ਕੁਰੁਨੰਦਨ! ਉਹ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਹੀ ਧਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਛਲ ਨਾਲ ਹੀ ਧਨ ਕਮਾਉਣ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਛਲ ਨਾਲ ਧਨ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਬੁੱਧੀ ਉਸੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੰਡਿਤ ਸੁਹਿਰਦ ਰੋਕਣ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਪਾਪ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੋਕਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਜੋੜ ਕੇ ‘ਨਿਆਂਯੁਕਤ’ ਤੇ ‘ਵਿਧਿਸੰਮਤ’ ਜਿਹਾ ਉੱਤਰ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 8

तत्रैव कुरुते बुद्धि तत: पापं चिकीर्षति । सुहृद्धिवार्यमाणो5पि पण्डितैश्वापि भारत

ਹੇ ਭਾਰਤ! ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਟਿਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਾਪ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਅਤੇ ਪੰਡਿਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦਾ।

Verse 9

अधर्मस्त्रिविधस्तस्य वर्धते रागमोहज:

ਉਸ ਦੇ ਰਾਗ ਅਤੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਅਧਰਮ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 10

पापं चिन्तयते चैव प्रत्रवीति करोति च । उसका राग और मोहजनित तीन प्रकारका अधर्म बढ़ता है। वह मनसे पापकी ही बात सोचता है, वाणीसे पाप ही बोलता है और क्रियाद्वारा पाप ही करता है ।। तस्याधर्मप्रवृत्तस्य दोषान्‌ पश्यन्ति साधव:,श्रेष्ठ पुरुष तो अधर्ममें प्रवृत्त हुए मनुष्यके दोष जानते हैं; परंतु उस पापीके समान स्वभाववाले पापाचारी मनुष्य उसके साथ मित्रता स्थापित करते हैं। ऐसा पुरुष इस लोकमें ही सुख नहीं पाता है, फिर परलोकमें तो पा ही कैसे सकता है

ਉਹ ਮਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਹੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਬੋਲ ਨਾਲ ਪਾਪ ਹੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪਾਪ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਸਾਧੂ-ਜਨ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਉਸੇ ਵਰਗੇ ਪਾਪ-ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੇ ਹੀ ਉਸ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਐਸਾ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ—ਫਿਰ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਪਾਵੇਗਾ?

Verse 11

एकशीलाश्ष मित्रत्वं भजन्ते पापकर्मिण: । स नेह सुखमाप्रोति कुत एव परत्र वै,श्रेष्ठ पुरुष तो अधर्ममें प्रवृत्त हुए मनुष्यके दोष जानते हैं; परंतु उस पापीके समान स्वभाववाले पापाचारी मनुष्य उसके साथ मित्रता स्थापित करते हैं। ऐसा पुरुष इस लोकमें ही सुख नहीं पाता है, फिर परलोकमें तो पा ही कैसे सकता है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਾਪਕਰਮੀ, ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਛੇਤੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਧਰਮ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ; ਤਾਂ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੁਖ ਕਿਵੇਂ ਪਾ ਸਕੇਗਾ?

Verse 12

एवं भवति पापात्मा धर्मात्मानं तु मे शृणु यथा कुशलधर्मा स कुशल प्रतिपद्यते

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਪ-ਮਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਧਰਮਾਤਮਾ ਬਾਰੇ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ—ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ, ਉਹ ਕਲਿਆਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।

Verse 13

य एतानू प्रज्ञया दोषान्‌ पूर्वमेवानुपश्यति,जो पुरुष अपनी बुद्धिसे राग आदि दोषोंको पहले ही देख लेता है, वह सुख-दुःखको समझनेमें कुशल होता है। फिर वह श्रेष्ठ पुरुषोंका सेवन करता है। सत्पुरुषोंकी सेवा या सत्संगसे और सत्कर्मोंके अभ्याससे उस पुरुषकी बुद्धि बढ़ती है

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਜ્ઞਾ ਨਾਲ ਰਾਗ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੇ ਵਿਵੇਕ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਤਸੰਗ-ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸਤਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 14

कुशल: सुखदु:खानां साधूंश्नाप्पथ सेवते । तस्य साधुसमाचारादभ्यासाच्चैव वर्धते,जो पुरुष अपनी बुद्धिसे राग आदि दोषोंको पहले ही देख लेता है, वह सुख-दुःखको समझनेमें कुशल होता है। फिर वह श्रेष्ठ पुरुषोंका सेवन करता है। सत्पुरुषोंकी सेवा या सत्संगसे और सत्कर्मोंके अभ्याससे उस पुरुषकी बुद्धि बढ़ती है

ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੇ ਵਿਵੇਕ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਮਨੁੱਖ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਨਮਾਰਗ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਸਦਾਚਾਰ ਅਤੇ ਸਤਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਧਦੀ ਹੈ।

Verse 15

प्रज्ञा धर्मे च रमते धर्म चैवोपजीवति । सो<थ धर्मादवाप्तेषु धनेषु कुरुते मन:,वह बढ़ी हुई बुद्धि धर्ममें ही सुख मानती और उसीका सहारा लेती है। वह पुरुष धर्मसे प्राप्त होनेवाले धनमें मन लगाता है

ਪਰਿਪੱਕ ਬੁੱਧੀ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਮਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਮਨ ਨੂੰ ਉਸੇ ਧਨ ਵਿੱਚ ਲਗਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।

Verse 16

तस्यैव सिज्चते मूलं गुणान्‌ पश्यति तत्र वै । धर्मात्मा भवति होवं मित्रं च लभते शुभम्‌,वह जहाँ गुण देखता है, उसीके मूलको सींचता है। ऐसा करनेसे वह पुरुष धर्मात्मा होता है और शुभकारक मित्र प्राप्त करता है

ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸੱਚੇ ਗੁਣ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਉਹ ਭਲਾਈ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਸਿੰਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ, ਹਿਤਕਾਰੀ ਮਿੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 17

स मित्रधनलाभात्‌ तु प्रेत्य चेह च नन्दति । शब्दे स्पर्शे रसे रूपे तथा गन्धे च भारत

ਮਿੱਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਧਨ-ਲਾਭ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਭਾਰਤ! ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰਸ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਗੰਧ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 18

प्रभुत्वं लभते जन्तुर्थर्मस्यैतत्‌ फलं विदु: । सतु धर्मफलं लब्ध्वा न हृष्यति युधिष्ठिर

ਜੀਵ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਉਹ ਧਰਮ-ਫਲ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਹर्ष ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਫੂਲਦਾ।

Verse 19

भारत! उत्तम मित्र और धनके लाभसे वह इहलोक और परलोकमें भी आनन्दित होता है। ऐसा पुरुष शब्द, स्पर्श, रूप, रस तथा गन्ध--इन पाँचों विषयोंपर प्रभुत्व प्राप्त कर लेता है। इसे धर्मका फल माना जाता है। युधिष्ठिर! वह धर्मका फल पाकर भी हर्षसे फूल नहीं उठता है ।। अतृप्यमाणो निर्वेदमादत्ते ज्ञानचक्षुषा । प्रज्ञाचक्षुर्यदा कामे रसे गन्धे न रज्यते

ਹੇ ਭਾਰਤ! ਉੱਤਮ ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਧਨ-ਲਾਭ ਨਾਲ ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਨੰਦਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਪੁਰਖ ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ ਅਤੇ ਗੰਧ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਫਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਉਹ ਧਰਮ-ਫਲ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਹर्ष ਨਾਲ ਫੂਲ ਨਹੀਂ ਉਠਦਾ। ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਗਿਆਨ-ਚੱਖੂ ਨਾਲ ਵੈਰਾਗ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਜ್ಞਾ-ਚੱਖੂ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਕਾਮ, ਰਸ ਅਤੇ ਗੰਧ ਵਿੱਚ ਰੰਗਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਦ ਉਹੀ ਠਹਿਰਾਵ ਧਰਮ-ਫਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 20

शब्दे स्पर्शे तथा रूपे न च भावयते मन: । विमुच्यते तदा कामान्न च धर्म विमुडचति

ਜਦੋਂ ਮਨ ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਦ ਉਹ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਭ੍ਰਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 21

वह इससे तृप्त न होनेके कारण विवेकदृष्टिसे वैराग्यको ही ग्रहण करता है, बुद्धिरूप नेत्रके खुल जानेके कारण जब वह कामोपभोग, रस और गन्धमें अनुरक्त नहीं होता तथा शब्द, स्पर्श और रूपमें भी उसका चित्त नहीं फँसता, तब वह सब कामनाओंसे मुक्त हो जाता है और धर्मका त्याग नहीं करता ।। सर्वत्यागे च यतते दृष्टवा लोकं क्षयात्मकम्‌ | ततो मोक्षाय यतते नानुपायादुपायत:,सम्पूर्ण लोकोंको नाशवान्‌ समझकर वह सर्वस्वका मनसे त्याग कर देनेका यत्न करता है। तदनन्तर वह अयोग्य उपायसे नहीं किंतु योग्य उपायसे मोक्षके लिये यत्नशील हो जाता है। इस प्रकार धीरे-धीरे मनुष्यको वैराग्यकी प्राप्ति होनेपर वह पापकर्म तो छोड़ देता है और धर्मात्मा बन जाता है। तत्पश्चात्‌ परम मोक्षको प्राप्त कर लेता है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰਕ ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਉਹ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਸਾਫ਼ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੈਰਾਗ ਨੂੰ ਹੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ-ਰੂਪੀ ਨੇਤਰ ਖੁਲ੍ਹ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਕਾਮ-ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫਸਦਾ; ਨਾਂ ਹੀ ਰਸ ਅਤੇ ਗੰਧ ਵਿੱਚ ਅਨੁਰਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼ ਤੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਨਹੀਂ ਅਟਕਦਾ। ਤਦ ਉਹ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਧਰਮ ਦਾ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸਵੰਤ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਮਨੋਂ-ਮਨ ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਮੋਖਸ਼ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਅਯੋਗ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਯੋਗ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵੈਰਾਗ ਉੱਠਣ ਤੇ ਉਹ ਪਾਪਕਰਮ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 22

शनैन्विंदमादत्ते पापं कर्म जहाति च । धर्मात्मा चैव भवति मोक्ष च लभते परम्‌,सम्पूर्ण लोकोंको नाशवान्‌ समझकर वह सर्वस्वका मनसे त्याग कर देनेका यत्न करता है। तदनन्तर वह अयोग्य उपायसे नहीं किंतु योग्य उपायसे मोक्षके लिये यत्नशील हो जाता है। इस प्रकार धीरे-धीरे मनुष्यको वैराग्यकी प्राप्ति होनेपर वह पापकर्म तो छोड़ देता है और धर्मात्मा बन जाता है। तत्पश्चात्‌ परम मोक्षको प्राप्त कर लेता है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਨੁੱਖ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨਿਰਵੇਦ/ਵੈਰਾਗ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪਕਰਮ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਯੋਗ ਜਾਂ ਟੇਢੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਯੋਗ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮੋਖਸ਼ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 23

एतत्‌ ते कथितं तात यन्मां त्वं परिपृच्छसि । पापं धर्मस्तथा मोक्षो निर्वेदश्नैव भारत,तात! भरतनन्दन! तुमने मुझसे पाप, धर्म, वैराग्य और मोक्षके विषयमें जो प्रश्न किया था, वह सब मैंने कह सुनाया

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁੱਤਰ, ਹੇ ਭਾਰਤ! ਪਾਪ, ਧਰਮ, ਮੋਖਸ਼ ਅਤੇ ਨਿਰਵੇਦ/ਵੈਰਾਗ ਬਾਰੇ ਤੂੰ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

Verse 24

तस्माद्‌ धर्मे प्रवर्तेथा: सर्वावस्थं युधिषिर । धर्मे स्थितानां कौन्तेय सिद्धिर्भवति शाश्वती,अतः कुन्तीनन्दन युधिष्ठिर! तुम सभी अवस्थाओंमें धर्मका ही आचरण करो; क्योंकि जो लोग धर्ममें स्थित रहते हैं, उन्हें सदा रहनेवाली मोक्षरूप परम सिद्धि प्राप्त होती है

ਇਸ ਲਈ, ਕੁੰਤੀਨੰਦਨ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਤੂੰ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਰਹੁ; ਕਿਉਂਕਿ, ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਸਿੱਧੀ—ਮੋਖਸ਼-ਰੂਪ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 83

उत्तर न्यायसम्बद्धं ब्रवीति विधिचोदितम्‌ । कुरुनन्दन! वह कोई बहाना लेकर ही धर्म करता है, कपटसे ही धन कमानेकी रुचि रखता है और यदि कपटसे धन प्राप्त करनेमें सफलता मिल गयी तो वह उसीमें अपनी सारी बुद्धि लगा देता है। भरतनन्दन! फिर तो विद्वानों और सुहृदोंके मना करनेपर भी वह केवल पाप ही करना चाहता है तथा मना करनेवालोंको थधर्मशास्त्रके वाक्योंके द्वारा प्रतिपादित न्याययुक्त उत्तर दे देता है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਕੁਰੂਨੰਦਨ! ਉਹ ਐਸਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਲੱਗੇ, ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹਵਾਲਾ ਬਣਾਏ। ਉਹ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਬਹਾਨਾ ਘੜ ਕੇ ਹੀ ‘ਧਰਮ’ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਛਲ ਨਾਲ ਧਨ ਕਮਾਉਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਰੁਚੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਛਲ ਨਾਲ ਧਨ ਮਿਲਣ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਬੁੱਧੀ ਉਸੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਭਰਤਨੰਦਨ! ਫਿਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਦੇ ਰੋਕਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਕੇਵਲ ਪਾਪ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਰੋਕਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਵਾਕਾਂ ਤੋਂ ਗੱਢ ਕੇ ‘ਨਿਆਂਯੁਕਤ’ ਜਵਾਬ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 126

कुशलेनैव धर्मेण गतिमिष्टां प्रपद्यते । इस प्रकार मनुष्य पापात्मा हो जाता है। अब धर्मात्माके विषयमें मुझसे सुनो। वह जिस प्रकार परहित-साधक कल्याणकारी धर्मका आचरण करता है, उसी प्रकार कल्याणका भागी होता है। वह क्षेमकारक धर्मके प्रभावसे ही अभीष्ट गतिको प्राप्त होता है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕੁਸ਼ਲ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਧਰਮ ਦੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਇੱਛਿਤ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਰਪੀੜਾ ਅਤੇ ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਪਾਪਾਤਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜੋ ਪਰਹਿਤ-ਸਾਧਕ, ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਐਸੇ ਖੇਮਕਾਰੀ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਵਾਂਛਿਤ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।

Verse 272

इस प्रकार श्रीमह़्ा भारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें हिंयात्मक यज्ञकी निन्‍दा नामक दी सौ बद्तत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਅੰਦਰ ਮੋਖ਼ਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ “ਹਿੰਸਾ-ਆਧਾਰਿਤ ਯੱਗ ਦੀ ਨਿੰਦਾ” ਨਾਮਕ ੨੭੨ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 273

इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि चतु:प्राश्निको नाम त्रिसप्तत्यधिकद्धिशततमो<5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें चार प्रश्न और उनका उत्तर नामक दो सौ तिहतत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਅੰਦਰ ਮੋਖ਼ਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ “ਚਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ)” ਨਾਮਕ ੨੭੩ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।