Adhyaya 267
नारद–असित (देवल) संवादः — भूतप्रभवाप्यय, इन्द्रिय-गुण-विवेक, क्षेत्रज्ञ-तत्त्व
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Liberation Teachings) — Nārada–Asita/Devala Dialogue on Cosmology and the Self
Bhīṣma introduces an ancient exemplum: Nārada, recognizing the aged sage Devala/Asita, asks about the origin of the world of moving and unmoving beings and its destination at dissolution. Asita replies by outlining a categorical account: beings arise through kāla (time) operating with bhāva (conditions of manifestation), grounded in the pañca mahābhūtas (water, space/antarikṣa/ākāśa, earth, wind, fire), with kāla sometimes treated as an additional determinant. The teaching then maps embodiment: the body as earth-derived, hearing from space, sight connected with the sun, breath with wind, blood with water; it enumerates sense faculties and their objects (sound, touch, form, taste, smell) and states that mere senses do not ‘know’—the kṣetrajña apprehends through them. A hierarchy is presented: from sensory aggregation to citta, then manas, then buddhi, with the kṣetrajña beyond buddhi. The chapter further distinguishes jñānendriyas and karmendriyas, explains sleep and dream as functions of sensory withdrawal with continued mental engagement, and classifies dispositions as sāttvika, rājasa, and tāmasa with their experiential markers. It concludes with a doctrine of transmigration driven by time and karma—abandoning body after body—while the wise do not lament due to firm discernment. Liberation is framed as the exhaustion of puṇya/pāpa through Sāṃkhya-type knowledge culminating in brahma-bhāva (realization of the absolute).
Chapter Arc: युधिष्ठिर पितामह भीष्म से पूछते हैं—जब गार्हस्थ्य-धर्म और योग-धर्म दोनों ही श्रेष्ठ कहे जाते हैं और एक-दूसरे से दूर भी नहीं, तब साधक किसे ‘अधिक श्रेयस्कर’ माने? → भीष्म दोनों मार्गों की महत्ता बताते हुए वैदिक ‘प्रवृत्ति’ (कर्म-आरम्भ, यज्ञ-आधारित जीवन) और अन्यत्र श्रुति में वर्णित ‘निवृत्ति’ (कर्म-त्याग/अकर्म) के बीच दिखने वाले विरोध को सुलझाते हैं। वे समझाते हैं कि सृष्टि-व्यवस्था में यज्ञ, प्रजा, देव, अन्न, पशु—सब परस्पर-आश्रित हैं; इसलिए गृहस्थ का यज्ञ-कर्तव्य केवल निजी पुण्य नहीं, लोक-धारण का आधार है। → भीष्म का निर्णायक प्रतिपादन—‘यज्ञहीन’ जीवन से न इहलोक-सुख सिद्ध होता है, न परलोक-गति; वेद-वाद के प्रमाण से यज्ञ को जगत-स्थिति का मूल कारण ठहराते हैं और बताते हैं कि प्रजापति ने सृष्टि को यज्ञ के साथ ही रचा तथा स्वयं देवों का यजन किया। → निष्कर्ष यह कि गार्हस्थ्य और योग दोनों ‘महाफल’ हैं; पर लोक-व्यवस्था के लिए गृहस्थ-यज्ञ अनिवार्य आधार है, और योग/निवृत्ति का मार्ग भी उसी शुद्धि, संयम और विवेक से पुष्ट होता है। साधक को अपने अधिकार, अवस्था और सामर्थ्य के अनुसार—यज्ञ-कर्तव्य निभाते हुए या अंतःकरण-शुद्धि के बाद निवृत्ति अपनाते हुए—धर्म का आचरण करना चाहिए। → युधिष्ठिर के प्रश्न का उत्तर यज्ञ-प्रधान प्रवृत्ति की प्रतिष्ठा पर टिकता है, पर ‘नारभेते’ (कर्म-त्याग) वाली श्रुति का संकेत आगे के अध्यायों में निवृत्ति/मोक्ष-मार्ग की सूक्ष्म व्याख्या का द्वार खोल देता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्रात बछ। अं क्ाज अष्टषष्ट्यधिकद्धिशततमो< ध्याय: स्यूमरश्मि और कपिलका संवाद--स्यूमरश्मिके द्वारा यज्ञकी अवश्यकर्तव्यताका निरूपण युधिष्ठिर उदाच अविरोधेन भूतानां योग: षाड्गुण्यकारक: । यः स्यादुभयभाग्धर्मस्तन्मे ब्रूहि पितामह,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! प्राणियोंका विरोध (अहित) न करते हुए मनुष्योंको शम- दमादि छहों गुणोंकी प्राप्ति करानेवाला जो योग है तथा जो भोग और मोक्ष दोनों फलोंको प्राप्त करानेवाला धर्म है, वह मुझे बतलाइये
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਪਿਤਾਮਹ! ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਅਵਿਰੋਧ ਰੱਖਦਿਆਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ਮ-ਦਮ ਆਦਿ ਛੇ ਗੁਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜੋ ਯੋਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਧਰਮ ਦੋਹਾਂ ਭਾਗਾਂ ਦਾ ਹੈ— ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ਼ਸ਼— ਦੋਹਾਂ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ— ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 2
गार्हस्थ्यस्य च धर्मस्य योगधर्मस्य चोभयो: । अदूरसम्प्रस्थितयो: किंस्विच्छेय: पितामह,दादाजी! गार्हस्थ्यधर्म और योगधर्म दोनों एक दूसरेसे दूर नहीं हैं, तथापि उन दोनोंमेंसे कौन श्रेष्ठ है? यह बतानेकी कृपा करें
ਹੁਮਤਸੇਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਪਿਤਾਮਹ! ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਧਰਮ ਆਪਣੇ ਲਕਸ਼ ਅਤੇ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ; ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਨੇੜਲੇ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਚਾ ਸ਼੍ਰੇਯ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।
Verse 3
भीष्म उवाच उभौ धर्म महाभागावुभौ परमदुश्नरौ । उभौ महाफलौ तौ तु सद्धिराचरितावुभौ,भीष्मजीने कहा--राजन! गार्हस्थ्य और योगधर्म दोनों महान् सौभाग्य प्रदान करनेवाले हैं, दोनों अत्यन्त दुष्कर हैं। दोनोंके ही फल महान् हैं और दोनोंका ही श्रेष्ठ पुरुषोंने आचरण किया है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਰਾਜਨ! ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਧਰਮ—ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਨ ਭਾਗ੍ਯ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਦੋਵੇਂ ਪਰਮ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਦੇ ਫਲ ਮਹਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਦਾ ਆਚਰਨ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 4
अत्र ते वर्तयिष्यामि प्रामाण्यमुभयोस्तयो: । शृणुष्वैकमना: पार्थ च्छिन्नधर्मार्थसंशयम्,कुन्तीनन्दन! मैं तुम्हें इन दोनों धर्मोकी प्रामाणिकताका प्रतिपादन करूँगा और तुम्हारे धर्म तथा अर्थविषयक संदेहको मिटा दूँगा। तुम एकाग्रचित्त होकर सुनो
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਕੁੰਤੀਨੰਦਨ! ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਆਧਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੇ ਅਰਥ ਬਾਰੇ ਤੇਰੇ ਸੰਦੇਹ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿਆਂਗਾ। ਪਾਰਥ! ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।
Verse 5
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । कपिलस्य गोश्व॒ संवाद तन्निबोध युधिष्ठिर
ਇੱਥੇ ਵੀ ਮੈਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦਿਆਂਗਾ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਕਪਿਲ ਅਤੇ ਗਾਂ-ਤथा ਘੋੜੇ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।
Verse 6
युधिष्ठि!! इस विषयमें जानकार लोग महर्षि कपिल और गौके भीतर आविष्ट हुए स्यूमरश्मिके संवादरूप एक प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं, उसे सुनो ।। आम्नायमनुपश्यन् हि पुराणं शाश्रवतं ध्रुवम् । नहुष: पूर्वमालेभे त्वष्टुगांमिति न: श्रुतम्,हमने सुना है कि पूर्वकालमें राजा नहुषने वेदके अनुशासनको प्राचीन, सनातन एवं नित्य समझकर अपने घरपर आये हुए अतिथि त्वष्टाके लिये एक गायका आलम्भ करनेका विचार किया
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰ ਲੋਕ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਕਪਿਲ ਅਤੇ ਗਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਸ੍ਯੂਮਰਸ਼ਮਿਕ ਦੇ ਸੰਵਾਦ-ਰੂਪ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਸੁਣ। ਕਿਉਂਕਿ ਵੇਦ-ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਸਨਾਤਨ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ, ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰਵਕਾਲ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਨਹੁਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਆਏ ਅਤਿਥੀ ਤ੍ਵਸ਼ਟ੍ਰ ਲਈ ਇੱਕ ਗਾਂ ਦਾ ਆਲੰਭ (ਵਧ/ਬਲੀ) ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ ਸੀ।
Verse 7
तां नियुक्तामदीनात्मा सत्त्वस्थ: संयमे रत: । ज्ञानवान् नियताहारो ददर्श कपिलस्तथा,उस समय सत्त्वगुणमें स्थित, संयमपरायण, मिताहारी, उदारचित्त और ज्ञानवान् कपिलमुनिने त्वष्टाके लिये नियुक्त हुई उस गायको देखा
ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ, ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਮਿਤਾਹਾਰੀ, ਉਦਾਰ-ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ ਨੇ ਤਵਸ਼ਟਾ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਉਸ ਗਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
Verse 8
स बुद्धिमुत्तमां प्राप्तो नैप्चेकीमकुतो भयाम् । सतीमशिशथिलां सत्यां वेदा३ इत्यब्रवीत् सकृत्,तब उत्तम, निर्भय, सुस्थिर, सत्य, सद्धावयुक्त एवं उत्साहयुक्त बुद्धिको प्राप्त हुए महर्षि कपिलने केवल एक बार इतना ही कहा--हा वेद! (जो तुम्हारे नामपर लोग ऐसा अनाचार करते हैं)
ਤਦੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ—ਅਡੋਲ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਨਿਡਰ, ਸੱਚ-ਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਅਡਿੱਗ—ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਕਪਿਲ ਨੇ ਕੇਵਲ ਇਕ ਵਾਰ ਕਿਹਾ, “ਹਾਏ, ਵੇਦ!” (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਲੋਕ ਅਜਿਹਾ ਅਨਾਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ)।
Verse 9
तां गामृषि: स्यूमरश्मि प्रविश्य यतिमत्रवीत् । हंहो वेदा३ यदि मता धर्मा: केनापरे मता:,उस समय स्यूमरश्मि नामक एक ऋषिने उस गायके भीतर प्रवेश करके कपिलमुनिसे कहा--“अहो! यदि वेदोंकी प्रामाणिकतापर आपको संदेह है तो अन्य धर्मशास्त्रोंकी किस आधारपर प्रमाणभूत माना जा सकता है?
ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ੍ਯੂਮਰਸ਼ਮੀ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਗਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਅਹੋ! ਜੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਉੱਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੰਦੇਹ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਕਿਸ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੰਨੇ ਜਾਣ?”
Verse 10
तपस्विनो धृतिमन्तः श्रुतिविज्ञानचक्षुष: । सर्वमार्ष हि मन्यन्ते व्याहृतं विदितात्मन:,“तपस्वी, धैर्यवान्, वेद एवं विज्ञानरूप दृष्टिवाले ऋषिमुनि वेदको नित्यज्ञानसम्पन्न परमेश्वरकी नि:श्वासभूत वाणी मानते हैं
ਤਪਸਵੀ, ਧੀਰਜਵਾਨ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ-ਰੂਪ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ ਸਾਰੀ ‘ਆਰਸ਼’ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਜਾਣੀ ਦੇ ਘੋਸ਼ਿਤ ਬਚਨ ਵਜੋਂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
Verse 11
तस्यैवं गततृष्णस्य विज्वरस्य निराशिष: । का विवक्षास्ति वेदेषु निरारम्भस्य सर्वत:,“जो तृष्णारहित, उद्वेगशून्य, निष्काम तथा सब प्रकारके आरम्भोंसे रहित है, उस परमेश्वरके निःश्वाससे निःसृत वेदोंके विषयमें आप विपरीत वचन क्यों कह रहे हैं?
ਜੋ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਜ਼ਵਰ ਤੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭਾਂ ਤੋਂ ਵਿਰਤ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂ ਬਾਰੇ ਬੋਲਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਹੀ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਫਿਰ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੇ ਨਿਸ਼ਵਾਸ-ਸਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਵੇਦਾਂ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਵਿਰੋਧੀ ਬਚਨ ਕਿਉਂ ਆਖਦੇ ਹੋ?
Verse 12
कपिल उवाच नाहं वेदान् विनिन्दामि न विवक्ष्यामि कहिचित् | पृथगाश्रमिणां कर्माण्येकार्थानीति न: श्रुतम्,कपिलने कहा--मैं न तो वेदोंकी निन््दा करता हूँ और न कभी उन्हें विपरीत बात बतानेवाला बताता हूँ। पृथक्ू-पृथक् आश्रमवालोंके जो कर्म हैं, उन सबके उद्देश्य एक ही हैं--ऐसा हमने सुन रखा है
ਕਪਿਲ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਂ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਨਾਂ ਹੀ ਕਦੇ ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਕੋ ਹੀ ਉਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 13
गच्छत्येव परित्यागी वानप्रस्थक्ष गच्छति । गृहस्थो ब्रह्म॒चारी च उभौ तावपि गच्छत:,संन्यासी परमपदको प्राप्त कर सकता है, वानप्रस्थ भी वहीं जा सकता है। गृहस्थ और ब्रह्मचारी--ये दोनों भी उसी पदको प्राप्त हो सकते हैं
ਤਿਆਗੀ ਸੰਨਿਆਸੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਸ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਵੀ ਉੱਥੇ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀ ਉਸੇ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Verse 14
देवयाना हि पन्थानश्षत्वार: शाश्वता मता: । एषां ज्याय: कनीयस्त्वं फलेषूक्तं बलाबलम्,चारों आश्रम ही देवयाननामक चार सनातन मार्ग माने गये हैं। इनमें कौन बड़ा है कौन छोटा; अतः कौन प्रबल है, कौन दुर्बल--यह उनके फलोंको निमित्त बनाकर बताया गया है
‘ਦੇਵਯਾਨ’ ਨਾਮ ਦੇ ਇਹ ਚਾਰ ਮਾਰਗ—ਅਰਥਾਤ ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮ—ਸਨਾਤਨ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਉੱਚਾ, ਕੌਣ ਨੀਵਾਂ; ਕੌਣ ਪ੍ਰਬਲ, ਕੌਣ ਦੁਰਬਲ—ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
एवं विदित्वा सर्वार्थानारभेतेति वैदिकम् । नारभेतेति चान्यत्र नैछ्िकी श्रूयते श्रुति:,ऐसा जानकर समस्त कार्योंका आरम्भ करे, यह वैदिक मत है। अन्यत्र यह सिद्धान्तभूत श्रुति भी सुनी जाती है कि कर्मोका आरम्भ ही न करे
ਕਪਿਲ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਉਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਕੇ ਕਰਮ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਵੈਦਿਕ ਮਤ ਹੈ। ਪਰ ਹੋਰ ਥਾਂ ਇਕ ਹੋਰ ਨੈਸ਼ਠਿਕ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵੀ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਰਮ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੀ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 16
अनालम्भे हादोष: स्यादालम्भे दोष उत्तम: | एवं स्थितस्य शास्त्रस्य दुर्विज्ञेये बलाबलम्,क्योंकि यज्ञ आदि कार्योंमें आलम्भन न करनेपर दोषकी प्राप्ति नहीं होती है और आलम्भन करनेपर महान् दोष प्राप्त होता है। ऐसी स्थितिमें वेदवचनोंके बलाबलको जानना अत्यन्त कठिन है
ਕਿਉਂਕਿ ਯੱਗ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭ ਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਆਰੰਭ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਦੋਸ਼ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਐਸੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਵਚਨਾਂ ਦਾ ਬਲਾਬਲ ਜਾਣਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ।
Verse 17
यद्य॒त्र किंचित् प्रत्यक्षमहिंसाया: परं मतम् । ऋते त्वागमशास्त्रेभ्यो ब्रूहि तद् यदि पश्यसि,वेदों और तदनुकूल आगमोंको छोड़कर अन्यत्र अहिंसासे भिन्न हिंसाबोधक शास्त्रका कोई फल यदि युक्तिसे भी प्रत्यक्ष दिखायी देनेवाला प्रतीत होता हो अथवा तुम अनुभवमें उसका साक्षात्कार कर रहे हो तो उसे स्पष्ट बताओ
ਕਪਿਲ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਆਗਮ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੇ ਕਿਤੇ ਤੈਨੂੰ ਅਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਦਿੱਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਉਕਸਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਫਲ ਤਰਕ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜੇ ਤੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਗੱਲ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਦੱਸ।
Verse 18
स्यूमराश्मिर्वाच स्वर्गकामो यजेतेति सतत श्रूयते श्रुति: । फलं प्रकल्प्य पूर्व हि ततो यज्ञ: प्रतायते,स्यूमरश्मिने कहा--'स्वर्गकी इच्छा रखनेवाला पुरुष यज्ञ करे” यह श्रुति सदा ही सुनी जाती है। अतः मनुष्य पहले स्वर्गरूप फलकी कल्पना (संकल्प) करके फिर यज्ञका अनुष्ठान आरम्भ करता है
ਸਿਊਮਰਾਸ਼ਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਸਦਾ ਇਹੀ ਸੁਣਾਂਦੀ ਹੈ: ‘ਸਵਰਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਯਜ੍ਞ ਕਰੇ।’ ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਪਹਿਲਾਂ ਫਲ—ਸਵਰਗ—ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 19
अजसश्नाश्वश्न मेषश्न गौश्व पक्षिगणाश्र ये । ग्राम्यारण्याश्नीषधय: प्राणस्यान्नमिति श्रुति:,बकरा, घोड़ा, भेड़, गाय, पक्षी, ग्राम्य अन्न तथा जंगली अन्न आदि सारी वस्तुएँ प्राणके लिये अन्न हैं--ऐसा श्रुतिका कथन है
ਕਪਿਲ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਬਕਰਾ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਘੋੜਾ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਭੇਡ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਗਾਂ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਅਨੇਕਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਅੰਨ, ਜੰਗਲੋਂ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਖਾਣਾ ਅਤੇ ਔਖਧੀਆਂ—ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਲਈ ਅੰਨ ਹਨ।
Verse 20
तथैवान्न हृहरह:ः सायंप्रातर्निर्ूप्यते | पशवश्चाथ धान्यं च यज्ञस्याड्रमिति श्रुति:,प्रतिदिन सबेरे-शाम अन्नको प्राणका भोज्य बताया गया है। पशु और धान्य--ये यज्ञके अंग हैं, ऐसा श्रुति कहती है
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਮੰਨ ਕੇ ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਨਿਯਮਤ ਸੇਵਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਧਾਨ—ਦੋਵੇਂ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ।
Verse 21
एतानि सह यज्ञेन प्रजापतिरकल्पयत् । तेन प्रजापतिर्देवान् यज्ञेनायजत प्रभु:,भगवान् प्रजापतिने यज्ञके साथ-साथ इन सबकी सृष्टि की। फिर उन प्रजापतिने ही इन यज्ञसामग्रियोंद्वारा देवताओंसे यज्ञका अनुष्ठान कराया
ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਰਚਿਆ ਤੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਉਹੀ ਸਮਰਥ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਯਜ੍ਞ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 22
तदन्योन्यवरा: सर्वे प्राणिन: सप्त सप्तधा । यज्ञेषूपाकृतं विश्व प्राहुरुत्तमसंज्ञितम्,सात-सात प्रकारके जो ग्राम्य और आरण्य (जंगली) प्राणी हैं, वे सब एक-दूसरेकी अपेक्षा श्रेष्ठ हैं। इन सबमें “उत्तम” नामसे प्रसिद्ध जो सब-के-सब पुरुष या मनुष्यसंज्ञक प्राणी हैं, उन्हें भी यज्ञके लिये नियुक्त बताया गया है
ਕਪਿਲ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ‘ਉੱਤਮ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ—ਅਰਥਾਤ ਮਨੁੱਖ—ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਕਰਤੱਬ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਹਨ।
Verse 23
एतच्चैवाभ्यनुज्ञातं पूर्व: पूर्वतरैस्तथा । को जातु न विचिन्वीत विद्वान् स्वां शक्तिमात्मन:,पूर्ववर्ती तथा अधिक पूर्ववर्ती पुरुषोंने इन समस्त द्रव्योंको यज्ञका अंग माना है, अतः कौन दिद्दवान् मनुष्य अपनी शक्तिके अनुसार कभी किसी यज्ञको अपने लिये नहीं चुनेगा
ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਪੂਰਵਜਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪੁਰਾਤਨ ਮਹਾਪੁਰਖਾਂ ਨੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ ਵੀ ਕਦੇ ਸਵਾਰਥ ਲਈ ਕਿਸੇ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਚੁਣੇਗਾ?
Verse 24
पशवश्च मनुष्यश् ट्रुमाश्नीषधिभि: सह । स्वर्गमेवाभिकांक्षन्ते न च स्वर्गस्ततो मखात्,पशु, मनुष्य, वृक्ष और ओषधियाँ--ये सब-के-सब स्वर्ग चाहते हैं, परंतु यज्ञको छोड़कर और किसी साधनसे वह विशाल स्वर्गलोक सुलभ नहीं हो सकता है
ਪਸ਼ੂ, ਮਨੁੱਖ, ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਸਵਰਗ ਦੀ ਹੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਵਰਗਲੋਕ ਯਜ੍ਞ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਾਧਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 25
ओषध्य: पशवो वृक्षा वीरुदाज्यं पयो दधि । हविर्भूमिर्दिश: श्रद्धा कालश्चैतानि द्वादश,ओषधि (अन्न आदि), पशु, वृक्ष, लता, घी, दूध, दही, अन्यान्य हविष्य, भूमि, दिशा, श्रद्धा और काल--ये बारह यज्ञके अंग हैं
ਔਸ਼ਧੀਆਂ (ਅੰਨ ਆਦਿ), ਪਸ਼ੂ, ਰੁੱਖ, ਲਤਾਵਾਂ; ਘੀ, ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ; ਹੋਰ ਹਵਿਸ੍ਯ; ਧਰਤੀ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਕਾਲ—ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ।
Verse 26
ऋचो यजूंषि सामानि यजमानश्न षोडश । अग्निज्ञेयो गृहपति: स सप्तदश उच्यते,ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद और यजमान--ये चार मिलकर सोलह यज्ञांग होते हैं तथा गार्हपत्य अग्निको सत्रहवाँ यज्ञांग समझना चाहिये। इस प्रकार ये सत्रह अंग बताये जाते हैं
ਕ, ਯਜੁਸ, ਸਾਮ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ—ਇਹ ਮਿਲ ਕੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਯਜ੍ਞ-ਅੰਗ ਹਨ; ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਪਤੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਗਾਰ੍ਹਪਤ੍ਯ ਅਗਨੀ ਸਤਾਰ੍ਹਵਾਂ ਯਜ੍ਞ-ਅੰਗ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 27
अज्जन्येतानि यज्ञस्य यज्ञो मूलमिति श्रुति: । आज्येन पयसा दध्ना शकृता5$मिक्षया त्वचा,ये सब यज्ञके अंग हैं और यज्ञ इस जगतकी स्थितिका मूल कारण है; ऐसा श्रुतिका कथन है। घी, दूध, दही, छाछ, गोबर, चमड़ा, बाल, सींग और पैर--इन सबके द्वारा गौ यज्ञकर्मका सम्पादन करती है। इस प्रकार इनमेंसे प्रत्येक वस्तुका, जो-जो विहित है, संग्रह करना चाहिये
ਕਪਿਲ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਗਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਪਦਾਰਥ ਯੱਗ-ਕਰਮ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯੱਗ ਹੀ ਜਗਤ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਮੂਲ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਘਿਉ, ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ, ਗੋਬਰ, ‘ਆਮਿਕਸ਼ਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਦੁੱਧ-ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਚਮੜੇ ਨਾਲ ਗਾਂ ਯੱਗ-ਕਰਮ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਧੀ ਮੁਤਾਬਕ ਜਿਹੜੀ-ਜਿਹੜੀ ਵਸਤੂ ਜਿਵੇਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ, ਉਹ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ ਯਥਾਵਿਧੀ ਵਰਤਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 28
बालै: शृज़्ेण पादेन सम्भवत्येव गौर्मखम् । एवं प्रत्येकश: सर्व यद् यदस्य विधीयते,ये सब यज्ञके अंग हैं और यज्ञ इस जगतकी स्थितिका मूल कारण है; ऐसा श्रुतिका कथन है। घी, दूध, दही, छाछ, गोबर, चमड़ा, बाल, सींग और पैर--इन सबके द्वारा गौ यज्ञकर्मका सम्पादन करती है। इस प्रकार इनमेंसे प्रत्येक वस्तुका, जो-जो विहित है, संग्रह करना चाहिये
ਕਪਿਲ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਗਾਂ ਦੇ ਵਾਲਾਂ, ਸਿੰਗਾਂ ਅਤੇ ਖੁਰ (ਪੈਰ) ਤੱਕ ਨਾਲ ਵੀ ਯੱਗ-ਕਰਮ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਤੋਂ ਜੋ-ਜੋ ਵਸਤੂ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ, ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਯੱਗ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ, ਅਤੇ ਵੇਦਵਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਯੱਗ ਹੀ ਜਗਤ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਮੂਲ ਆਸਰਾ ਹੈ।
Verse 29
यज्ञ वहन्ति सम्भूय सहर्व्विग्भि: सदक्षिणै: । संहृत्यैतानि सर्वाणि यज्ञ निर्वर्तयन्त्युत,ऋत्विक् और दक्षिणाओंके साथ ये सब मिलकर यज्ञका निर्वाह करते हैं। यजमान इन सारी वस्तुओंका संग्रह करके यज्ञका अनुष्ठान करते हैं
ਤਵਿਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਯੱਗ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਯਜਮਾਨ ਸਾਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ ਯੱਗ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 30
यज्ञार्थानि हि सृष्टानि यथार्था श्रूयते श्रुति: । एवं पूर्वतरा: सर्वे प्रवृत्ताश्वैव मानवा:,ये सारी वस्तुएँ यज्ञके लिये रची गयी हैं; यह श्रुतिका कथन यथार्थ ही है। पहलेके सभी मनुष्य इसी प्रकार यज्ञानुष्ठानमें प्रवृत्त होते आये हैं
ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਯੱਗ ਲਈ ਹੀ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ—ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਇਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਯੱਗ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
Verse 31
न हिनस्ति नारभते नाभिद्रह्म॒ति किंचन । यज्ञो यष्टव्य इत्येव यो यजत्यफलेप्सया,यज्ञका अनुष्ठान अपना कर्तव्य है--ऐसा समझकर जो फलकी इच्छा न रखते हुए यज्ञ करता है, वह न तो हिंसा करता है, न किसीसे द्रोह करता है और न अहंकारपूर्वक किसी कर्मका आरम्भ ही करता है
ਜੋ ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ ਕਿ ‘ਯੱਗ ਕਰਨਾ ਹੀ ਕਰਤੱਬ ਹੈ’ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਬਿਨਾਂ ਯੱਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਹਿੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਹ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਕਰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 32
यज्ञाड़ान्यपि चैतानि यज्ञोक्तान्यनुपूर्वश: । विधिना विधियुक्तानि धारयन्ति परस्परम्
ਕਪਿਲ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਯੱਗ ਆਦਿ ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਯਜ੍ਞ-ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕਹੇ ਹੋਏ ਅੰਗ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਹਰ ਇਕ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਉਸੇ ਦੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਪਰਸਪਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਤੇ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ।”
Verse 33
यज्ञशास्त्रमें क्रमश: वर्णित ये सम्पूर्ण यज्ञांग विधि-पूर्वक यज्ञमें प्रयुक्त हो एक दूसरेको धारण करते हैं ।। आम्नायमार्ष पश्यामि यस्मिन् वेदा: प्रतिष्ठिता: । त॑ विद्वांसोडनुपश्यन्ति ब्राह्मणस्यानुदर्शनात्,मैं ऋषियोंद्वारा कथित आम्नाय (धर्मशास्त्र) को देखता हूँ, जिसमें सारे वेद प्रतिष्ठित हैं। कर्ममें प्रवृत्ति करानेवाले ब्राह्मणग्रन्थके वाक्योंका उसमें दर्शन होनेसे विद्वान् पुरुष उस आर्षग्रन्थको प्रमाणभूत मानते हैं
ਕਪਿਲ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਮੈਂ ਉਸ ਆਰਸ਼ ਆਮਨਾਯ (ਰਿਸ਼ੀ-ਰਚਿਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਰੰਪਰਾ) ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੇਦ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਆ-ਕਰਮ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭਾਗ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਕ ਵਚਨਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਪੁਸ਼ਟ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਵਿਦਵਾਨ ਉਸ ਆਰਸ਼ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।”
Verse 34
ब्राह्मणप्रभवो यज्ञो ब्राह्म॒णार्पण एव च । अनुयज्ञं जगत् सर्व यज्ञश्चानुजगत् सदा,वेदोंके ब्राह्मणभागसे यज्ञका प्राकट्य हुआ है। वह यज्ञ ब्राह्मणोंको ही अर्पित किया जाता है। यज्ञके पीछे सारा जगत् और जगतके पीछे सदा यज्ञ रहता है
ਕਪਿਲ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ—“ਯੱਗ ਦਾ ਉਤਪੱਤਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ (ਵੈਦਿਕ) ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਯਥਾਵਿਧਿ ਯੱਗ ਦਾ ਅਰਪਣ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਯੱਗ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਚਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਦਾ ਯੱਗ—ਦੋਵੇਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਆਸਰੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।”
Verse 35
ओमिति ब्रह्मणो योनिर्नम: स्वाहा स्वधा वषट् | यस्यैतानि प्रयुज्यन्ते यथाशक्ति कृतान्यपि,“३०” यह वेदका मूल कारण है। वह 35 तथा नमः, स्वाहा, स्वधा और वषट्-ये पद यथाशक्ति जिसके यजञ्ञमें प्रयुक्त होते हैं, उसीका यज्ञ सांगोपांग सम्पन्न होता है
“‘ਓਂ’ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਯੋਨੀ (ਮੂਲ) ਹੈ। ‘ਨਮಃ’, ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’, ‘ਸ੍ਵਧਾ’ ਅਤੇ ‘ਵਸ਼ਟ’—ਜਿਸ ਦੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਉਚਾਰਣ ਯਥਾਸ਼ਕਤੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦਾ ਯੱਗ ਭਾਵੇਂ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਅੰਗ-ਉਪਾਂਗ ਸਮੇਤ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”
Verse 36
न तस्य त्रिषु लोकेषु परलोकभयं विदु: । इति वेदा वदन्तीह सिद्धाक्ष परमर्षय:,ऐसे मनुष्यको तीनों लोकोंमें किसी भी प्राणीसे भय नहीं होता है। यह बात यहाँ सम्पूर्ण वेद तथा सिद्ध महर्षि भी कहते हैं
“ਅਜੇਹੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਨਾਂ ਹੀ ਪਰਲੋਕ ਦਾ ਡਰ। ਇਹ ਗੱਲ ਇੱਥੇ ਵੇਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਮਦਰਸ਼ੀ ਸਿੱਧ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਇਹੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।”
Verse 37
ऋचो यजूंषि सामानि स्तोभाश्व विधिचोदिता: । यस्मिन्नेतानि सर्वाणि भवन्तीह स वै द्विज:,ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद और विधिविहित स्तोभः--ये सब जिसमें विद्यमान होते हैं, वही इस जगतमें द्विज कहलानेका अधिकारी है
ਰਿਗਵੇਦ ਦੀਆਂ ਰਿਚਾਵਾਂ, ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੇ ਯਜੂੰਸ਼, ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਸਾਮਗਾਨ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸਤੋਭ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਇੱਥੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ, ਉਹੀ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ‘ਦ੍ਵਿਜ’ ਕਹਾਉਣ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ।
Verse 38
अग्न्याधेये यद् भवति यच्च सोमे सुते द्विज । यच्चेतरैर्महायज्जैवेंद तद् भगवान् पुन:,ब्रह्म! अग्न्याधान, (अग्निहोत्र) तथा सोमयाग करनेसे जो फल मिलता है और अन्यान्य महायज्ञोंके अनुष्ठानसे जिस फलकी प्राप्ति होती है, उसे आप जानते हैं
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਅਗਨਿਆਧਾਨ ਤੋਂ ਜੋ ਪੁੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੋਮ ਨੂੰ ਪੀੜਨ (ਸੋਮਯਾਗ) ਨਾਲ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਯੱਗਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਨਾਲ ਜੋ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਹੇ ਪੂਜਯ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਸਭ ਤੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ।
Verse 39
तस्माद् ब्रह्मन् यजेच्चैव याजयेच्चाविचारयन् । यजतः: स्वर्गविधिना प्रेत्य स्वर्गफलं महत्,अत: विप्रवर! प्रत्येक द्विजको चाहिये कि वह बिना किसी विचारके यज्ञ करे और करावे। जो स्वर्गदायक विधिसे यज्ञ करता है, उसे देहत्यागके पश्चात् महान् स्वर्गफलकी प्राप्ति होती है
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਬਿਨਾ ਦਿਲ-ਦੁਵਿਧਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਯੱਗ ਕਰੇ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਯੱਗ ਕਰਾਵੇ। ਜੋ ਸਵਰਗ-ਦਾਇਕ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯੱਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਨ ਸਵਰਗ-ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 40
नायं लोको>स्त्ययज्ञानां परश्रेति विनिश्चय: । वेदवादविदश्नैव प्रमाणमु भयं तदा,यह निश्चय है कि जो यज्ञ नहीं करते हैं, ऐसे पुरुषोंके लिये न तो यह लोक सुखदायक होता है और न स्वर्ग ही। जो वेदोक्त विषयोंके जानकार हैं, वे प्रवृत्ति और निवृत्ति--दोनोंको ही प्रमाणभूत मानते हैं
ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਯੱਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਾ ਇਹ ਲੋਕ ਹੈ ਨਾ ਪਰਲੋਕ। ਅਤੇ ਵੇਦਵਾਦ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਤੇ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ—ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
Verse 267
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें दुमत्सेन और सत्यवान्का संवादविषयक दो सौ सरसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਮੋક્ષਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਦੁਮਤਸੇਨ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਵਾਨ ਦੇ ਸੰਵਾਦ-ਵਿਸ਼ਯਕ ਦੋ ਸੌ ਸੜਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 268
इति श्रीमहा भारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि गोकपिलीये अष्टषष्ट्यधिकद्वधिशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्यपर्वमें गोकपिलीयोपाख्यानविषयक दो सौ अड़सठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੋਖ਼ਸ਼ਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਗੋਕਪਿਲੀਯ ਉਪਾਖਿਆਨ-ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਦੋ ਸੌ ਅਠਾਹਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
It investigates cosmogony and eschatology (how the world arises and dissolves) alongside a theory of cognition and personhood, culminating in how karmic continuity operates across bodies and how liberation is conceptually possible.
The senses and their objects are instruments and data-fields; true apprehension is attributed to the kṣetrajña beyond mind and intellect. Discernment of this hierarchy supports non-attachment and reduces lamentation amid change.
Yes: it asserts that Sāṃkhya-type knowledge is prescribed for the exhaustion of puṇya and pāpa; when karmic residues are depleted, the embodied self is said to attain brahma-bhāva, described as the highest course (parā gati).