Adhyaya 260
कपिलगोसंवादे गृहस्थ-त्यागधर्मयोः प्रमाण्यविचारः (Kapila–Cow Dialogue: Authority of Householder and Renunciant Dharmas)
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Mokṣadharma-parva) — Kapila–Go-saṃvāda Context
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to explain a non-conflicting account (avirodha) of tyāga that yields ‘ṣāḍguṇya’ (a cluster of strategic excellences) and to decide what is superior between gārhasthya-dharma and tyāga-dharma when both appear proximate in benefit. Bhīṣma affirms that both paths are arduous and fruitful, then introduces an ancient narrative: Kapila encounters a cow associated with Tvaṣṭṛ and King Nahuṣa. The dialogue turns to epistemic authority—whether Veda/āmnāya alone grounds dharma—and to the practical ethics of ritual action. Kapila states he does not denigrate the Vedas and that the distinct āśrama duties converge in aim; all four ‘devayāna’ paths proceed, differing in relative strength of results. A counter-voice (Syūmaraśmi) defends yajña through śruti injunctions (e.g., “svargakāmo yajeta”), describing the cosmos as configured for sacrifice: animals, plants, offerings, and liturgical elements are enumerated as yajña-aṅgas. The argument emphasizes intention (performing without fruit-obsession) and claims ritual action is not intrinsically injurious when conducted as enjoined. The chapter closes by asserting Vedic authority and the salvific security of properly performed rites, while leaving the ethical tension—ahiṃsā versus ritual arambha—explicitly in view for further adjudication.
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर से कहते हैं कि धर्म-विचार के लिए एक प्राचीन दृष्टान्त प्रसिद्ध है—जाजलि ब्राह्मण और तुलाधार वैश्य का संवाद, जिसमें तप और अहंकार की परीक्षा होती है। → वनवासी महातपस्वी जाजलि समुद्र-तट पर कठोर तप में स्थिर हो जाते हैं—ढूँठ के समान अचल। उनकी जटाओं में पक्षी निर्भय होकर घोंसला बनाते हैं, अण्डे देते हैं, बच्चे निकलते हैं और वहीं पलते-बढ़ते हैं; जाजलि तनिक भी विचलित नहीं होते। यह असाधारण सहनशीलता धीरे-धीरे उनके भीतर ‘मैं सिद्ध हूँ’ का गर्व जगाती है। → जब जाजलि अपने तप-बल और ‘अचलता’ पर अभिमान से भरतेी हो उठते हैं, तभी आकाशवाणी उन्हें रोकती/झकझोरती है—उनके भीतर उठे अमर्ष (क्रोध/अहं) को लक्ष्य कर बताती है कि वे यहाँ किसी कारण से लाए गए हैं और उनसे पूछती है कि उनके लिए क्या प्रिय किया जाए; संकेत यह कि केवल तप नहीं, धर्म का सूक्ष्म मर्म अभी शेष है और उन्हें तुलाधार के पास जाना होगा। → भीष्म कथा को उदाहरण के रूप में स्थापित करते हैं: जाजलि की तपस्या, पक्षियों का आश्रय, और आकाशवाणी की प्रेरणा—ये सब आगे होने वाले तुलाधार-जाजलि संवाद की भूमिका बनते हैं, जहाँ अहंकार का क्षय और धर्म का वास्तविक स्वरूप उद्घाटित होगा। → आकाशवाणी के संकेत के बाद जाजलि किसके पास, किस उद्देश्य से, और किस धर्म-ज्ञान की खोज में जाते हैं—यह अगले प्रसंग में खुलता है।
Shlokas
Verse 1
/ ऑपनआ प्रात छा अ--काज जा एकषघष्ट्यवथिकद्विशततमो< ध्याय: जाजलिकी घोर तपस्या
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇੱਥੇ ਵੀ ਮੈਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਜਾਜਲੀ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼੍ਯ ਤੁਲਾਧਾਰ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਹੈ।
Verse 2
भीष्मजीने कहा--राजन! धर्मके विषयमें जाजलिके साथ तुलाधार वैश्यकी जो बातें हुई थीं, उसी प्राचीन इतिहासका दिद्वान् पुरुष यहाँ उदाहरण दिया करते हैं ।।
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਜਾਜਲੀ ਨਾਲ ਵੈਸ਼੍ਯ ਤੁਲਾਧਾਰ ਦੀ ਜੋ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਇੱਥੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਵਜੋਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਜਾਜਲੀ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਦ੍ਵਿਜ਼ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਵਾਂਗ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 3
प्राचीन कालमें जाजलि नामसे प्रसिद्ध एक ब्राह्मण थे, जो वनमें ही रहते और विचरते थे। उन महातपस्वी जाजलिने समुद्रके तटपर जाकर बड़ी भारी तपस्या की ।।
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜਾਜਲੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਿਚਰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਜਾਜਲੀ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਕੰਢੇ ਜਾ ਕੇ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਿਤ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਆਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ; ਉਹ ਵਲਕਲ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਅਤੇ ਜਟਾਵਾਂ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮੁਨੀ ਅਨੇਕਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਮੈਲ ਅਤੇ ਚਿਕੜ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਸਹਾਰ ਕੇ ਅਚਲ ਖੜਾ ਰਿਹਾ।
Verse 4
स कदाचिन्महातेजा जलवासो महीपते । चचार लोकान विप्रर्षि: प्रेक्षमाणो मनोजव:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਕ ਵਾਰ ਸਮੁੰਦਰ-ਕੰਢੇ ਦੇ ਜਲ-ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਵਿਪ੍ਰਰਿਸ਼ੀ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਚਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 5
स चिन्तयामास मुनिर्जलवासे कदाचन । विप्रेक्ष्य सागरान्तां वै महीं सवनकाननाम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਲ-ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਤਟ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਿਆਂ ਇਕ ਵਾਰ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੇ ਮਨਨ ਕੀਤਾ। ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਉਪਵਨਾਂ ਸਮੇਤ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰ ਕੇ ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਿਆ।
Verse 6
न मया सदृशो<स्तीह लोके स्थावरजड़मे । अप्सु वैहायसं गच्छेन्मया यो<न्य: सहेति वै,इस चराचर जगतमें मेरे सिवा ऐसा कोई दूसरा मनुष्य नहीं है, जो मेरे साथ जलमें विचरने और आकाशकमें घूमने-फिरनेकी शक्ति रखता हो
“ਇਸ ਸਥਾਵਰ-ਜੰਗਮ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗਮਨ—ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇਹ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।”
Verse 7
अदृश्यमानो रक्षोभिर्जलमध्ये वर्देस्तथा । अब्रूवंश्व पिशाचास्तं नैवं त्वं वक्तुमहसि
ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਤੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਰਹਿ ਕੇ ਜਲ-ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਜਾਜਲੀ ਮੁਨੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਿਹਾ, ਤਦ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਪਿਸਾਚਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—“ਮੁਨੇ! ਤੈਨੂੰ ਐਸਾ ਕਹਿਣਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ।”
Verse 8
तुलाधारो वणिग्धर्मा वाराणस्यां महायशा: । सोअप्येवं नाते वक्तुं यथा त्वं द्विजसत्तम
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਤੁਲਾਧਾਰ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾ-ਯਸ਼ਸਵੀ ਵਣਿਕ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਣਿਕ-ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਿਆ ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈਂ।
Verse 9
द्विजश्रेष्ठ काशीमें महायशस्वी तुलाधार रहते हैं, जो वणिक्-धर्मका पालन करते हैं; किंतु वे भी ऐसी बात नहीं कह सकते, जैसी आज आप कह रहे हैं' ।।
ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਭੂਤਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਤੁਲਾਧਾਰ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾ-ਯਸ਼ਸਵੀ ਪੁਰਖ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਣਿਕ-ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਅੱਜ ਤੂੰ ਜਿਵੇਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈਂ, ਤਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਬੋਲ ਸਕਦਾ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਜਾਜਲੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਕੀ ਮੈਂ ਉਸ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਯਸ਼ਸਵੀ ਤੁਲਾਧਾਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?”
Verse 10
इति ब्रुवाणं तमृषिं रक्षांस्युद्धृत्य सागरात् । अनब्रुवन् गच्छ पन्थानमास्थायेमं द्विजोत्तम
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਇਉਂ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਜਲ ਤੋਂ ਉਠਾ ਕੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋੱਤਮ, ਇਸ ਰਾਹ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਕਾਸ਼ੀਪੁਰੀ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾ।”
Verse 11
इत्युक्तो जाजलिभ्भूतैर्जजणाम विमनास्तदा | वाराणस्यां तुलाधारं समासाद्यात्रवीदिदम्,उन अदृश्य भूतोंके ऐसा कहनेपर जाजलि मुनि उदास होकर काशीमें गये और तुलाधारके पास पहुँचकर उससे इस प्रकार बोले
ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਇਉਂ ਕਹਿਣ ਤੇ ਜਾਜਲੀ ਮੁਨੀ ਦਾ ਮਨ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਵਾਰਾਣਸੀ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤੁਲਾਧਾਰ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉੱਥੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਿਆ।
Verse 12
युधिछिर उवाच कि कृतं दुष्करं तात कर्म जाजलिना पुरा | येन सिद्धि परां प्राप्तस्तन्मे व्याख्यातुमहसि
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਤਾਤ! ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਜਾਜਲੀ ਨੇ ਕਿਹੜਾ ਦੁਰਲੱਭ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਓ।
Verse 13
भीष्म उवाच अतीव तपसा युक्तो घोरेण स बभूव ह । तथोपस्पर्शनरत:ः सायं प्रातर्महातपा:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਅਤਿ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਸਾਂਝ ਤੇ ਸਵੇਰੇ ਇਸ਼ਨਾਨ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ ਕੇ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਧਰਮ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਨਿਭਾਂਦਾ ਸੀ।
Verse 14
अग्नीन् परिचरन् सम्यक् स्वाध्यायपरमो द्विज: । वानप्रस्थविधानज्ञों जाजलिज्वलित: श्रिया
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਦਵਿਜ ਮੁਨੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਗਨੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਸਵਾਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ-ਵਿਧਾਨ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਜਾਜਲੀ ਆਤਮਿਕ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਜਗਮਗਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 15
वने तपस्यतिष्ठत् स न च धर्ममवैक्षत । वर्षास्वाकाशशायी च हेमन्ते जलसंश्रय:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਧਰਮ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਬੋਧ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਆਕਾਸ਼ ਹੇਠ ਸੁੱਤਾ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਹੇਮੰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਸੀ।
Verse 16
वातातपसहो ग्रीष्मे न च धर्ममविन्दत । दुःखशय्याश्व विविधा भूमौ च परिवर्तते
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲੂ ਅਤੇ ਤਿੱਖੀ ਧੁੱਪ ਸਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸੱਚਾ ਧਰਮ ਨਾ ਲੱਭਿਆ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੁੜਕਦਾ ਅਤੇ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਦੁਖਦਾਈ ਸ਼ਯਿਆਵਾਂ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦਾ—ਕਲੇਸ਼ ਨੂੰ ਹੀ ਨਾਨਾ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਪਣਾਂਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 17
ततः कदाचित् स मुनिर्वर्षास्वाकाशमास्थित: । अन्तरिक्षाज्जलं मूर्ध्ना प्रत्यगृह्नान्मुहुर्मुहु:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਫਿਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਆਈ, ਉਹ ਮੁਨੀ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਆਕਾਸ਼ ਹੇਠ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਜਲਧਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 18
अथ तसस््य जटा: क्लिन्ना बभूवु्ग्रथिता: प्रभो । अरण्यगमनान्नित्यं मलिनो5मलसंयुत:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਉਸ ਦੇ ਵਾਲ ਸਦਾ ਭਿੱਜੇ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਗੁੰਝਲ ਪੈ ਕੇ ਜਟਾਵਾਂ ਬਣ ਗਏ। ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣ ਕਰਕੇ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਮੈਲ ਜਮ ਗਿਆ; ਪਰ ਅੰਦਰਲਾ ਮਨ ਨਿਰਮਲ, ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 19
स कदाचित्निराहारो वायुभक्षो महातपा: । तस्थौ काष्ठवदव्यग्रो न चचाल च कहिचित्
ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਜਾਜਲੀ ਨਿਰਾਹਾਰ ਰਹਿ ਕੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਹੀ ਆਹਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ, ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੇ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਬੇਚੈਨੀ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਉਹ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਕਦੇ ਡੋਲਿਆ ਨਹੀਂ।
Verse 20
तस्य सम स्थाणुभूतस्य निर्विचिष्टस्य भारत । कुलिड्भशशकुनौ राजन् नीडं शिरसि चक्रतु:
ਹੇ ਭਾਰਤ! ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਠੂੰਠੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਵਾਂਗ ਦਿੱਸਦਾ ਸੀ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਸ ਵੇਲੇ ਛੋਟੇ ਪੰਛੀਆਂ (ਗੌਰਈਆਂ) ਦੀ ਇੱਕ ਜੋੜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਘੋਂਸਲਾ ਬਣਾ ਲਿਆ।
Verse 21
स तौ दयावान ब्रद्यर्षिरुपप्रैक्षत दम्पती | कुर्वाणौ नीडकं तत्र जटासु तृणतन्तुभि:
ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਬੜਾ ਦਇਆਵਾਨ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨਕਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਘੋਂਸਲਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਐਵੇਂ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਜਾਂ ਉਡਾਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 22
यदा न स चलत्येव स्थाणुभूतो महातपा: । ततस्तौ सुखविश्व॒स्तौ सुखं तत्रोषतुस्तदा
ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਠੂੰਠੇ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਹੋ ਕੇ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਨਾ ਹਿਲਿਆ, ਤਦ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਬਣ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੰਛੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 23
अतीतास्वथ वर्षासु शरत्काल उपस्थिते । प्राजापत्येन विधिना विश्वासात् काममोहितौ
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦੋਂ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਲੰਘ ਗਈ ਅਤੇ ਸ਼ਰਦ-ਕਾਲ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਦ ਕਾਮ-ਮੋਹਿਤ ਉਹ ਚਿੜੀਆਂ ਦਾ ਜੋੜਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ-ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸੰਤਾਨੋਤਪੱਤੀ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਸਪਰ ਮਿਲਿਆ। ਰਿਸ਼ੀ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਹੀ ਅੰਡੇ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਕਠੋਰ ਵਰਤਾਂ ਨਾਲ ਤੇਜਸਵੀ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਜਟਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਡੇ ਰੱਖੇ ਹਨ।
Verse 24
तत्रापातयतां राजन शिरस्यण्डानि खेचरौ । तान्यबुध्यत तेजस्वी स विप्र: संशितव्रत:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉੱਥੇ ਆਕਾਸ਼-ਚਾਰੀ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੰਛੀ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਅੰਡੇ ਸੁੱਟ ਗਏ। ਪਰ ਕਠੋਰ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਉਹ ਤੇਜਸਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਾ ਸਕਿਆ।
Verse 25
बुद्ध्वा च स महातेजा न चचाल च जाजलि: । धर्मे कृतमना नित्यं नाधर्म स त्वरोचयत्
ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਜਾਜਲੀ ਡੋਲਿਆ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਅਧਰਮ ਦਾ ਕੋਈ ਕੰਮ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਸੀ।
Verse 26
अहन्यहनि चागत्य ततस्तौ तस्य मूर्थनि । आश्वासितौ निवसत: सम्प्रहृष्टो तदा विभो
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਉਹ ਜੋੜਾ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਫਿਰ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਹੀ ਆ ਬਸਦਾ। ਉਸ ਆਸਰੇ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤਤਾ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਹਿੰਦੇ।
Verse 27
अण्डेभ्यस्त्वथ पुष्टेभ्य: प्राजायन्त शकुन्तका: । व्यवर्धन्त च तत्रैव न चाकम्पत जाजलि:,अण्डोंके पुष्ट होनेपर उन्हें फोड़कर बच्चे बाहर निकले और वहीं पलकर बड़े होने लगे, तथापि जाजलि मुनि हिले-डुले नहीं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਅੰਡੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਟੁੱਟੇ ਅਤੇ ਚੂਜੇ ਜਨਮੇ। ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਪਲ ਕੇ ਵਧਣ ਲੱਗੇ; ਪਰ ਜਾਜਲੀ ਮੁਨੀ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਨਾ ਹਿਲਿਆ।
Verse 28
मुनि जाजलिकी तपस्या स रक्षमाणस्त्वण्डानि कुलिज्ञानां धृतव्रत: । तथैव तस्थीौ धर्मात्मा निर्विचेष्ट: समाहित:
ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵ੍ਰਤ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਏਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਧਰਮਾਤਮਾ ਮੁਨੀ ਜਾਜਲੀ ਉਹਨਾਂ ਕੁਲਿਡਕ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਅੰਡਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਿਸ਼ਚਲ ਖੜੇ ਰਹੇ।
Verse 29
ततस्तु कालसमये बभूवुस्ते5थ पक्षिण: । बुबुधे तांस्तु स मुनिर्जातपक्षान् कुलिड्रकान्
ਫਿਰ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੰਖ ਨਿਕਲ ਆਏ। ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਕਿ ਕੁਲਿਡਕ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਉਹ ਬੱਚੇ ਹੁਣ ਪੰਖਾਂ ਵਾਲੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।
Verse 30
ततः कदाचित तांस्तत्र पश्यन् पक्षीन् यतव्रतः । बभूव परमप्रीतस्तदा मतिमतां वर:
ਫਿਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਉੱਥੇ ਉਹ ਪੰਖਾਂ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਉੱਡਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਵ੍ਰਤ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਜਾਜਲੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ।
Verse 31
तथा तानपि संवृद्धान् दृष्टवा चाप्तुवतां मुदम् । शकुनौ निर्भयौ तत्र ऊषतुश्चात्मजै: सह
ਉਹ ਬੱਚੇ ਵੱਡੇ ਹੋਏ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੰਛੀ ਵੀ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 32
जातफपफक्षांश्व॒ सो5पश्यदुड्डीनान् पुनरागतान् | सायं सायं द्विजान् विप्रो न चाकम्पत जाजलि:
ਜਦੋਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੰਖ ਆ ਗਏ, ਉਹ ਦਿਨੇ ਚੋਗ ਚੁਗਣ ਲਈ ਉੱਡ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਹਰ ਸ਼ਾਮ ਮੁੜ ਉੱਥੇ ਹੀ ਆ ਜਾਂਦੇ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਪ੍ਰਵਰ ਜਾਜਲੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਨਾ ਹਿਲੇ।
Verse 33
कदाचित् पुनरभ्येत्य पुनर्गच्छन्ति संततम् । त्यक्ता मातापितृभ्यां ते न चाकम्पत जाजलि:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕਦੇ ਉਹ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮੁੜ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਲਗਾਤਾਰ। ਮਾਂ-ਪਿਉ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਾਜਲੀ ਮੁਨੀ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਡੋਲਿਆ।
Verse 34
किसी समय माता-पिता उनको छोड़कर उड़ गये। अब वे बच्चे कभी आकर फिर चले जाते और जाकर फिर चले आते थे, इस प्रकार वे सदा आने-जाने लगे। उस समयतक जाजलि मुनि हिले-डुले नहीं ।।
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਉਹ ਨਿੱਕੇ ਪੰਛੀ ਦਿਨ ਭਰ ਚੋਗ ਚੁਗਣ ਲਈ ਉੱਡ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਪੈਂਦਿਆਂ ਉਸੇ ਥਾਂ ਡੇਰਾ ਲੈਣ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਉਣਾ-ਜਾਣਾ ਨਿਯਮ ਬਣ ਗਿਆ; ਪਰ ਜਾਜਲੀ ਮੁਨੀ ਅਡੋਲ, ਧੀਰਜਵਾਨ ਰਹਿਆ।
Verse 35
कदाचिद् दिवसान् पज्च समुत्पत्य विहड्भमा: । षछ्ेडहनि समाजम्मुर्न चाकम्पत जाजलि:,कभी-कभी वे विहंगम उड़कर पाँच-पाँच दिनतक बाहर ही रह जाते और छठे दिन वहाँ लौटते थे, तबतक भी जाजलि मुनि हिले-डुले नहीं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕਦੇ ਪੰਛੀ ਉੱਡ ਕੇ ਪੰਜ ਪੰਜ ਦਿਨ ਬਾਹਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ। ਛੇਵੇਂ ਦਿਨ ਉਥੇ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਤਾਂ ਵੀ ਜਾਜਲੀ ਮੁਨੀ ਰਤਾ ਭਰ ਨਹੀਂ ਹਿਲਿਆ।
Verse 36
क्रमेण च पुनः सर्वे दिवसान् सुबहूनथ । नोपावर्तन्त शकुना जातप्राणा: सम ते यदा
ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਦਿਨ ਲੰਘ ਗਏ; ਉਹ ਪੰਛੀ ਮੁੜ ਕੇ ਨਾ ਆਏ—ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਵੇਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਟਿਕ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਏ।
Verse 37
फिर क्रमश: वे सब पक्षी बहुत दिनोंके लिये जाने और आने लगे, अब वे हृष्ट-पुष्ट और बलवान हो गये थे। अत: बाहर निकल जानेपर जल्दी नहीं लौटते थे ।।
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਰੇ ਪੰਛੀ ਬਹੁਤ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ; ਉਹ ਹृष्ट-ਪੁਸ਼ਟ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਗਏ, ਇਸ ਲਈ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਜਲਦੀ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹ ਆਕਾਸ਼ਚਾਰੀ ਪੰਛੀ ਉੱਡ ਗਏ ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਵੀ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਏ; ਤਦ ਜਾਜਲੀ ਮੁਨੀ ਉਸ ਥਾਂ ਤੋਂ ਚਲ ਕੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਿਆ।
Verse 38
ततस्तेषु प्रलीनेषु जाजलिरजातविस्मय: । सिद्धो5स्मीति मतिं चक्रे ततस्तं मान आविशत्
ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੰਛੀ ਨਜ਼ਰੋਂ ਓਝਲ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਜਾਜਲੀ ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਸੋਚਿਆ—“ਮੈਂ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਹੈ”; ਅਤੇ ਤਦੋਂ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਹੰਕਾਰ ਆ ਵੱਸਿਆ।
Verse 39
स तथा निर्गतान् दृष्टवा शकुन्तान् नियतव्रतः । सम्भावितात्मा सम्भाव्य भृशं प्रीतमना5भवत्
ਨਿਯਮ-ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਉਹ ਮਹਰਿਸ਼ੀ, ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਸਿੱਧੀ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਸੋਚ ਕੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ।
Verse 40
स नद्यां समुपस्पृश्य तर्पयित्वा हुताशनम् | उदयन्तमथादित्यमुपातिष्ठन्महातपा:
ਫਿਰ ਉਹ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਮੁਨੀ ਨਦੀ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਇਆ; ਸੰਧਿਆ-ਤਰਪਣ ਕੀਤਾ, ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਰਾਹੀਂ ਅਗਨੀਦੇਵ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੋਇਆ।
Verse 41
सम्भाव्य चटकान मूर्थ्नि जाजलिर्जपतां वर: । आस्फोटयत् तथा55काशे धर्म: प्राप्तो मयेति वै
ਜਪ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਜਾਜਲੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚਿੜੀਆਂ ਦੇ ਘੋਂਸਲਾ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਵਧਣ ਦੀ ਗੱਲ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸਮਝ ਲਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਾਲੀ ਮਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਉੱਚੀ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ—“ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੈਂ ਧਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ।”
Verse 42
अथान्तरिक्षे वागासीत् तां च शुश्राव जाजलि: । धर्मेण न समस्त्वं वै तुलाधारस्य जाजले
ਤਦ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਾਣੀ ਉਠੀ, ਅਤੇ ਜਾਜਲੀ ਨੇ ਉਹ ਸੁਣੀ—“ਹੇ ਜਾਜਲੇ! ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਤੁਲਾਧਾਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ। ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਜ਼ਿਆਨੀ ਵੈਸ਼੍ਯ ਤੁਲਾਧਾਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਗੱਲ ਤਾਂ ਤੁਲਾਧਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ।”
Verse 43
वाराणस्यां महाप्राज्ञस्तुलाधार: प्रतिष्ठित: । सोअप्येवं नाते वक्तुं यथा त्वं भाषसे द्विज
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਤੁਲਾਧਾਰ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਪਰਮ ਪ੍ਰਾਜ्ञ ਪੁਰਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ। ਹੇ ਦਵਿਜ! ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਬੋਲਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਵੀ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਬੋਲ ਸਕਦਾ।
Verse 44
सो<मर्षवशमापन्नस्तुलाधारदिदृक्षया । पृथिवीमचरद् राजन् यत्र सायंगृहो मुनि:
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਅਮਰਸ਼ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਤੁਲਾਧਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਟਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਾਮ ਪੈਂਦੀ, ਓਥੇ ਹੀ ਉਹ ਮੁਨੀ ਰਾਤ ਦਾ ਡੇਰਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ।
Verse 45
कालेन महतागच्छत् स तु वाराणसी पुरीम् । विक्रीणन्तं च पण्यानि तुलाधारं ददर्श सः
ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘਣ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਵਾਰਾਣਸੀ ਨਗਰ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਤੁਲਾਧਾਰ ਨੂੰ ਤਰਾਜੂ ਨਾਲ ਮਾਲ ਤੋਲ ਕੇ ਵੇਚਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ।
Verse 46
इस प्रकार दीर्घकालके पश्चात् वे वाराणसी पुरीमें जा पहुँचे, वहाँ उन्होंने तुलाधारको सौदा बेचते देखा ।।
ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਵਾਰਾਣਸੀ ਪੁਰੀ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਤੁਲਾਧਾਰ ਨੂੰ ਸੌਦਾ ਵੇਚਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ। ਖਰੀਦ-ਫਰੋਖ਼ਤ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੁਲਾਧਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖਦੇ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ; ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸਵਾਗਤ-ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 47
तुलाधार उवाच आयानेवासि विदितो मम ब्रह्मन् न संशय: । ब्रवीमि यत् तु वचन तच्छुणुष्व द्विजोत्तम
ਤੁਲਾਧਾਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ! ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਰਹੇ ਹੋ, ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਤਾ ਸੀ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ! ਹੁਣ ਜੋ ਬਚਨ ਮੈਂ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
Verse 48
सागरानूपमाश्रित्य तपस्तप्तं त्वया महत् । न च धर्मस्य संज्ञां त्वं पुरा वेत्थ कथंचन
ਤੂਲਾਧਾਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਮੁੰਦਰ-ਕੰਢੇ ਵਰਗੀ ਇਕਾਂਤਤਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਤੂੰ ਮਹਾਨ ਤਪ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਤੇ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ।
Verse 49
आपने सागरके तटपर सजल प्रदेशमें रहकर बड़ी भारी तपस्या की है, परंतु पहले कभी किसी तरह आपको यह बोध नहीं हुआ था कि मैं बड़ा धर्मवान् हूँ ।।
ਫਿਰ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਜਦੋਂ ਤੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਪੰਛੀ ਛੇਤੀ ਤੇਰੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਆ ਬੈਠੇ; ਅਤੇ ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਮਝ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਦਰ-ਯੋਗ ਮੰਨਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 50
विप्रवर! जब आप तपस्यासे सिद्ध हो गये, तब पक्षियोंने शीघ्र ही आपके सिरपर अण्डे दिये और उनसे बच्चे पैदा हुए, आपने उन सबकी भलीभाँति रक्षा की ।।
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਵਰ! ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਛੇਤੀ ਤੇਰੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਅੰਡੇ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ; ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੀ ਯਥੋਚਿਤ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰ ਨਿਕਲ ਆਏ ਅਤੇ ਉਹ ਚਾਰਾ ਲੱਭਣ ਲਈ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਉੱਡਣ ਲੱਗੇ, ਤਦ ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਚਟਕ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਪੁੰਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਮੰਨਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 51
खे वाचं त्वमथाश्रौषीर्मा प्रति द्विजसत्तम । अमर्षवशमापन्नस्तत: प्राप्तो भवानिह । करवाणि प्रियं कि ते तद् ब्रूहि द्विजसत्तम
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸੱਤਮ! ਤਦ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਸੁਣੀ; ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈਂ। ਦੱਸ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਕਿਹੜਾ ਪ੍ਰਿਯ ਕੰਮ ਕਰਾਂ?
Verse 261
इति श्रीमहा भारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि तुलाधारजाजलिसंवादे एकषष्ट्यधिकद्वधिशततमो<5ध्याय:
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਮੋક્ષਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਤੂਲਾਧਾਰ–ਜਾਜਲੀ ਸੰਵਾਦ ਅਧੀਨ ਦੋ ਸੌ ਇਕਾਹਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
How to reconcile non-harm (ahiṃsā/avirodha) with Vedicly enjoined ritual action (yajña) that appears to involve harm or appropriation of living beings, and how to rank householder duty against renunciant withdrawal.
Dharma is evaluated through multiple lenses—scriptural authority, intention, and contextual capacity—so both gārhasthya and tyāga can be legitimate when pursued with discipline and without compulsive attachment to results.
A direct phalaśruti formula is not foregrounded; instead, the text embeds a meta-claim of efficacy and security for Vedicly performed rites (including ‘paralokabhaya’ absence) while signaling that the ahiṃsā question remains a live criterion for discernment.