
Adhyāya 249 — Mṛtyu-prādurbhāvaḥ (The Manifestation of Death) / Restraint of Tejas and Ordered Saṃhāra
Upa-parva: Mṛtyu-utpatti (Origin and Commissioning of Death) — Śānti Parva instructional episode
The chapter unfolds as a triadic dialogue sequence. First, Sthāṇu addresses Prajāpati, asserting that the creator’s current mode of activity—manifest as scorching tejas—endangers the very beings created, and petitions restraint for the sake of the world’s continuity. Prajāpati replies that there is no intent of anger or desire for nonexistence; rather, dissolution is contemplated to lighten the Earth’s burden, who is depicted as repeatedly urging corrective action while sinking under weight. Prajāpati admits cognitive impasse in determining how to reduce the proliferation of aged beings, which precipitates a surge of wrath-like destructive energy. Sthāṇu renews the appeal: do not annihilate the totality of beings, movable and immovable, and the fourfold aggregation of life; instead, reverse the blaze by tejas itself and seek an alternative beneficial method. Nārada then narrates the resolution: the deity recollects and withdraws his own tejas inwardly, gathers the fire, and establishes the paired principles of pravṛtti and nivṛtti (engagement and withdrawal). From the containment of the wrath-born fire, a feminine figure appears—Mṛtyu—described with distinctive iconographic markers. She is summoned and commissioned to end beings impartially, encompassing both the unlearned and the learned. The chapter closes on her visible distress and tears, which the lord gathers, indicating a residual ethical tension: even necessary cessation is emotionally and morally weighty, and thus requires regulated administration rather than uncontrolled force.
Chapter Arc: शुकदेव का उत्कट प्रश्न उठता है—ऐसा कौन-सा धर्म है जो समस्त धर्मों से श्रेष्ठ, सबसे ऊँचा और निर्विवाद है? → व्यास ‘पुराण’ ऋषि-प्रणीत धर्म का वचन देते हैं और साधक के सामने सबसे कठिन शत्रु—उच्छृंखल इन्द्रियों—को रखते हैं: वे सर्वत्र भागती हैं, उन्हें बुद्धि से वैसे ही साधना है जैसे पिता बालकों को वश में रखता है। → व्यास संसार को ‘काम-ग्राह’ से भरी, दुस्तर, तीव्र बहती नदी के रूप में रखते हैं और आदेश देते हैं—बुद्धि-नौका से इसे पार करो; जो कृतप्रज्ञ, धृतिमान और मनीषी हैं, वही इसे तरते हैं और सर्वतो मुक्त होते हैं। → इन्द्रियाँ जब विषयों से हटकर अपने ‘वेश्म’ (अन्तःकरण/स्व-निवास) में स्थिर होती हैं, तब साधक आत्मा से शाश्वत परमात्मा का साक्षात्कार करता है; व्यास इसे ‘गुह्यतम आत्मज्ञान’ कहकर पुत्र को स्पष्ट रूप से सुना देते हैं।
Verse 1
शुकदेवजीने पूछा--पिताजी! इस जगतमें जिस धर्मसे बढ़कर दूसरा कोई धर्म नहीं है तथा जो सब धर्मोंसे श्रेष्ठ है, उसका आप मुझसे वर्णन कीजिये
ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਪਿਤਾਜੀ! ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਧਰਮ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਜੋ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਧਰਮ ਮੈਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।
Verse 2
व्यास उवाच धर्म ते सम्प्रवक्ष्यामि पुराणमृषिभि: कृतम् । विशिष्ट सर्वधर्मेभ्यस्तमिहैकमना: शूणु,व्यासजीने कहा--बेटा! मैं ऋषियोंके बताये हुए उस प्राचीन धर्मका, जो सब धर्मोंसे श्रेष्ठ है, तुमसे यहाँ वर्णन करता हूँ, एकाग्रचित्त होकर सुनो
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁੱਤਰ! ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਰਚਿਆ ਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਚਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਉਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਧਰਮ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਸੁਣ।
Verse 3
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि बुद्धया संयम्य यत्नत: । सर्वतो निष्पतिष्णूनि पिता बालानिवात्मजान्,जैसे पिता अपने छोटे पुत्रोंको काबूमें रखता है, उसी प्रकार मनुष्यको चाहिये कि वह सब विषयोंपर टूट पड़नेवाली अपनी प्रमथनशील इन्द्रियोंका बुद्धिके द्वारा यत्नपूर्वक संयम करके उन्हें वशमें रखे
ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਨਿੱਕੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਉਤਪਾਤੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਕਰੇ ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 4
मनसश्षेन्द्रियाणां चाप्यैकाग्र्यं परमं तप: । तज्ज्याय:ः सर्वधर्मेभ्य: स धर्म: पर उच्यते,मन और इन्द्रियोंकी एकाग्रता ही सबसे बड़ी तपस्या है। यही सब धर्मोंसे श्रेष्ठठटम परम धर्म बताया जाता है
ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ ਹੀ ਪਰਮ ਤਪ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਪਰਮ ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 5
तानि सर्वाणि संधाय मन:षष्ठानि मेधया । आत्मतृप्त इवासीत बहुचिन्त्यमचिन्तयन्,मनसहित सम्पूर्ण इन्द्रियोंको बुद्धिके द्वारा स्थिर करके बहुत-से चिन्तनीय विषयोंका चिन्तन न करते हुए अपनी आत्मामें तृप्त-सा होकर निश्चिन्त और निश्चल हो जाय
ਬੁੱਧੀ (ਮੇਧਾ) ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਛੇਵਾਂ ਮੰਨ ਕੇ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਥਿਰ ਕਰ ਦੇ; ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਚਿੰਤਨਯੋਗ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪਤ ਜਿਹਾ, ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕ ਜਾ।
Verse 6
गोचरेभ्यो निवृत्तानि यदा स्थास्यन्ति वेश्मनि । तदा त्वमात्मना55त्मानं पर द्रक्ष्यसि शाश्वतम्,जिस समय ये इन्द्रियाँ अपने विषयोंसे हटकर अपने निवासस्थानमें स्थित हो जायँगी, उस समय तुम स्वयं ही उस सनातन परमात्माका दर्शन कर लोगे
ਜਦੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਣਗੀਆਂ, ਤਦ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇਂਗਾ।
Verse 7
सर्वात्मानं महात्मानं विधूममिव पावकम् | त॑ पश्यन्ति महात्मानो ब्राह्मणा ये मनीषिण:,धूमरहित अग्निके समान देदीप्यमान वह परमेश्वर ही सबका आत्मा और परम महान् है। महात्मा एवं ज्ञानी ब्राह्मण ही उसे देख पाते हैं
ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰਆਤਮਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਮਹਾਨ ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਧੂੰਏਂ-ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਤਮਾ ਅਤੇ ਮਨੀਸ਼ੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Verse 8
यथा पुष्पफलोपेतो बहुशाखो महाद्रुम: । आत्मनो नाभिजानीते क्व मे पुष्पं क्व मे फलम्,जैसे फल और फूलोंसे भरा हुआ अनेक शाखाओंसे युक्त विशाल वृक्ष अपने ही विषयमें यह नहीं जानता कि कहाँ मेरा फ़ूल है और कहाँ मेरा फल है; उसी प्रकार जीवात्मा यह नहीं जानता कि मैं कहाँसे आया हूँ और कहाँ जाऊँगा। किंतु शरीरमें जीवसे पृथक् दूसरा ही अन्तरात्मा है, जो सबको सब प्रकारसे निरन्तर देखता रहता है
ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਅਨੇਕ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਾਲਾ ਵੱਡਾ ਦਰੱਖਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ—‘ਕਿੱਥੇ ਮੇਰਾ ਫੁੱਲ ਹੈ, ਕਿੱਥੇ ਮੇਰਾ ਫਲ’, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜੀਵਾਤਮਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ—‘ਮੈਂ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂਗਾ’।
Verse 9
एवमात्मा न जानीते क््व गमिष्ये कुतस्त्वहम् । अन्यो ह्वात्रान्तरात्मास्ति यः सर्वमनुपश्यति,जैसे फल और फूलोंसे भरा हुआ अनेक शाखाओंसे युक्त विशाल वृक्ष अपने ही विषयमें यह नहीं जानता कि कहाँ मेरा फ़ूल है और कहाँ मेरा फल है; उसी प्रकार जीवात्मा यह नहीं जानता कि मैं कहाँसे आया हूँ और कहाँ जाऊँगा। किंतु शरीरमें जीवसे पृथक् दूसरा ही अन्तरात्मा है, जो सबको सब प्रकारसे निरन्तर देखता रहता है
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਤਮਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ—‘ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂਗਾ?’ ਜਾਂ ‘ਮੈਂ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ ਹਾਂ?’ ਪਰ ਇਸੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅੰਤਰਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਹਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਰੰਤਰ ਵੇਖਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 10
ज्ञानदीपेन दीप्तेन पश्यत्यात्मानमात्मनि । दृष्टवा त्वमात्मना55त्मानं निरात्मा भव सर्ववित्,पुरुष प्रज्वलित ज्ञानमय प्रदीपके द्वारा अपनेमें ही परमात्माका दर्शन करता है; इसी प्रकार तुम भी आत्माद्वारा परमात्माका साक्षात्कार करके सर्वज्ञ और स्वाभिमानसे रहित हो जाओ
ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਗਿਆਨ-ਦੀਵੇ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਵੀ ਆਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸਰਵਵਿਤ ਹੋ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾ, ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼।
Verse 11
विमुक्तः सर्वपापेभ्यो मुक्तत्वच इवोरग: । परां बुद्धिमवाप्येह विपाप्मा विगतज्वर:,केंचुल छोड़कर निकले हुए सर्पके समान सम्पूर्ण पापोंसे मुक्त हो उत्तम बुद्धि पाकर तुम यहाँ पाप और चिन्तासे रहित हो जाओ
ਕੈਂਚਲੀ ਛੱਡ ਕੇ ਨਿਕਲੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਤੂੰ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਇੱਥੇ ਪਰਮ ਬੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਅਤੇ ਜ੍ਵਰ-ਰਹਿਤ—ਅਰਥਾਤ ਬੇਚੈਨੀ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ—ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ।
Verse 12
सर्वतःस्रोतसं घोरां नदीं लोकप्रवाहिनीम् । पज्चेन्द्रियग्राहवती मन:संकल्परोधसम्,यह संसार एक भयंकर नदी है, जो सम्पूर्ण लोकमें प्रवाहित हो रही है। इसके स्रोत सम्पूर्ण दिशाओंकी ओर बहते हैं। पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ इसके भीतर पाँच ग्राहोंके समान हैं। मनके संकल्प ही इसके किनारे हैं। लोभ और मोहरूपी घास और सेवारसे यह ढकी हुई है। काम और क्रोध इसमें सर्पके समान निवास करते हैं। सत्य इसका घाट है। मिथ्या इसकी हलचल है। क्रोध ही कीचड़ है। यह नदी दूसरी नदियोंसे श्रेष्ठ है। यह अव्यक्त प्रकृतिरूपी पर्वतसे प्रकट हुई है। इसके जलका वेग बड़ा प्रखर है। अजितात्मा पुरुषोंके लिये इसे पार करना अत्यन्त कठिन है। इसमें कामरूप ग्राह सब ओर भरे हैं। यह नदी संसार-सागरमें मिली है। वासनारूपी गहरे गड़ढोंके कारण इसे पार करना अन्यन्त कठिन है। तात! यह अपने कर्मोसे ही उत्पन्न हुई है। जिह्नला भवँर है तथा इस नदीको लाँघना दुष्कर है। तुम अपनी विशुद्ध बुद्धिके द्वारा इस नदीको पार कर जाओ
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਨਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਹਾ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਵਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਪੰਜ ਗ੍ਰਾਹਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਸੰਕਲਪ-ਵਿਕਲਪ ਇਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਪਾਰ ਕਰਨੀ ਔਖੀ ਹੈ; ਪਰ ਸ਼ੁੱਧ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 13
लोभमोहतृणच्छन्नां कामक्रो धसरीसूपाम् । सत्यतीर्थनृतक्षोभां क्रोधपड्कां सरिद्वराम्,यह संसार एक भयंकर नदी है, जो सम्पूर्ण लोकमें प्रवाहित हो रही है। इसके स्रोत सम्पूर्ण दिशाओंकी ओर बहते हैं। पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ इसके भीतर पाँच ग्राहोंके समान हैं। मनके संकल्प ही इसके किनारे हैं। लोभ और मोहरूपी घास और सेवारसे यह ढकी हुई है। काम और क्रोध इसमें सर्पके समान निवास करते हैं। सत्य इसका घाट है। मिथ्या इसकी हलचल है। क्रोध ही कीचड़ है। यह नदी दूसरी नदियोंसे श्रेष्ठ है। यह अव्यक्त प्रकृतिरूपी पर्वतसे प्रकट हुई है। इसके जलका वेग बड़ा प्रखर है। अजितात्मा पुरुषोंके लिये इसे पार करना अत्यन्त कठिन है। इसमें कामरूप ग्राह सब ओर भरे हैं। यह नदी संसार-सागरमें मिली है। वासनारूपी गहरे गड़ढोंके कारण इसे पार करना अन्यन्त कठिन है। तात! यह अपने कर्मोसे ही उत्पन्न हुई है। जिह्नला भवँर है तथा इस नदीको लाँघना दुष्कर है। तुम अपनी विशुद्ध बुद्धिके द्वारा इस नदीको पार कर जाओ
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੰਸਾਰ-ਨਦੀ ਭਿਆਨਕ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਇਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹਨ; ਲੋਭ ਤੇ ਮੋਹ ਰੂਪੀ ਘਾਹ-ਕਾਈ ਨਾਲ ਇਹ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਸੱਚ ਇਸ ਦਾ ਤੀਰਥ (ਘਾਟ) ਹੈ, ਝੂਠ ਇਸ ਦੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ; ਕ੍ਰੋਧ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਚਿਕੜ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਚੰਡ ਵੇਗ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵਹਾ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਦੁਸਤਾਰ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਪਾਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
Verse 14
अव्यक्तप्रभवां शीघ्रां दुस्तरामकृतात्मभि: । प्रतरस्व नदीं बुद्धया कामग्राहसमाकुलाम्,यह संसार एक भयंकर नदी है, जो सम्पूर्ण लोकमें प्रवाहित हो रही है। इसके स्रोत सम्पूर्ण दिशाओंकी ओर बहते हैं। पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ इसके भीतर पाँच ग्राहोंके समान हैं। मनके संकल्प ही इसके किनारे हैं। लोभ और मोहरूपी घास और सेवारसे यह ढकी हुई है। काम और क्रोध इसमें सर्पके समान निवास करते हैं। सत्य इसका घाट है। मिथ्या इसकी हलचल है। क्रोध ही कीचड़ है। यह नदी दूसरी नदियोंसे श्रेष्ठ है। यह अव्यक्त प्रकृतिरूपी पर्वतसे प्रकट हुई है। इसके जलका वेग बड़ा प्रखर है। अजितात्मा पुरुषोंके लिये इसे पार करना अत्यन्त कठिन है। इसमें कामरूप ग्राह सब ओर भरे हैं। यह नदी संसार-सागरमें मिली है। वासनारूपी गहरे गड़ढोंके कारण इसे पार करना अन्यन्त कठिन है। तात! यह अपने कर्मोसे ही उत्पन्न हुई है। जिह्नला भवँर है तथा इस नदीको लाँघना दुष्कर है। तुम अपनी विशुद्ध बुद्धिके द्वारा इस नदीको पार कर जाओ
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਵ੍ਯਕਤ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਇਹ ਸੰਸਾਰ-ਨਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਨਹੀਂ ਸਾਧਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਦੁਸਤਾਰ ਹੈ। ਕਾਮ-ਰੂਪੀ ਗ੍ਰਾਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਇਸ ਨਦੀ ਨੂੰ ਤੂੰ ਵਿਵੇਕ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰ।
Verse 15
संसारसागरगमां योनिपातालदुस्तराम् | आत्मकर्मोद्धवां तात जिद्नावर्ता दुरासदाम्,यह संसार एक भयंकर नदी है, जो सम्पूर्ण लोकमें प्रवाहित हो रही है। इसके स्रोत सम्पूर्ण दिशाओंकी ओर बहते हैं। पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ इसके भीतर पाँच ग्राहोंके समान हैं। मनके संकल्प ही इसके किनारे हैं। लोभ और मोहरूपी घास और सेवारसे यह ढकी हुई है। काम और क्रोध इसमें सर्पके समान निवास करते हैं। सत्य इसका घाट है। मिथ्या इसकी हलचल है। क्रोध ही कीचड़ है। यह नदी दूसरी नदियोंसे श्रेष्ठ है। यह अव्यक्त प्रकृतिरूपी पर्वतसे प्रकट हुई है। इसके जलका वेग बड़ा प्रखर है। अजितात्मा पुरुषोंके लिये इसे पार करना अत्यन्त कठिन है। इसमें कामरूप ग्राह सब ओर भरे हैं। यह नदी संसार-सागरमें मिली है। वासनारूपी गहरे गड़ढोंके कारण इसे पार करना अन्यन्त कठिन है। तात! यह अपने कर्मोसे ही उत्पन्न हुई है। जिह्नला भवँर है तथा इस नदीको लाँघना दुष्कर है। तुम अपनी विशुद्ध बुद्धिके द्वारा इस नदीको पार कर जाओ
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਿਆਰੇ! ਇਹ ਸੰਸਾਰ-ਧਾਰਾ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੀਆਂ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਯੋਨੀ ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਜੀਭ (ਸਵਾਦ ਦੀ ਲਾਲਸਾ) ਇਸ ਦਾ ਭੰਵਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਣਾ ਵੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
Verse 16
यां तरन्ति कृतप्रज्ञा धृतिमन्तो मनीषिण: । तां तीर्ण: सर्वतो मुक्तो विधृतात्मा55त्मविच्छुचि:
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ (ਅਵਸਥਾ/ਮਾਰਗ) ਨੂੰ ਸਿੱਧ-ਪ੍ਰਜ್ಞਾ ਵਾਲੇ, ਧੀਰਜਵਾਨ ਤੇ ਮਨੀਸ਼ੀ ਜਨ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 17
उत्तमां बुद्धिमास्थाय ब्रह्म भूयान् भविष्यसि । संतीर्ण: सर्वसंसारात् प्रसन्नात्मा विकल्मष:
ਸਰਵੋਤਮ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਤੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਪੱਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਤੂੰ ਦਾਗ-ਰਹਿਤ, ਸ਼ਾਂਤ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇਂਗਾ।
Verse 18
धैर्यशशाली, मनीषी और तत्त्वज्ञानी लोग जिस नदीको पार करते हैं, उसे तुम भी तैर जाओ। सब प्रकारके बन्धनोंसे मुक्त, संयतचित्त, आत्मज्ञ और पवित्र हो जाओ। उत्तम बुद्धि (ज्ञान) का आश्रय ले तुम सब प्रकारके सांसारिक बन्धनोंसे छूट जाओगे और निष्पाप एवं प्रसन्नचित्त हो ब्रह्मभावको प्राप्त हो जाओगे ।। भूमिष्ठानीव भूतानि पर्वतस्थो निशामय । अक्रुध्यन्नप्रहृष्यंश्न न नृशंसमतिस्तथा,जैसे पर्वतके शिखरपर खड़ा हुआ पुरुष धरतीपर रहनेवाले समस्त प्राणियोंको सुस्पष्ट देखता है, उसी प्रकार तुम भी ज्ञानरूपी शैलशिखरपर आरूढ़ हो समस्त प्राणियोंकी अवस्थापर दृष्टिपात करो। क्रोध और हर्षसे रहित हो जाओ तथा बुद्धिकी क्रूरतासे भी रहित हो जाओ
ਧੀਰਜਵਾਨ, ਵਿਵੇਕੀ ਅਤੇ ਤੱਤਵ-ਜਾਣੂ ਜਿਹੜੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਨਦੀ ਨੂੰ ਤੂੰ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰ। ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ, ਆਤਮ-ਜਾਣੂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬਣ। ਸਰਵੋਤਮ ਬੁੱਧੀ—ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ—ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਨਾਲ ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰਕ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਵੇਂਗਾ; ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਂਗਾ। ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਮਨੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੂੰ ਵੀ ਗਿਆਨ-ਰੂਪੀ ਸ਼ੈਲ-ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ। ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿ, ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਕਠੋਰਤਾ ਤੋਂ ਵੀ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ।
Verse 19
ततो द्रक्ष्यसि सर्वेषां भूतानां प्रभवाप्ययौ । एन॑ वै सर्वभूतेभ्यो विशिष्ट मेनिरे बुधा: । धर्म धर्मभृतां श्रेष्ठा मुनयस्तत्त्वदर्शिन:,ऐसा करनेसे तुम समस्त भूतोंके उत्पत्ति और प्रलयको देख सकोगे। धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ तत्त्वदर्शी ज्ञानी मुनि इस धर्मको समस्त प्राणियोंके लिये सबसे श्रेष्ठ मानते हैं
ਤਦ ਤੂੰ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਲਯ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕੇਂਗਾ। ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ; ਧਰਮ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਧਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੱਤਵ-ਦਰਸ਼ੀ ਮੁਨੀ ਇਸੇ ਨੂੰ ਪਰਮ ਮਾਰਗ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
Verse 20
आत्मनो व्यापिनो ज्ञानमिदं पुत्रानुशासनम् | प्रयताय प्रवक्तव्यं हितायानुगताय च,बेटा! यह उपदेश व्यापक आत्माका ज्ञान करानेवाला है। जो संयतचित्त, हितैषी और अनुगत भक्त हो, उसीके समक्ष इसका वर्णन करना चाहिये
ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਆਤਮਾ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਉਸੇ ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੰਯਮੀ ਤੇ ਸਾਵਧਾਨ ਹੋਵੇ, ਭਲਾਈ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਅਨੁਗਾਮੀ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਬੋਲ ਨਾ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਸੱਚਾ ਹਿਤਕਾਰੀ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਬਣੇ।
Verse 21
आत्मज्ञानमिदं गुहां सर्वगुह्मृतमं महत् । अब्र॒ुवं यदहं तात आत्मसाक्षिकमञ्जसा
ਇਹ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਇੱਕ ਗੂੜ੍ਹ ਭੇਦ ਹੈ—ਸਭ ਭੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗੁਪਤ। ਪਿਆਰੇ, ਜੋ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ ਉਹ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸੌਖੇ ਹੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 22
यह गोपनीय आत्मज्ञान सबसे अधिक गुह्मतम और महान् है। तात! मैंने जिसका उपदेश किया है, वह यथार्थतः मेरे अपने प्रत्यक्ष अनुभवमें लाया हुआ ज्ञान है ।। नैव स्त्री न पुमानेतन्नैव चेद॑ नपुंसकम् | अदु:ःखमसुखं ब्रह्म भूतभव्यभवात्मकम्,दुःख और सुखसे रहित तथा भूत, भविष्य एवं वर्तमानस्वरूप ब्रह्म तो न स्त्री है, न पुरुष है और न नपुंसक ही है
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੁਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਭੂਤ, ਭਵਿੱਖ ਤੇ ਵਰਤਮਾਨ—ਤਿੰਨਾਂ ਕਾਲਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਇਸਤ੍ਰੀ ਹੈ, ਨਾ ਪੁਰਖ, ਨਾ ਹੀ ਨਪੁੰਸਕ। ਇਹ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਪਰਮ ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਹੈ; ਜੋ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੈਂ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਯਥਾਰਥ ਗਿਆਨ ਹੈ।
Verse 23
नैतज्ज्ञात्वा पुमान् स्त्री वा पुनर्भवमवाप्तुते । अभवप्रतिपत्त्यर्थमेतद् धर्म विधीयते,पुरुष हो या स्त्री, इस ब्रह्मको जान ले तो उसका पुनः इस संसारमें जन्म नहीं होता। अपुनर्भवस्थिति प्राप्त करनेके लिये ही इस ब्रह्मज्ञानरूप धर्मका विधान किया गया है
ਚਾਹੇ ਪੁਰਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀ—ਜੋ ਇਸ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਿਰ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ। ਅਪੁਨਰਭਵ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ ਰੂਪ ਇਸ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 24
यथा मतानि सर्वाणि तथैतानि यथा तथा । कथितानि मया पुत्र भवन्ति न भवन्ति च,बेटा! सारे विभिन्न मत जैसे रहे हैं, वैसे ही मेरेद्वारा तुम्हारे समक्ष यथार्थरूपसे बताये गये हैं। जो इन मतोंका अनुसरण करते हैं; वे मुक्त हो जाते हैं, जो नहीं करते हैं, वे नहीं होते
ਪੁੱਤਰ! ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਤ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਥਾਰਥ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਆਚਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਿੱਧੀ (ਮੁਕਤੀ) ਪਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦੇ।
Verse 25
तत् प्रीतियुक्तेन गुणान्वितेन पुत्रेण सत्पुत्र दमान्वितेन । पृष्टो हि सम्प्रीतमना यथार्थ ब्रूयात् सुतस्येह यदुक्तमेतत्,सत्पुत्र शुकदेव! प्रीतियुक्त, गुणवान् तथा इन्द्रियसंयमी पुत्र यदि प्रश्न करे तो पिता संतुष्टचित्त होकर उस जिज्ञासु पुत्रके समीप यथार्थरूपसे इस ज्ञानका उपदेश करे, जो कुछ मैंने तुम्हारे निकट कहा है
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੇ ਪ੍ਰੀਤਿ-ਯੁਕਤ, ਗੁਣਵਾਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਸੰਯਮੀ ਸਤਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਪਿਤਾ ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਜਿਗਿਆਸੂ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਬਾਤ ਕਹੇ। ਹੇ ਸਤਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕਦੇਵ! ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਜੋ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਉਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 250
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि शुकानुप्रश्ने पजञ्चाशदधिकद्धिशततमो<्ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਮੋਖਸ਼ਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੁਕ ਦੇ ਅਨੁਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਅੰਦਰ, ਦੋ ਸੌ ਪੰਜਾਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
How to reconcile the necessity of cessation (saṃhāra) for systemic balance with the obligation to protect beings (prajā-hita), avoiding total annihilation through unrestrained destructive tejas.
Dissolution is presented as a governed principle: authority must convert uncontrolled force into regulated, impartial administration, balancing pravṛtti (continuation) with nivṛtti (cessation).
No explicit phalaśruti is stated in the provided passage; the meta-commentary operates implicitly by framing mortality and restraint as essential to dharmic governance and cosmic order.