Shloka 15
Adhyāya 249 — Mṛtyu-prādurbhāvaḥ (The Manifestation of Death) / Restraint of Tejas and Ordered Saṃhāra
संसारसागरगमां योनिपातालदुस्तराम् | आत्मकर्मोद्धवां तात जिद्नावर्ता दुरासदाम्
saṃsārasāgaragamāṃ yonipātāladustarām | ātmakarmoddhavāṃ tāta jihvāvartāṃ durāsadām ||
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਿਆਰੇ! ਇਹ ਸੰਸਾਰ-ਧਾਰਾ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੀਆਂ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਯੋਨੀ ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਜੀਭ (ਸਵਾਦ ਦੀ ਲਾਲਸਾ) ਇਸ ਦਾ ਭੰਵਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਣਾ ਵੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
व्यास उवाच
Educational Q&A
Worldly bondage is self-created through one’s own karma and cravings; sense-driven appetite (symbolized by the tongue) becomes a whirlpool that drags one back into saṃsāra. The remedy implied is purification of intellect, restraint, and disciplined living aimed at liberation.
In Śānti Parva’s instruction-oriented setting, Vyāsa addresses a listener affectionately (“tāta”) and teaches through a vivid allegory: saṃsāra is a terrifying river leading into the ocean of continued existence, difficult to cross because of inner forces like craving and habit.