Shloka 13
Adhyāya 249 — Mṛtyu-prādurbhāvaḥ (The Manifestation of Death) / Restraint of Tejas and Ordered Saṃhāra
लोभमोहतृणच्छन्नां कामक्रो धसरीसूपाम् । सत्यतीर्थनृतक्षोभां क्रोधपड्कां सरिद्वराम्
lobha-moha-tṛṇa-channāṁ kāma-krodha-sarīsṛpām | satya-tīrtha-nṛta-kṣobhāṁ krodha-paṅkāṁ sarid-varām ||
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੰਸਾਰ-ਨਦੀ ਭਿਆਨਕ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਇਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹਨ; ਲੋਭ ਤੇ ਮੋਹ ਰੂਪੀ ਘਾਹ-ਕਾਈ ਨਾਲ ਇਹ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਸੱਚ ਇਸ ਦਾ ਤੀਰਥ (ਘਾਟ) ਹੈ, ਝੂਠ ਇਸ ਦੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ; ਕ੍ਰੋਧ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਚਿਕੜ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਚੰਡ ਵੇਗ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵਹਾ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਦੁਸਤਾਰ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਪਾਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
व्यास उवाच
Educational Q&A
Saṁsāra is portrayed as a dangerous river whose hidden grasses are greed and delusion, whose serpents are desire and anger, and whose mud is anger itself. Crossing becomes possible through self-conquest and purified discernment, with truth serving as the reliable ‘ford’.
In Śānti Parva’s instruction on liberation and conduct, Vyāsa teaches through an extended metaphor: the human condition is like a river that sweeps beings along, and the listener is urged to cross it by cultivating truth, clarity, and mastery over the mind and passions.