Adhyaya 242
Ātma-saṃyama-dharma: One-pointedness of Mind and Senses (शुक–व्यास संवादः)
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Mokṣa-dharma-parvan) — Inner Discipline and Self-Knowledge Unit
Śuka asks Vyāsa to identify the dharma that surpasses all other forms of dharma. Vyāsa answers by defining superior dharma as the disciplined restraint of the turbulent senses through intellect and sustained effort, likening the senses to restless children needing paternal governance. He declares one-pointedness (aikāgrya) of mind and senses to be the highest tapas, greater than external observances. The discourse then shifts from method to vision: when the senses withdraw from their objects and abide ‘at home,’ the seeker perceives the eternal ‘supreme’ by the self. Vyāsa describes the realized perception of the all-pervading self by contemplative brāhmaṇas, and notes the ordinary self’s ignorance of its own movement, contrasted with an inner witness that sees all. With the ‘lamp of knowledge,’ one sees the self by the self, culminating in freedom from sin and feverish agitation. A long metaphor depicts worldly existence as a terrifying river with currents, predators, weeds, and whirlpools—driven by desire, anger, delusion, and mental constructions—crossable only by firm intelligence and steadiness. The promised result is purified insight, release from afflictions, and attainment of brahma-bhāva. The chapter closes with a transmission ethic: this secret ātmajñāna should be taught carefully to a worthy, disciplined recipient for their welfare.
Chapter Arc: शिष्य-मन में जिज्ञासा उठती है—पूर्व अध्यायों में गिने गये तत्त्वों (इन्द्रियाँ, विषय, मन, प्राण-अपान, जीव आदि) के बाद अब ‘सद्वृत्ति’ का वह मार्ग क्या है, जिसे युग-युग में शिष्ट पुरुष अपनाते हैं। → वेद की द्विविध वाणी शिष्य को उलझाती है—“कर्म करो” भी कहा गया है और “कर्म छोड़ो” भी। वह गुरु से आग्रह करता है कि इस विरोध का मर्म समझाया जाये; साथ ही ब्रह्मचर्य के अनुशासन, गुरु-सेवा, और इन्द्रिय-निग्रह के सूक्ष्म नियम सामने आते हैं, जिनमें एक भी चूक साधना को डिगा सकती है। → गुरु-भक्ति और ब्रह्मचर्य का चरम विधान उद्घाटित होता है—परमर्षि ब्रह्मचर्य से लोकों को ‘जय’ करते हैं; शिष्य का आदर्श-उत्तर ‘कृतम्’ (हो गया) बनता है—वह सर्वकर्मों में निपुण, गुरु का किंकर बनकर, आचार्य के भोजन-पान-विश्राम से पहले स्वयं कुछ न करने का व्रत लेता है और चरण-स्पर्श, सेवा-शुश्रूषा की मर्यादा को विधिवत् धारण करता है। → अध्याय ब्रह्मचारी के आचार-संहिता को स्थिर करता है—जो-जो गन्ध/रस और भोग-वृत्तियाँ ब्रह्मचर्य के प्रतिकूल हैं, उनका त्याग; किये गये प्रत्येक कार्य का गुरु को निवेदन; और शास्त्रोक्त नियमों का नित्य पालन करते हुए गुरु से ‘अनपग’ (कभी न हटने वाला) बने रहना—यही सद्वृत्ति का व्यावहारिक रूप है। → वेद-वाक्य के ‘कर्म’ और ‘त्याग’ के समन्वय का अंतिम तात्त्विक निष्कर्ष आगे के उपदेश में और अधिक स्पष्ट होने का संकेत देता है।
Shlokas
Verse 1
- पाँच इन्द्रियाँ, पाँच इन्द्रियोंके विषय, स्वभाव (शीतोष्णादि धर्म), चेतना (ज्ञानशक्ति), मन, प्राण, अपान और जीव-- ये सोलह तत्त्व पूर्वमें २३९ वें अध्यायके १३ वें श्लोकमें बतला चुके हैं। द्विचत्वारिशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: आश्रमधर्मकी प्रस्तावना करते हुए ब्रह्मचर्य-आश्रमका वर्णन शुक उवाच क्षरात्प्रभृति यः सर्ग: सगुणानीन्द्रियाणि च । बुद्ध्यैश्वर्यातिसगों<5यं प्रधानश्वात्मन: श्रुतम्,शुकदेवजीने पूछा--पिताजी! क्षर अर्थात् प्रधानसे जो चौबीस तत्त्वोंवाली सामान्य सृष्टि हुई है तथा शब्द आदि विषयोंसहित जो इन्द्रियाँ हैं, उनकी सृष्टि बुद्धिके सामर्थ्यसे हुई है, अत: यह अतिसर्ग--असाधारण सृष्टि है। बन्धनकारी होनेके कारण इसे प्रमुख या प्रबल माना गया है, यह दोनों प्रकारकी सृष्टि पुरुषके संनिधानसे, प्रकृतिसे उत्पन्न हुई है; यह सब मैंने पहले सुन लिया है
ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਿਤਾਜੀ! ਕ੍ਸ਼ਰ ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ—ਚੌਵੀ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸਧਾਰਣ ਉਤਪੱਤੀ—ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਸਮੇਤ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਸੁਣ ਲਿਆ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਨਾਲ ਜੋ ਇਹ ‘ਅਤਿਸਰਗ’ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੰਧਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਬਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਹ ਵੀ ਮੈਂ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ।
Verse 2
भूय एव तु लोके5स्मिन् सद्वृत्ति कालहैतुकीम् | यया सन्त: प्रवर्तन्ते तदिच्छाम्यनुवर्तितुम्
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਯੁਗਾਂ-ਯੁਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਸਦਾਚਾਰ-ਪਰੰਪਰਾ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤਪੁਰਖ ਵਰਤਦੇ ਆਏ ਹਨ—ਮੈਂ ਵੀ ਉਸੇ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 3
वेदे वचनमुक्तं तु कुरु कर्म त्यजेति च । कथमेतद् विजानीयां तच्च व्याख्यातुमरहसि
ਵੇਦ ਵਿੱਚ ‘ਕਰਮ ਕਰੋ’ ਅਤੇ ‘ਕਰਮ ਤਿਆਗੋ’—ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਾਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਵਿਰੋਧ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ? ਤੁਸੀਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ।
Verse 4
लोक वृत्तान्ततत्त्वज्ञ: पूतो5हं गुरुशासनात् । कृत्वा बुद्धि विमुक्तात्मा द्रक्ष्याम्पात्मानमव्ययम्
ਤੁਹਾਡੇ ਜਿਹੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਧਰਮਾਚਰਨ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਕਰਕੇ, ਸਥੂਲ ਦੇਹ ਦਾ ਅਭਿਮਾਨ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਤਮ-ਸਵਰੂਪ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 5
व्यास उवाच यथा वै विहिता वृत्ति: पुरस्ताद् ब्रह्मणा स्वयम् | एषा पूर्वतरै: सद्धिराचीर्णा परमर्षिभि:
ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਤਸ! ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸਵੈੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਜਿਸ ਆਚਾਰ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਅਤੇ ਪਰਮਰਿਸ਼ੀ-ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਚਰਿਆ ਹੈ।
Verse 6
ब्रह्मचर्येण वै लोकान् जयन्ति परमर्षय: । आत्मनश्व ततः श्रेयांस्यन्विच्छन् मनसा55त्मनि
ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਪਰਮਰਿਸ਼ੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਤਮਾ ਦੇ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਮਨ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 7
परम ऋषियोंने ब्रह्मचर्यके पालनसे ही उत्तम लोकोंपर विजय पायी है; अतः मन-ही- मन अपने कल्याणकी इच्छा रखकर पहले ब्रह्मचर्यका पालन करे ।।
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਰਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਦੇ ਪਾਲਣ ਨਾਲ ਹੀ ਉੱਤਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ-ਧਰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੂਲ-ਫਲ ਖਾ ਕੇ ਰਹੇ, ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ, ਪੁੰਨ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਹਿੰਸਾ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇਵੇ।
Verse 8
विधूमे सन्नमुसले वानप्रस्थप्रतिश्रये । काले प्राप्ते चरन् भैक्ष्यं कल्पते ब्रह्म भूयसे
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਢੁੱਕਵਾਂ ਸਮਾਂ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਭਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਜੀਊਣ ਵਾਲਾ ਸੰਨਿਆਸੀ ਭਿੱਖ ਲਈ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਉੱਤੇ ਓਦੋਂ ਹੀ ਜਾਵੇ ਜਦੋਂ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਧੂੰਆ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮੁਸਲ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਰੁਕ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਣ ਵਾਲਾ ਭਿੱਖੂ ਬ੍ਰਹਮ-ਭਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 9
निःस्तुतिर्निर्नमस्कार: परित्यज्य शुभाशुभे | अरण्ये विचरैकाकी येन केनचिदाशित:
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸ਼ੁਕਦੇਵ! ਸਿਫ਼ਤ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਰਹਿ ਕੇ, ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਆਸਕਤੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਯਦ੍ਰਿਚ্ছਾ ਨਾਲ ਮਿਲੇ—ਫਲ ਜਾਂ ਮੂਲ—ਉਸੇ ਨਾਲ ਭੁੱਖ ਮਿਟਾ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਵਿਚਰਦਾ ਰਹੁ।
Verse 10
शुक उवाच यदिदं वेदवचनं लोकवादे विरुध्यते । प्रमाणे वाप्रमाणे च विरुद्धे शास्त्रता कुत:
ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਿਤਾਜੀ! ਵੇਦ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ—‘ਕਰਮ ਕਰੋ’ ਅਤੇ ‘ਕਰਮ ਛੱਡੋ’—ਲੋਕੀ ਤਰਕ ਨਾਲ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਕੀ ਇਹ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਅਤੇ ਜੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਰਸਪਰ ਵਿਰੋਧ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਚਨ ਕਿਵੇਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ? ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਇਹ ਮੈਂ ਸਾਫ਼ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 11
इत्येतच्छोतुमिच्छामि प्रमाणं तूभयं कथम् । कर्मणामविरोधेन कथं मोक्ष: प्रवर्तते
ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਇਹ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਮੋਖਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਪਸ਼ਟ ਦੱਸੋ।
Verse 12
भीष्म उवाच इत्युक्त: प्रत्युवाचेदं गन्धवत्या: सुत: सुतम् । ऋषिस्तत्पूजयन् वाक्यं पुत्रस्यामिततेजस:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਗੰਧਵਤੀ (ਸਤ੍ਯਵਤੀ) ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਮਿਤ ਤੇਜਸਵੀ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਬਚਨ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ।
Verse 13
व्यास उवाच ब्रह्मचारी गृहस्थश्व वानप्रस्थो5थ भिक्षुक: । यथोक्तचारिण: सर्वे गच्छन्ति परमां गतिम्
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁੱਤਰ! ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਅਤੇ ਸੰਨਿਆਸੀ—ਇਹ ਸਭ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਲਈ ਵਿਹਿਤ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 14
एको वाप्याश्रमानेतान् यो<नुतिष्ठेद् यथाविधि । अकामद्वेषसंयुक्त: स परत्र विधीयते
ਜੇ ਕੋਈ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਰਾਗ-ਦ੍ਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰ ਲਏ, ਤਾਂ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਰਮ ਤੱਤ੍ਵ—ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਪਰਮਾਤਮਾ—ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਗਿਆਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
चतुष्पदी हि नि:श्रेणी ब्रह्मण्येषा प्रतिष्िता । एतामारुहा[ नि:श्रेणीं ब्रह्मलोके महीयते
ਇਹ ਚਾਰੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੀ ਚਾਰ ਪੈੜੀਆਂ ਦੀ ਸੀੜ੍ਹੀ ਸਮਾਨ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਸੀੜ੍ਹੀ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 16
आयुषस्तु चतुर्भागं ब्रह्मचार्यनसूयक: । गुरौ वा गुरुपुत्रे वा वसेद् धर्मार्थकोविद:
ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋਸ਼-ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣੀ ਆਯੁ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਤੱਕ ਗੁਰੂ ਜਾਂ ਗੁਰੂ-ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਕੋਲ ਵੱਸੇ। ਉੱਥੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 17
जघन्यशायी पूर्व स्यादुत्थाय गुरुवेश्मनि । यच्च शिष्येण कर्तव्यं कार्य दासेन वा पुन:
ਗੁਰੂ ਦੇ ਸੁੱਤ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਭ ਤੋਂ ਨਿਮਾਣੇ ਥਾਂ ਤੇ ਸੌਵੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਜਾਗਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਜਾਂ ਦਾਸ ਲਈ ਜੋ ਵੀ ਕੰਮ ਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਕਰ ਕੇ ਪੂਰਾ ਕਰੇ।
Verse 18
कृतमित्येव तत्सरव॑ कृत्वा तिछेत पार्श्चत: । किंकर: सर्वकारी स्यात् सर्वकर्मसु कोविद:
ਸੌਂਪੇ ਗਏ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਪੂਰੇ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਸ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹੇ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਇਹ ਕਹੇ—“ਕ੍ਰਿਤਮ” (ਹੋ ਗਿਆ)। ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਸੇਵਕ ਵਾਂਗ ਅਗਲੀ ਆਗਿਆ ਲਈ ਸਦਾ ਤਿਆਰ ਰਹੇ ਅਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ।
Verse 19
कर्मातिशेषेण गुरावध्येतव्यं बुभूषता । दक्षिणो5नपवादी स्यादाहूतो गुरुमाश्रयेत्
ਸੇਵਾ ਦੇ ਬਾਕੀ ਕੰਮ ਮੁਕਾ ਕੇ, ਉੱਨਤੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬੈਠ ਕੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰੇ। ਵਰਤਾਓ ਵਿੱਚ ਉਦਾਰ ਰਹੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਣ ਜਾਂ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਚੇ। ਬੁਲਾਵੇ ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰੂ-ਸੇਵਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਏ।
Verse 20
शुचिर्दक्षो गुणोपेतो ब्रूयादिष्टमिवान्तरा । चक्षुषा गुरुमव्यग्रो निरीक्षेत जितेन्द्रिय:
ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਬਾਹਰੋਂ-ਅੰਦਰੋਂ ਪਵਿੱਤਰ, ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ। ਅੰਦਰੋਂ ਸਦਭਾਵ ਰੱਖ ਕੇ ਵਿਚ-ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਭਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹੇ। ਬੇਚੈਨੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਭਗਤੀ-ਭਰੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਵੱਲ ਤੱਕੇ।
Verse 21
नाभुक्तवति चाश्रीयादपीतवति नो पिबेत् । नातिष्ठति तथा55सीत नासुप्ते प्रस्वपेत च
ਆਚਾਰ੍ਯ ਦੇ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਨਾ ਖਾਏ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਨਾ ਪੀਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੈਠਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਨਾ ਬੈਠੇ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੌਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਨਾ ਸੌਵੇ।
Verse 22
उत्तानाभ्यां च पाणिभ्यां पादावस्य मृदु स्पृशेत् । दक्षिणं दक्षिणेनैव सव्यं सब्येन पीडयेत्,दोनों हाथ फैलाकर अपने दाहिने हाथसे गुरुका दाहिना चरण और बायें हाथसे उनका बायाँ चरण धीरे-धीरे छूकर प्रणाम करे
ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਕੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸੱਜਾ ਚਰਨ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਖੱਬਾ ਚਰਨ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਛੂਹ ਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੇ।
Verse 23
अभिवाद्य गुरु ब्रूयादधीष्व भगवन्निति । इदं करिष्ये भगवन्निदं चापि कृतं मया
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਭਿਵਾਦਨ ਕਰ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਕਹੇ—“ਭਗਵਨ! ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਓ। ਇਹ ਕੰਮ ਮੈਂ ਹੁਣ ਕਰਾਂਗਾ, ਅਤੇ ਇਹ ਕੰਮ ਮੈਂ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ।”
Verse 24
ब्रह्म॑स्तदपि कर्तास्मि यद् भवान् वक्ष्यते पुन: । इति सर्वमनुज्ञाप्य निवेद्य च यथाविधि
“ਭਗਵਨ! ਤੁਸੀਂ ਫਿਰ ਜੋ ਕੁਝ ਆਖੋਗੇ, ਉਹ ਧਰਮ-ਕਰਮ ਮੈਂ ਵੀ ਕਰਾਂਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਤਦਨੁਸਾਰ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
Verse 25
यांस्तु गन्धान् रसान् वापि ब्रह्मचारी न सेवते
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸੁਗੰਧਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਂ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਸੇਵਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ—
Verse 26
ये केचिद् विस्तरेणोक्ता नियमा ब्रह्मचारिण:
ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀਆਂ ਲਈ ਜੋ ਜੋ ਨਿਯਮ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—
Verse 27
स एवं गुरवे प्रीतिमुपहत्य यथाबलम्
ਉਸ ਨੇ ਯਥਾਸਮਰਥ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਨੇਹ-ਭਰੀ ਭਗਤੀ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਯੋਗ ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਸੇਵਾ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 28
आश्रमादाश्रमेष्वेव शिष्यो वर्तेत कर्मणा । इस प्रकार शिष्य यथाशक्ति सेवा करके गुरुको प्रसन्न करे और उन्हें उपहार देकर उनकी अआज्ञासे ब्रह्मचर्य-आश्रमसे दूसरे आश्रमोंमें पदार्पण करे और वहाँ भी उन आश्रमोंके कर्तव्योंका पालन करता रहे ।।
ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਤੋਂ ਆਸ਼੍ਰਮ ਤੱਕ ਕਰਮ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਯਥਾਸਮਰਥ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਅਤੇ ਉਪਹਾਰ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਆਸ਼੍ਰਮ ਤੋਂ ਹੋਰ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵੀ ਹਰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਨਿਯਤ ਕਰਤੱਵਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਰਹੇ। ਵੇਦ-ਸੰਬੰਧੀ ਵਰਤਾਂ ਅਤੇ ਉਪਵਾਸਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਿਆਂ ਜਦੋਂ ਆਯੁ ਦਾ ਚੌਥਾ ਭਾਗ ਬੀਤ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਾਵਰਤਨ-ਸੰਸਕਾਰ ਪੂਰਾ ਕਰੇ।
Verse 29
गुरवे दक्षिणां दत्वा समावरत्तेदू यथाविधि,जब वेदसम्बन्धी व्रत और उपवास करते हुए आयुका एक चौथाई भाग व्यतीत हो जाय, तब गुरुको दक्षिणा देकर विधिपूर्वक समावर्तन-संस्कार सम्पन्न करे
ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਾਵਰਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵੇਦ-ਸੰਬੰਧੀ ਵਰਤਾਂ ਅਤੇ ਉਪਵਾਸਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਿਆਂ ਜਦੋਂ ਆਯੁ ਦਾ ਚੌਥਾ ਭਾਗ ਬੀਤ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਾਵਰਤਨ-ਸੰਸਕਾਰ ਪੂਰਾ ਕਰੇ।
Verse 30
धर्मलब्धर्युतो दारैरग्नीनुत्पाद्य यत्नत: । द्वितीयमायुषो भागं गृहमेधी भवेद् व्रती
ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਤਨੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਯਤਨਪੂਰਵਕ ਗ੍ਰਿਹ੍ਯ ਅਗਨੀਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਉੱਤਮ ਵਰਤਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਯੁ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ—ਲਗਭਗ ਪੰਜਾਹ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ—ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਬਣ ਕੇ ਰਹੇ।
Verse 242
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि शुकानुप्रश्ने द्विचत्वारिंशदधिकद्विशततमो<5 ध्याय:
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਮੋક્ષਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕ ਦੇ ਅਨੁਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਦੋ ਸੌ ਬਿਆਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 243
कुर्यात् कृत्वा च तत्सर्वमाख्येयं गुरवे पुन: । “ब्रह्म! इसके सिवा और भी जिन कार्योंके लिये आप आज्ञा देंगे
ਉਹ ਸਭ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ— “ਬ੍ਰਹਮਨ! ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਜਿਹੜੇ-ਜਿਹੜੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿਓਗੇ, ਉਹ ਵੀ ਮੈਂ ਛੇਤੀ ਪੂਰੇ ਕਰਾਂਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਦੂਜਾ ਕੰਮ ਕਰੇ; ਉਹ ਪੂਰਾ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਖ਼ਬਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦੱਸੇ।
Verse 256
सेवेत तान् समावृत्य इति धर्मेषु निश्चय: । जिन-जिन गन्धों और रसोंका ब्रह्मचारीको सेवन नहीं करना चाहिये
ਸਮਾਵਰਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ— ਇਹੀ ਧਰਮ ਦਾ ਨਿਸਚੇ ਹੈ। ਜਿਹੜੀਆਂ-ਜਿਹੜੀਆਂ ਸੁਗੰਧਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਂ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਨੂੰ ਸੇਵਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗੇ; ਸਮਾਵਰਤਨ-ਸੰਸਕਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 266
तान् सर्वनाचरेन्नित्यं भवेच्चानपगो गुरो: । शास्त्रोंमें ब्रह्मचारीके लिये जो कोई भी नियम विस्तारपूर्वक बताये गये हैं, उन सबका वह पालन करे तथा सदा गुरुके समीप ही रहे
ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਲਈ ਜੋ ਜੋ ਨਿਯਮ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਉਹ ਨਿੱਤ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਵੇ; ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੱਖਰਾ ਨਾ ਹੋਵੇ— ਸਦਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਰਹੇ।
Frequently Asked Questions
Vyāsa identifies it as disciplined restraint of the senses guided by intellect, culminating in one-pointedness of mind and senses (aikāgrya), described as the supreme tapas surpassing other dharmas.
The chapter instructs that withdrawal from sense-objects and steady cognition enable direct insight into the eternal principle; knowledge functions as a ‘lamp’ by which the self is discerned, leading to purification and release.
Yes. The teaching is marked as secret and welfare-oriented (guhya ātmajñāna), to be communicated carefully to a disciplined and worthy recipient; its stated result is freedom from afflictions and orientation toward brahma-bhāva.