Adhyaya 222

Verse 1

युधिष्ठिरने पूछा--भारत! इस लोकमें जो यह शुभ अथवा अशुभ कर्म होता है

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਭਾਰਤ! ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖਰੂਪ ਫਲ ਭੋਗਣ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਕਰਮ ਦਾ ਅਸਲ ਕਰਤਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਪਿਤਾਮਹ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਇਸ ਦਾ ਤੱਤਵਯੁਕਤ ਨਿਰਣੇ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 2

कर्तास्ति तस्य पुरुष उताहो नेति संशय: । एतदिच्छामि तत्त्वेन त्वत्त: श्रोतुं पितामह

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਮੈਨੂੰ ਸੰਦੇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸੱਚਾ ਕਰਤਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਪਿਤਾਮਹ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਤੱਤਵਤ: ਇਹ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੇ ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਦੀ ਕਰਤ੍ਰਤਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੀ ਹੈ।

Verse 3

भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्‌ । प्रह्मदस्य च संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ— ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਦੀ।

Verse 4

असक्तं धूतपाप्मानं कुले जातं बहुश्रुतम्‌ । अस्तब्धमनहड्कारं सत्त्वस्थं समये रतम्‌

ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ; ਉਸ ਦੇ ਪਾਪ ਧੁਲ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਹ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਸ਼੍ਰੁਤ ਸੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਦੰਭ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਸੱਤਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਧਰਮ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

Verse 5

तुल्यनिन्दास्तुतिं दान्तं शून्यागारनिवासिनम्‌ | चराचराणां भूतानां विदितप्रभवाप्ययम्‌

ਉਹ ਨਿੰਦਾ ਅਤੇ ਸਿਫ਼ਤ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ ਸਮਝਦਾ ਸੀ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਕਾਂਤ, ਸੁੰਨੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਚਲ—ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਨਾਸ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਦਿਤ ਸੀ।

Verse 6

अक्रुध्यन्तमहृष्यन्तमप्रियेषु प्रियेषु च । काज्चने वाथ लोष्टे वा उभयो: समदर्शनम्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਪ੍ਰਿਯ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਤੇ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯ ਮਿਲਣ ਤੇ ਉਲਾਸਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸੋਨਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਢੇਲਾ—ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਗ-ਦ੍ਵੈਸ਼ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਉਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਮਤੁਲਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

Verse 7

आत्मनि श्रेयसि ज्ञाने धीरं निश्चितनिश्चयम्‌ । परावरज्ञं भूतानां सर्वज्ञं समदर्शनम्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਧੀਰ ਸੀ; ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਰੂਪ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ। ਉਹ ਪਰਾਅ-ਅਪਰ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਸੀ; ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਨਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਸੀ; ਤੱਤਵਤಃ ਸਰਵਜ੍ਞ ਅਤੇ ਸਭ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਾ ਸੀ।

Verse 8

(भक्त भागवतं नित्यं नारायणपरायणम्‌ । ध्यायन्तं परमात्मानं हिरण्यकशिपो: सुतम्‌ ।।

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਸਦਾ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਭਗਤ, ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰਾਇਣ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠਿਆ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮਿਤ ਕੀਤੇ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਦਾ ਭੇਦ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 9

(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल १८ “लोक: हैं) द्वाविशर्त्याधिकद्विशततमो< ध्याय: सनत्कुमारजीका ऋषियोंको भगवत्स्वरूपका उपदेश देना युधिछिर उवाच केचिदाहुर्द्धिजा लोके त्रिधा राजन्ननेकधा । न प्रत्ययो न चान्यच्च दृश्यते ब्रह्म नैव तत्‌ ।।

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਦ੍ਵਿਜ ਤੱਤ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ। ਕਿਤੇ ਵੀ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਹੋਰ ਕੁਝ ਸਾਫ਼ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਵੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਾਸਤਰ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਯੁਕਤੀਆਂ ਵੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਪਿਤਾਮਹ! ਮੈਂ ਕਿਸ ਆਧਾਰ ਤੇ ਟਿਕਾਂ—ਕਿਹੜੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਵਾਂ—ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 10

अथ ते लक्ष्यते बुद्धि: समा बालजनैरिह । आत्मानं मन्यमान: सन्‌ श्रेय: किमिह मन्यसे

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇੱਥੇ ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਬਾਲਕਾਂ ਵਾਂਗ ਚੰਚਲ ਨਹੀਂ; ਸਮ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ—ਰਾਗ-ਦ੍ਵੈਸ਼ ਦੇ ਝੂਲਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਤੂੰ ਆਤਮ-ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ ਤੇਰੀ ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ—ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸਾਧਨ ਤੂੰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈਂ?

Verse 11

बद्ध: पाशैश्ष्युत: स्थानाद्‌ द्विषतां वशमागतः । श्रिया विहीन: प्रह्माद शोचितव्ये न शोचसि

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤੂੰ ਪਾਸਿਆਂ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ, ਆਪਣੇ ਯੋਗ ਅਸਥਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹੈਂ ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈਂ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਦ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰੀ (ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ) ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈਂ; ਫਿਰ ਵੀ ਐਸੀ ਸ਼ੋਚਨੀਯ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

Verse 12

“आप रस्सियोंसे बाँधे गये, अपने राज्यसे भ्रष्ट हुए और शत्रुओंके वशमें पड़ गये थे। आप अपनी राज्यलक्ष्मीसे वंचित हो गये। प्रह्नमादजी! ऐसी शोचनीय स्थितिमें पड़ जानेपर भी आप शोक नहीं कर रहे हैं? ।।

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦੈਤ੍ਯਕੁਮਾਰ ਪ੍ਰਹਲਾਦ! ਤੂੰ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ, ਰਾਜ ਤੋਂ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਰਾਜ-ਲਕਸ਼ਮੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵੰਚਿਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਆਈ ਇਸ ਬਿਪਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਤੂੰ ਇੰਨਾ ਅਡੋਲ ਕਿਵੇਂ ਹੈਂ? ਕੀ ਇਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਲਾਭ ਤੋਂ ਹੈ ਜਾਂ ਧੀਰਜ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੋਂ?

Verse 13

इति संचोदितस्तेन धीरो निश्चितनिश्चय: । उवाच श्लक्ष्णया वाचा स्वां प्रज्ञामनुवर्णयन्‌

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੇ ਉਕਸਾਉਣ ਤੇ, ਪਰਮ ਤੱਤ ਬਾਰੇ ਪੱਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਾਲੇ ਧੀਰ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਗਿਆ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਿਆਂ ਮ੍ਰਿਦੁ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ।

Verse 14

प्रह्माद उवाच प्रवृत्ति च निवृत्ति च भूतानां यो न बुद्धयते । तस्य स्तम्भो भवेद्‌ बाल्यान्नास्ति स्तम्भो5नुपश्यत:

ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਤੇ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮਾਰਗ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ, ਉਹ ਬਾਲਪਣ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਹਠੀ ਜੜਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਐਸੀ ਜਕੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।

Verse 15

प्रह्नमादजी बोले--देवराज! जो प्राणियोंकी प्रवृत्ति और निवृत्तिको नहीं जानता, उसीको अविवेकके कारण स्तम्भ (जडता या मोह) होता है। जिसे आत्माका साक्षात्कार हो गया है, उसको कभी मोह नहीं होता ।।

ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੇਵਰਾਜ! ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਤੇ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹੀ ਅਵਿਵੇਕ ਕਰਕੇ ‘ਸਤੰਭ’—ਜੜਤਾ ਤੇ ਮੋਹ—ਵਿੱਚ ਫਸਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਮੋਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਭ ਭਾਵ ਅਤੇ ਅਭਾਵ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਹੀ ਉੱਠਦੇ ਤੇ ਮਿਟਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਵਜੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸੁਤੰਤਰ ਯਤਨ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।

Verse 16

पुरुषार्थस्य चाभावे नास्ति कश्चिच्च कारक: । स्वयं न कुर्वतस्तस्य जातु मानो भवेदिह

ਜਦੋਂ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਫਿਰ ਭੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਦੇ ਕੁਝ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਮੈਂ ਕਰਤਾ ਹਾਂ’ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 17

यस्तु कर्तारमात्मानं मन्यते साध्वसाधु वा । तस्य दोषवती प्रज्ञा अतत्त्वज्ञेति मे मतिः

ਜੋ ਕੋਈ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਤੱਤ ਦਾ ਗਿਆਨੀ ਨਹੀਂ।

Verse 18

यदि स्यात्‌ पुरुष: कर्ता शक्रात्मश्रेयसे ध्रुवम्‌ | आरम्भास्तस्य सिद्धयेयुर्न तु जातु परा भवेत्‌

ਹੇ ਸ਼ਕ੍ਰ! ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਕਰਤਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਜੋ ਜੋ ਉਪਰਾਲੇ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਸਭ ਜ਼ਰੂਰ ਸਫਲ ਹੁੰਦੇ; ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਹਾਰ ਨਾ ਮਿਲਦੀ।

Verse 19

अनिष्टस्थ हि निर्व॑त्तिरनिर्व त्ति: प्रियस्य च । लक्ष्यते यतमानानां पुरुषार्थस्तत: कुत:

ਪਰ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅਨਿਛਿਤ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਆਰਾ ਫਲ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਫਿਰ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਕਿੱਥੇ ਰਹੀ?

Verse 20

अनिष्टस्याभिनिर्व त्तिमिष्टसंवृत्तिमेव च । अप्रयत्नेन पश्याम: केषाज्चित्‌ तत्स्वभावत:

ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕੁਝ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਯਤਨ ਦੇ ਹੀ ਅਨਿਛਿਤ ਫਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 21

प्रतिरूपतरा: केचिद्‌ दृश्यन्ते बुद्धिमत्तरा: । विरूपेभ्यो5ल्पबुद्धिभ्यो लिप्समाना धनागमम्‌

ਕਈ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਕੁਰੂਪ ਅਤੇ ਅਲਪ-ਬੁੱਧੀ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 22

स्वभावप्रेरिता: सर्वे निविशन्ते गुणा यदा । शुभाशुभास्तदा तत्र कस्य कि मानकारणम्‌,जब शुभ और अशुभ सभी प्रकारके गुण स्वभावकी ही प्रेरणासे प्राप्त होते हैं, तब किसीको भी उनपर अभिमान करनेका क्या कारण है?

ਜਦੋਂ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਕਾਰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ?

Verse 23

स्वभावादेव तत्सव॑मिति मे निश्चिता मति: । आत्मप्रतिष्ठा प्रज्ञा वा मम नास्ति ततो5न्यथा

ਮੇਰਾ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਐਸੀ ਕੋਈ ਸਵੈ-ਆਧਾਰਿਤ ਪ੍ਰਜ್ಞਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਸੋਚੇ।

Verse 24

कर्मजं त्विह मन्यन्ते फलयोगं शुभाशुभम्‌ । कर्मणां विषयं कृत्स्नमहं वक्ष्यामि तच्छुणु

ਇੱਥੇ ਲੋਕ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਫਲਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਕਰਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਯ-ਖੇਤਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਸੁਣ।

Verse 25

यहाँपर जो शुभ और अशुभ फलकी प्राप्ति होती है, उसमें लोग कर्मको ही कारण मानते हैं; अतः मैं तुमसे कर्मके विषयका ही पूर्णतया वर्णन करता हूँ, सुनो ।।

ਇੱਥੇ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਫਲਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਕਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਕਾਰਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਰਮ-ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਸੁਣ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਕਾਂ ਵਿਖਰੇ ਹੋਏ ਭਾਤ ਨੂੰ ਖਾਂਦਿਆਂ ‘ਕਾਂ-ਕਾਂ’ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਕਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਅੰਨ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਹੀ ਲੱਛਣ ਹਨ—ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਚਿੰਨ੍ਹ।

Verse 26

विकारानेव यो वेद न वेद प्रकृतिं पराम्‌ । तस्य स्तम्भो भवेद्‌ बाल्यान्नास्ति स्तम्भो5नुपश्यत:

ਜੋ ਕੇਵਲ ਵਿਕਾਰਾਂ (ਕਾਰਜ-ਰੂਪ ਪਰਿਣਾਮਾਂ) ਨੂੰ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਲ-ਬੁੱਧੀ ਕਰਕੇ ਮੋਹ ਜਾਂ ਅਭਿਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਵੇਖਦਾ-ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਐਸਾ ਸਤੰਭ (ਮੋਹ/ਅਹੰਭਾਵ) ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 27

स्वभावभाविनो भावान्‌ सव्वनिवेह निश्चयात्‌ | बुद्धयमानस्य दर्पो वा मानो वा कि करिष्यति

ਸਾਰੇ ਭਾਵ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਗੱਲ ਜੋ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਦਰਪ ਜਾਂ ਅਭਿਮਾਨ ਕੀ ਵਿਗਾੜ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 28

वेद धर्मविधिं कृत्स्नं भूतानां चाप्यनित्यताम्‌ । तस्माच्छक्र न शोचामि सर्व होवेदमन्तवत्‌

ਹੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ)! ਮੈਂ ਧਰਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਅਨਿਤਤਾ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ‘ਇਹ ਸਭ ਅੰਤ ਵਾਲਾ ਹੈ’ ਸਮਝ ਕੇ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਲਈ ਵੀ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

Verse 29

निर्ममो निरहंकारो निराशीर्मुक्तबन्धन: । स्वस्थो व्यपेत: पश्यामि भूतानां प्रभवाप्ययौं

ਮੈਂ ਮਮਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹਾਂ। ਅੰਦਰੋਂ ਸੁਖੀ ਤੇ ਵਿਰਕਤ ਰਹਿ ਕੇ ਮੈਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਉਤਪੱਤਿ ਅਤੇ ਲਯ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ।

Verse 30

ममता, अहंकार तथा कामनाओंसे शून्य और सब प्रकारके बन्धनोंसे रहित हो आत्मनिष्ठ एवं असंग रहकर मैं प्राणियोंकी उत्पत्ति और विनाशको सदा देखता रहता हूँ ।।

ਹੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ)! ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਜ્ઞਾ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਜੋ ਦਾਂਤ (ਇੰਦ੍ਰੀ-ਨਿਗ੍ਰਹੀ) ਹੈ, ਜੋ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਅਤੇ ਜੋ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਵ੍ਯਯ ਆਤਮ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਕਲੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 31

प्रकृति और उसके कार्योंके प्रति मेरे मनमें न तो राग है, न द्वेष। मैं किसीको न अपना द्वेषी समझता हूँ और न आत्मीय ही मानता हूँ

ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਤੀ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰਾਗ ਹੈ, ਨਾ ਦ੍ਵੈਸ਼। ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੈਰੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ‘ਆਪਣਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਫੜਦਾ।

Verse 32

नोर्ध्व नावाड्न तिर्यक्‌ च न क्वचिच्छक्र कामये । न हिज्ञेये न विज्ञाने न ज्ञाने कर्म विद्यते

ਹੇ ਸ਼ਕ੍ਰ! ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਉੱਪਰਲੇ ਲੋਕ (ਸਵਰਗ) ਦੀ, ਨਾ ਹੇਠਲੇ ਲੋਕ (ਪਾਤਾਲ) ਦੀ, ਨਾ ਵਿਚਲੇ ਲੋਕ (ਮਰਤ੍ਯ ਲੋਕ) ਦੀ ਕਦੇ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜ੍ਞੇਯ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ ਵੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਕਰਮ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ।

Verse 33

शक्र उवाच येनैषा लभ्यते प्रज्ञा येन शान्तिरवाप्यते । प्रत्रूहि तमुपायं मे सम्यक्‌ प्रह्माद पृच्छत:

ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ! ਜਿਸ ਉਪਾਏ ਨਾਲ ਐਸੀ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਉਪਾਏ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ; ਉਹ ਵਿਧੀ ਮੈਨੂੰ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਦੱਸ।

Verse 34

प्रह्माद उवाच आर्जवेनाप्रमादेन प्रसादेनात्मवत्तया । वृद्धशुश्रूषया शक्र पुरुषो लभते महत्‌

ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸ਼ਕ੍ਰ! ਸਾਦਗੀ, ਅਪ੍ਰਮਾਦ (ਸਾਵਧਾਨੀ), ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ, ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਮਹੱਤਤਾ (ਉੱਚ ਅਵਸਥਾ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 35

स्वभावाल्लभते प्रज्ञां शान्तिमेति स्वभावत: । स्वभावादेव तत्सरव यर्त्किंचिदनुपश्यसि

ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਤੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਸਭ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।

Verse 36

इत्युक्तो दैत्यपतिना शक्रो विस्मयमागमत्‌ | प्रीतिमांश्व॒ तदा राजंस्तद्वाक्यं प्रत्यपूजयत्‌

ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਪਤੀ ਨੇ ਇਉਂ ਆਖਿਆ ਤਾਂ ਸ਼ਕ੍ਰ ਇੰਦਰ ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਬਚਨਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦਿਆਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ।

Verse 37

स तदाभ्यर्च्य दैत्येन्द्र त्रलोक्यपतिरी श्वरः । असुरेन्द्रमुपामन्त्रय जगाम स्वं निवेशनम्‌

ਤਦ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਦੇਵੇਸ਼ਵਰ ਇੰਦਰ ਨੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਵਿਧੀਵਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਅਸੁਰੇਂਦ੍ਰ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ—ਸਵਰਗ—ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 222

इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि शक्रप्रह्दादसंवादो नाम द्वाविंशत्यधिकद्धिशततमो<ध्याय:

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਮੋਖ਼ਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ “ਸ਼ਕ੍ਰ-ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਸੰਵਾਦ” ਨਾਮਕ ਦ੍ਵਾਵਿੰਸ਼ਤ੍ਯਧਿਕ ਦ੍ਵਿਸ਼ਤਤਮ (੨੨੨) ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 331

प्रकृती च विकारे च न मे प्रीतिर्न च द्विषे । द्रेष्टारं च न पश्यामि यो मामद्य ममायते

ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵੱਲ ਨਾ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤ ਹੈ, ਨਾ ਵੈਰ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਕੋਈ ਐਸਾ ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ ਜਾਂ ਮਾਲਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਜੋ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ‘ਮੇਰਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ਆਪਣਾ ਬਣਾ ਲਵੇ।