Adhyaya 212
Vimokṣa-niścaya: Pañcaśikha’s Analysis of Aggregates, Guṇas, and Tyāga (मोक्षनिर्णयः)
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Liberation Teachings) — Pañcaśikha–Janaka Discourse Unit
Bhīṣma reports that King Janaka, though instructed by a great sage, again inquires about “bhavābhava” at death—whether personal awareness persists and what the practical value of knowledge is if all ends in dissolution. Pañcaśikha responds by rejecting both an uccheda-fixed view (absolute annihilation) and a bhāva-fixed view (simple permanence). He models the person as a functional aggregation of body, senses, and mind operating through mutual support in action, composed of five elements (ākāśa, vāyu, tejas/uṣmā, āpa/sneha, pṛthivī). He enumerates sense faculties and objects, describes feeling as threefold (pleasant, painful, neutral), and identifies buddhi as decisive cognition regarding all categories. Misidentifying the aggregate as self yields unending distress; correct orientation requires “samyaṅ-manas” framed as an unsurpassed tyāga-śāstra. Tyāga is mapped in graded forms (relinquishing goods, enjoyments, pleasure-seeking, and finally all appropriation). The chapter systematizes the eleven instruments (five jñānendriyas, five karmendriyas, and mind), explains tri-guṇa dispositions with diagnostic markers, and argues that causal functioning under svabhāva does not entail either total extinction or crude eternality. Liberation is depicted via non-adhesion metaphors (lotus-leaf, spider-thread, shedding skin, bird leaving a falling tree). A concluding phala-style statement credits sustained study of this vimokṣa-niścaya with resilience and release, aligning Janaka’s certainty with freedom from sorrow.
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर के सामने दुर्लभ वेदविद्वानों और वेदोक्त कर्म में स्थित जनों की चर्चा से आरम्भ करते हैं—परन्तु बताते हैं कि केवल कर्म-मार्ग नहीं, प्रशस्त ‘मार्ग’ की खोज ही मनुष्य को ऊँचा उठाती है। → युधिष्ठिर के भीतर संशय उभरता है: विषयों से घिरे मन को शान्ति कैसे मिले? गुणों (सत्त्व-रज-तम) के कार्य-परिणाम क्या हैं, और निषिद्ध आचरण का त्याग किस प्रकार साध्य है? इन्द्रियों को संयमित करने और अहंकार को कर्म-प्रवर्तक कारण मानने की बात से प्रश्न और तीखा होता है। → भीष्म निर्णायक उपदेश देते हैं: जो शान्ति चाहता है वह विषयात्मक भावों का आलोचनात्मक निरीक्षण करे, इन्द्रियों को बाँधे, और समझे कि काल-ऋतु की तरह गुण अपने-अपने समय पर उभरते हैं—पर कर्म को चलाने वाला ‘अहंकार’ है। सत्त्व में स्थित देही शुद्ध सात्त्विक भावों को देखता है; श्रद्धा-विद्या से युक्त होकर निर्मलता की ओर बढ़ता है। → अध्याय का निष्कर्ष यह है कि निषिद्ध आचरण का त्याग, सत्य-शौच-सरलता-त्याग-क्षमा-धैर्य-तप आदि सद्गुणों का आश्रय, तथा सत्त्वगुण का सेवन—ये मिलकर मन को शान्ति और परा-गति की ओर ले जाते हैं। → युधिष्ठिर का प्रश्न-क्रम आगे भी चलता है—गुणों के बलाबल और दोषों के विवेचन की सूक्ष्मता अगले उपदेशों की ओर संकेत करती है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन-मा_ज बक। अं कऋाा-ज द्वादर्शाधिकद्विशततमो< ध्याय: निषिद्ध आचरणके त्याग, सत्त्व, रज और तमके कार्य एवं परिणामका तथा सत्त्वगुणके सेवनका उपदेश भीष्म उवाच प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो यथा समुपलभ्यते । तेषां विज्ञाननिष्ठानामन्यत्तत्त्वं न रोचते,भीष्मजी कहते हैं--राजन्! कर्मनिष्ठ पुरुषोंको जिस प्रकार प्रवृत्तिधर्मकी उपलब्धि होती है--वही उन्हें अच्छा लगता है, उसी प्रकार जो ज्ञानमें निष्ठा रखनेवाले हैं, उन्हें ज्ञानके सिवा दूसरी कोई वस्तु अच्छी नहीं लगती
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਕਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਲੱਛਣ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਤੱਤਵ ਰੁਚਿਕਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 2
दुर्लभा वेदविद्वांसो वेदोक्तेषु व्यवस्थिता: । प्रयोजन महत्त्वात्तु मार्गमिच्छन्ति संस्तुतम्,वेदोंके विद्वान् और वेदोक्त कर्मोमें निष्ठा रखनेवाले पुरुष प्राय: दुर्लभ हैं। जो अत्यन्त बुद्धिमान हैं, वे पुरुष वेदोक्त दोनों मार्गोमेंसे जो अधिक महत्त्वपूर्ण होनेके कारण सबके द्वारा प्रशंसित है, उस मोक्षमार्गको ही चाहते हैं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵੇਦ ਦੇ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਵਿਹਿਤ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿਰਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਪਰਮ ਵਿਵੇਕੀ ਹਨ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਭ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ—ਮੋਖਸ਼ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੇ—ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਹੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 3
सद्ध्विराचरितत्वात्तु वृत्तमेतदगर्हितम् । इयं सा बुद्धिरभ्येत्य यया याति परां गतिम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੱਜਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਚਰਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਜੀਵਨ-ਰੀਤ ਨਿੰਦਿਆ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 4
सत्पुरुषोंने सदा इसी मार्गको ग्रहण किया है; अतः यही अनिन््द्य एवं निर्दोष है। यह वह बुद्धि है जिसके द्वारा चलकर मनुष्य परम गतिको प्राप्त कर लेता है ।। शरीरवानुपादत्ते मोहात् सर्वान् परिग्रहान् | क्रोधलोभादिभिभर्भावैर्युक्तो राजसतामसै:,जो देहाभिमानी है, वह मोहवश क्रोध, लोभ आदि राजस, तामस भावोंसे युक्त होकर सब प्रकारकी वस्तुओंके संग्रहमें लग जाता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੱਤਪੁਰਖਾਂ ਨੇ ਸਦਾ ਇਸੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਨਿੰਦਿਆ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਆਸਰੇ ਚੱਲ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੇਹ ਹੀ ਸਮਝ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੋਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕ੍ਰੋਧ-ਲੋਭ ਆਦਿ ਰਜਸ-ਤਮਸ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਸੰਗ੍ਰਹ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
नाशुद्धमाचरेत् तस्मादभीप्सन् देहयापनम् | कर्मणा विवरं कुर्वन्न लोकानाप्नुयाच्छुभान्,अतः जो देह-बन्धनसे मुक्त होना चाहता हो, उसे कभी अशुद्ध (अवैध) आचरण नहीं करना चाहिये। वह निष्काम कर्मद्वारा मोक्षका द्वार खोले और स्वर्ग आदि पुण्यलोक पानेकी कदापि इच्छा न करे
ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਦੇਹ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਅਸ਼ੁੱਧ ਆਚਰਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਦਰ ਖੋਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਆਦਿ ਪੁੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 6
लोहयुक्तं यथा हेम विपक्वं न विराजते । तथापक््वकषायाख्यं विज्ञानं न प्रकाशते,जैसे लोहयुक्त सुवर्ण आगमें पकाकर शुद्ध किये बिना अपने स्वरूपसे प्रकाशित नहीं होता, उसी प्रकार चित्तके राग आदि दोषोंका नाश हुए बिना उसमें ज्ञानस्वरूप आत्मा प्रकाशित नहीं होता है
ਜਿਵੇਂ ਲੋਹੇ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਸੋਨਾ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਤਪਾ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਚਮਕਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਚਿੱਤ ਦੇ ਰਾਗ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ ਨਾਸ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 7
यश्चाधर्म चरेललोभात् कामक्रोधावनुप्लवन् । धर्म्य पन्थानमाक्रम्य सानुबन्धो विनश्यति
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਲੋਭ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਰੁਖ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਅਧਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਾਵੇਂ ਧਰਮਮਈ ਦਿੱਸਦੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪੈਰ ਰੱਖ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਅਨੁਬੰਧਾਂ—ਬੰਧਨਾਂ, ਨਤੀਜਿਆਂ ਅਤੇ ਆਸਰੇ ਵਾਲਿਆਂ—ਸਹਿਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
जो लोभवश काम-क्रोधका अनुसरण करते हुए धर्ममार्गका उल्लंघन करके अधर्मका आचरण करने लगता है, वह सगे-सम्बन्धियोंसहित नष्ट हो जाता है ।। शब्दादीन् विषयांस्तस्मान्न संरागादयं व्रजेत् । क्रोधो हर्षो विषादश्च॒ जायन्तेह परस्परात्,अपने कल्याणकी इच्छा रखनेवाले पुरुषको कभी रागके वशमें होकर शब्द आदि विषयोंका सेवन नहीं करना चाहिये; क्योंकि वैसा करनेपर हर्ष, क्रोध और विषाद--इन सात्विक, राजस और तामस भावोंकी एक-दूसरेसे उत्पत्ति होती है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਭਲਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਗ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਪਵੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਨ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਵਿਸਾਦ ਇੱਥੇ ਪਰਸਪਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ ਡੋਲ੍ਹਾ ਕੇ ਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 9
पञ्चभूतात्मके देहे सत्त्वे राजसतामसे । कमभिष्ट्वते चायं क॑ वा55क्रोशति कि वदन्,यह शरीर पाँच भूतोंका विकार है और सत्त्व, रज एवं तम--तीन गुणोंसे युक्त है। इसमें रहकर यह निर्विकार आत्मा क्या कहकर किसकी निन्दा और किसकी स्तुति करे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਦੇਹ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਤਵ, ਰਜ, ਤਮ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਆਤਮਾ ਕੀਹ ਕਹਿ ਕੇ ਕਿਸ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ—ਕਿਹੜੇ ਆਧਾਰ ਤੇ—ਕਰੇ?
Verse 10
स्पर्शरूपरसाद्येषु सड़ं गच्छन्ति बालिशा: । नावगच्छन्त्यविज्ञानादात्मानं पार्थिवं गुणम्,अज्ञानी पुरुष स्पर्श, रूप और रस आदि विषयोंमें आसक्त होते हैं। वे विशिष्ट ज्ञानसे रहित होनेके कारण यह नहीं जानते हैं कि यह शरीर पृथ्वीका विकार है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੂੜ੍ਹ ਲੋਕ ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ ਆਦਿ ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੇ ਹਨ। ਵਿਵੇਕ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਭਾਵ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਤਮ-ਭਾਵ (ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ) ਪਾਰਥਿਵ ਗੁਣ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੈ; ਜੋ ਕੇਵਲ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਰ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਸਰੂਪ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 11
मृन्मयं शरणं यद्वधन्मृदैव परिलिप्यते । पार्थिवो5यं तथा देहो मृद्विकारान्न नश्यति,जैसे मिट॒टीका घर मिट्टीसे ही लीपा जाता है तो सुरक्षित रहता है, उसी प्रकार यह पार्थिव शरीर पृथ्वीके ही विकारभूत अन्न और जलके सेवनसे ही नष्ट नहीं होता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਬਣਿਆ ਘਰ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਹੀ ਲੇਪਣ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਪਾਰਥਿਵ ਦੇਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੀ ਵਿਕਾਰ—ਅੰਨ ਅਤੇ ਜਲ—ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੋ ਉਸੇ ਤੱਤ ਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
Verse 12
मधु तैलं पय: सर्पिर्मासानि लवणं गुड: । धान्यानि फलमूलानि मृद्विकारा: सहाम्भसा,मधु, तेल, दूध, घी, मांस, लवण, गुड़, धान्य, फल-मूल और जल--ये सभी पृथ्वीके ही विकार हैं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸ਼ਹਿਦ, ਤੇਲ, ਦੁੱਧ, ਘਿਉ, ਮਾਸ, ਲੂਣ, ਗੁੜ, ਅਨਾਜ, ਫਲ-ਮੂਲ ਅਤੇ ਪਾਣੀ—ਇਹ ਸਭ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੀ ਵਿਕਾਰ (ਪਰਿਣਾਮ) ਹਨ।
Verse 13
यद्वत् कान्तारमातिष्ठ न्नौत्सुक्यं समनुव्रजेत् । ग्राम्यमाहारमादद्यादस्वाद्गपि हि यापनम्,जैसे वनमें रहनेवाला संन्यासी स्वादिष्ट अन्न (मिठाई आदि)-के लिये उत्सुक नहीं होता। वह शरीर-निर्वाहके लिये स्वाधीन रूखा-सूखा ग्रामीण आहार भी ग्रहण कर लेता है, उसी प्रकार संसाररूपी वनमें रहनेवाला गृहस्थ परिश्रममें संलग्न हो जीवन-निर्वाहमात्रके लिये शुद्ध सात््विक आहार ग्रहण करे। ठीक उसी तरह, जैसे रोगी जीवनरक्षाके लिये औषध सेवन करता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਸੰਨਿਆਸੀ ਸਵਾਦ ਲਈ ਲਾਲਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਨਿਰਵਾਹ ਲਈ ਬੇਸਵਾਦ ਵੀ ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਤਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ-ਰੂਪੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਸੱਚੇ ਉੱਦਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਕੇ ਕੇਵਲ ਨਿਰਵਾਹ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧ ਸਾਤਵਿਕ ਆਹਾਰ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ—ਜਿਵੇਂ ਰੋਗੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਦਵਾਈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 14
तद्धत् संसारकान्तारमातिष्ठ न् श्रमतत्पर: । यात्रार्थमद्यादाहारं व्याधितो भेषजं यथा,जैसे वनमें रहनेवाला संन्यासी स्वादिष्ट अन्न (मिठाई आदि)-के लिये उत्सुक नहीं होता। वह शरीर-निर्वाहके लिये स्वाधीन रूखा-सूखा ग्रामीण आहार भी ग्रहण कर लेता है, उसी प्रकार संसाररूपी वनमें रहनेवाला गृहस्थ परिश्रममें संलग्न हो जीवन-निर्वाहमात्रके लिये शुद्ध सात््विक आहार ग्रहण करे। ठीक उसी तरह, जैसे रोगी जीवनरक्षाके लिये औषध सेवन करता है
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ-ਰੂਪੀ ਬਿਆਬਾਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਰਹਿ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਹੀ ਆਹਾਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਰੋਗੀ ਦਵਾਈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
सत्यशौचार्जवत्यागैर्वर्चसा विक्रमेण च | क्षान्त्या धृत्या च बुद्धथा च मनसा तपसैव च
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੱਚਾਈ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਸਿੱਧਾਪਣ ਅਤੇ ਤਿਆਗ ਨਾਲ; ਤੇਜ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਖ਼ਿਮਾ, ਧੀਰਜ, ਸਹੀ ਬੁੱਧੀ, ਸੰਯਮਿਤ ਮਨ ਅਤੇ ਤਪ ਨਾਲ—ਮਨੁੱਖ ਬਲਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 16
भावान् सर्वनुपावृत्तान् समीक्ष्य विषयात्मकान् | शान्तिमिच्छन्नदीनात्मा संयच्छेदिन्द्रियाणि च
ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਉੱਠਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਖ ਕੇ, ਜੋ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਸ਼ਾਂਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ।
Verse 17
उदारचित्त पुरुष सत्य, शौच, सरलता, त्याग, तेज, पराक्रम, क्षमा, धैर्य, बुद्धि, मन और तपके प्रभावसे समस्त विषयात्मक भावोंपर आलोचनात्मक दृष्टि रखते हुए शान्तिकी इच्छासे अपनी इन्द्रियोंको संयममें रखे ।। सत्त्वेन रजसा चैव तमसा चैव मोहिता: । चक्रवत् परिवर्तन्ते हृज्ञानाज्जन्तवो भूशम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਦਾਰ-ਚਿੱਤ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚਾਈ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਸਾਦਗੀ, ਤਿਆਗ, ਤੇਜ, ਪਰਾਕ੍ਰਮ, ਖ਼ਿਮਾ, ਧੀਰਜ, ਬੁੱਧੀ, ਸੰਯਮਿਤ ਮਨ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸਭ ਵਿਸ਼ਯ-ਜਨਿਤ ਭਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰਕ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਸੱਤਵ, ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਜੀਵ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਭਰਮ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 18
अजितेन्द्रिय जीव अज्ञानवश सत्त्व, रज और तमसे मोहित हो निरन्तर चक्रकी तरह घूमते रहते हैं ।। तस्मात् सम्यक् परीक्षेत दोषानज्ञानसम्भवान् | अज्ञानप्रभवं दुःखमहंकारं परित्यजेत्,अतः विवेकी पुरुषको चाहिये कि वह अज्ञानजनित दोषोंकी भलीभाँति परीक्षा करे तथा उस अज्ञानसे उत्पन्न हुए दुःख और अहंकारको त्याग दे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਜੀਵ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ, ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵ, ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਨਿਰੰਤਰ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਅਹੰਭਾਵ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 19
महाभूतानीन्द्रियाणि गुणा: सत्त्वं रजस्तम: । त्रैलोक्यं सेश्वरं सर्वमहंकारे प्रतिष्ठितम्,पजञ्चमहाभूत, इन्द्रियाँ, शब्द आदि गुण, सत्त्व, रज और तम तथा लोकपालोंसहित तीनों लोक--यह सब कुछ अहंकारमें ही प्रतिष्ठित है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਯ-ਗੁਣ, ਅਤੇ ਸੱਤਵ, ਰਜ, ਤਮ; ਅਤੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 20
यथेह नियत: कालो दर्शयत्यार्तवान् गुणान् | तद्धद्धूतेष्वहंकारं विद्यात् कर्मप्रवर्तकम्,जैसे इस जगत्में नियत काल यथासमय ऋतु-सम्बन्धी गुणोंको प्रकट कर दिखाता है, उसी प्रकार समस्त प्राणियोंमें अहंकारको ही उनके कर्मोंका प्रवर्तक जानना चाहिये
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਨਿਯਤ ਕਾਲ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਹੰਕਾਰ ਹੀ ਹੈ—ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 21
सम्मोहकं तमो विद्यात् कृष्णमज्ञानसम्भवम् | प्रीतिदुःखनिबद्धांश्व समस्तांस्त्रीनथो गुणान्,अहंकार सात्त्विक, राजस और तामस तीन प्रकारका होता है। तमोगुण मोहमें डालनेवाला तथा अन्धकारके समान काला है। उसे अज्ञानसे उत्पन्न हुआ समझना चाहिये। प्रीति उत्पन्न करनेवाले भाव सात्त्विक हैं और दुःख देनेवाले राजस। इस प्रकार इन समस्त त्रिविध गुणोंका स्वरूप जानना चाहिये
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਮ ਗੁਣ ਨੂੰ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੋ; ਇਹ ਅੰਧਕਾਰ ਵਾਂਗ ਕਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੈ। ਸਭ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਭਾਵ ਪ੍ਰੀਤਿ ਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਉਹ ਸਾਤਵਿਕ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਉਹ ਰਾਜਸ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 22
सत्त्वस्यथ रजसश्वैव तमसश्न निबोध तान् । प्रसादो हर्षजा प्रीतिरसंदेहो धृति: स्मृति: । एतान् सत्त्वगुणान् विद्यादिमान् राजसतामसान्,अब मैं तुम्हें सत््वगुण, रजोगुण और तमोगुणके कार्य बताता हूँ, सुनो। प्रसन्नता, हर्षजनित प्रीति, संदेहका अभाव, धैर्य और स्मृति--इन सबको सत्त्वगुणके कार्य समझो। काम, क्रोध, प्रमाद, लोभ, मोह, भय, क्लान्ति, विषाद, शोक, अप्रसन्नता, मान, दर्प और अनार्यता--इन्हें रजोगुण और तमोगुणके कार्य समझना चाहिये
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੁਣ ਸੱਤਵ, ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਮਝੋ। ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ, ਹರ್ಷ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਪ੍ਰੀਤ, ਸੰਦੇਹ ਦਾ ਅਭਾਵ, ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ-ਸ਼ਕਤੀ—ਇਹ ਸੱਤਵਗੁਣ ਦੇ ਕਾਰਜ ਹਨ। ਪਰ ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ ਆਦਿ, ਪ੍ਰਮਾਦ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਭੈ, ਕਲਾਂਤੀ, ਵਿਸਾਦ, ਸ਼ੋਕ, ਅਪ੍ਰਸੰਨਤਾ, ਮਾਨ, ਦਰਪ ਅਤੇ ਅਨਾਰਿਆ ਚਾਲ-ਚਲਨ—ਇਹ ਰਜੋਗੁਣ ਅਤੇ ਤਮੋਗੁਣ ਦੇ ਕਾਰਜ ਜਾਣੋ।
Verse 23
कामक्रोधौ प्रमादक्ष॒ लोभमोहौ भयं कलम: । विषादशोकावरतिर्मानदर्पावनार्यता,अब मैं तुम्हें सत््वगुण, रजोगुण और तमोगुणके कार्य बताता हूँ, सुनो। प्रसन्नता, हर्षजनित प्रीति, संदेहका अभाव, धैर्य और स्मृति--इन सबको सत्त्वगुणके कार्य समझो। काम, क्रोध, प्रमाद, लोभ, मोह, भय, क्लान्ति, विषाद, शोक, अप्रसन्नता, मान, दर्प और अनार्यता--इन्हें रजोगुण और तमोगुणके कार्य समझना चाहिये
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ, ਪ੍ਰਮਾਦ; ਲੋਭ ਤੇ ਮੋਹ; ਭੈ ਤੇ ਕਲਾਂਤੀ; ਵਿਸਾਦ, ਸ਼ੋਕ, ਅਰਤੀ (ਅਸੰਤੋਖ), ਮਾਨ, ਦਰਪ ਅਤੇ ਅਨਾਰਿਆਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਦੋਸ਼ ਹਨ।
Verse 24
दोषाणामेवमादीनां परीक्ष्य गुरुलाघवम् । विमृशेदात्मसंस्थानमेकैकमनुसंततम्,इनके तथा ऐसे ही दूसरे दोषोंके बड़े-छोटेका विचार करके फिर इस बातकी परीक्षा करे कि इनमेंसे एक-एक दोष मुझमें है या नहीं। यदि है तो कितनी मात्रामें है (इस तरह विचार करते हुए सभी दोषोंसे छूटनेका प्रयत्न करे)
ਇਹਨਾਂ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਤੇ ਲਘੁਤਾ ਨੂੰ ਪਰਖ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਾਲਾਤ ਉੱਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਹਰ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਵੇਖੇ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਜੇ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿੰਨੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਆਤਮ-ਪੜਤਾਲ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰੇ।
Verse 25
युधिछिर उवाच के दोषा मनसा त्यक्ता: के बुद्धया शिथिलीकृता: । के पुन: पुनरायान्ति के मोहादफला इव,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! पूर्वकालके मुमुक्षुओंने किन-किन दोषोंका मनके द्वारा त्याग किया है और किन्हें बुद्धिके द्वारा शिथिल किया है? कौन दोष बारंबार आते हैं और कौन मोहवश फल देनेमें असमर्थ-से प्रतीत होते हैं?
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਿਤਾਮਹ! ਪੁਰਾਤਨ ਮੁਮੁਕਸ਼ੂਆਂ ਨੇ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਦੋਸ਼ ਮਨ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਕੇ ਤਿਆਗੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਿਹੜਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਥਿਲ ਕੀਤਾ ਹੈ? ਕਿਹੜੇ ਦੋਸ਼ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਮੋਹ ਵਸ਼ ਐਸੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਫਲ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹੋਣ?
Verse 26
केषां बलाबल बुद्धया हेतुभिर्विमृशेद् बुध: । एष मे संशयस्तात तनमे ब्रूहि पितामह,विद्वान् पुरुष अपनी बुद्धि तथा युक्तियोंद्वारा किन दोषोंके बलाबलका विचार करे। तात! पितामह! यह मेरा संशय है। आप मुझसे इसका विवेचन कीजिये
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਾਤ! ਪਿਤਾਮਹ! ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਯੁਕਤੀਆਂ ਨਾਲ, ਕਾਰਣਾਂ ਨੂੰ ਪਰਖਦਿਆਂ, ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਲ-ਅਬਲ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰੇ? ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਸੰਦੇਹ ਹੈ; ਪਿਤਾਮਹ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਾਓ।
Verse 27
भीष्म उवाच दोषैर्मूलादवच्चिन्नैरविंशुद्धात्मा विमुच्यते । विनाशयति सम्भूतमयस्मयमयो यथा । तथा कृतात्मा सहजैदररषि्नश्यति तामसै:,भीष्मजीने कहा--राजन्! इन दोषोंका मूल कारण है अज्ञान। अत: मूलसहित इन दोषोंका नाश हो जानेपर मनुष्यका अन्त:ः:करण विशुद्ध होता है और वह संसार-बन्धनसे मुक्त हो जाता है। जैसे लोहेकी बनी हुई छेनीकी धार लोहमयी साँकलको काटकर स्वयं भी नष्ट हो जाती है, उसी प्रकार शुद्ध हुई बुद्धि तमोगुणजनित सहज दोषोंको नष्ट करके उनके साथ ही स्वयं भी शान्त हो जाती है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਦੋਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਸਮੇਤ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸ਼ੁੱਧ ਰਹਿਆ ਅੰਤਰਕਰਨ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲੋਹੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹਥਿਆਰ ਲੋਹੇ ਦੀ ਹੀ ਜ਼ੰਜੀਰ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੱਟਦਿਆਂ-ਕੱਟਦਿਆਂ ਆਪ ਵੀ ਘਿਸ ਕੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸੰਯਮਿਤ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਈ ਬੁੱਧੀ ਤਮੋਗੁਣ-ਜਨਿਤ ਸਹਜ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਨਾਸ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਆਪ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 28
राजसं तामसं चैव शुद्धात्मकममकल्मषम् । तत् सर्व देहिनां बीज॑ सत्त्वमात्मवत: समम्,यद्यपि रजोगुण, तमोगुण तथा काम, मोह आदि दोषोंसे रहित शुद्ध सत्त्वमुण--ये तीनों ही देहधारियोंकी देहकी उत्पत्तिके मूल कारण हैं, तथापि जिसने अपने मनको वशमें कर लिया है, उस पुरुषके लिये सत्त्वगुण ही समताका साधन है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਜੋਗੁਣ, ਤਮੋਗੁਣ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ, ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਸੱਤਵਗੁਣ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਬੀਜ-ਕਾਰਣ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਦੇਹ-ਭਾਵ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਉਪਜਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸੱਤਵਗੁਣ ਹੀ ਸਮਤਾ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 29
तस्मादात्मवता वर्ज्य रजश्न॒ तम एव च । रजस्तमोभ्यां निर्मुक्त सत्त्वं निर्मलतामियात्,अतः जितात्मा पुरुषको रजोगुण और तमोगुणका त्याग ही करना चाहिये। इन दोनोंसे छूट जानेपर बुद्धि निर्मल हो जाती है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਲਈ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਰਜੋਗੁਣ ਅਤੇ ਤਮੋਗੁਣ ਤਿਆਗਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਤੇ ਸੱਤਵਗੁਣ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਨਿਰਮਲਤਾ ਨਾਲ ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਕੇ ਸਹੀ ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਧਰਮਾਚਰਨ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 30
अथवा मन्त्रवद्ब्रूयुरात्मादानाय दुष्कृतम् । स वै हेतुरनादाने शुद्धरर्मानुपालने
ਜਾਂ ਉਹ ਮੰਤਰ ਵਾਂਗ ਗੰਭੀਰ ਬਚਨ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—‘ਦੁਸ਼ਕਰਮ ਆਤਮ-ਸਵੀਕਾਰ ਲਈ ਹੈ’; ਅਰਥਾਤ ਆਪਣਾ ਪਾਪ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਵੀਕਾਰ ਹੀ ਉਸ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਮੁੜ ਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਸ਼ਠਾਪੂਰਵਕ ਪਾਲਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 31
अथवा बुद्धिको वशमें करनेके लिये शास्त्रविहित मन्त्रयुक्त यज्ञादि कर्मको कुछ लोग दोषयुक्त बताते हैं; परंतु वह मन्त्रयुक्त यज्ञादि धर्म भी निष्कामभावसे किये जानेपर वैराग्यका हेतु है। तथा शुद्ध धर्म--शम, दम आदिके निरन्तर पालनमें भी वही निमित्त बनता है ।। रजसाथधर्मयुक्तानि कार्याण्यपि समाप्रुते । अर्थयुक्तानि चात्यर्थ कामान् सर्वाश्व सेवते,मनुष्य रजोगुणके अधीन होनेपर उसके द्वारा भाँति-भाँतिके अधर्मयुक्त एवं अर्थयुक्त कर्म करने लगता है, तथा वह सम्पूर्ण भोगोंका अत्यन्त आसक्तिपूर्वक सेवन करता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ—ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਧਿਤ, ਮੰਤਰ-ਸਹਿਤ ਯੱਗ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਦੋਸ਼ਯੁਕਤ ਕਹਿ ਕੇ ਨਿੰਦਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਹੀ ਮੰਤਰਯੁਕਤ ਯੱਗਾਦਿ ਧਰਮ, ਜਦੋਂ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਧਰਮ—ਸ਼ਮ, ਦਮ ਆਦਿ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਸਾਧਨਾ—ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਹਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਰਜੋਗੁਣ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਅਧਰਮ ਅਤੇ ਸਵਾਰਥੀ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹ ਸਭ ਭੋਗਾਂ ਨੂੰ ਤੀਬਰ ਆਸਕਤੀ ਨਾਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
Verse 32
तमसा लोभयुक्तानि क्रोधजानि च सेवते । हिंसाविहाराभिरतस्तन्द्रीनिद्रासमन्वित:,तमोगुणद्वारा मनुष्य लोभ और क्रोधजनित कर्मोंका सेवन करता है, हिंसात्मक कर्मामें उसकी विशेष आसक्ति हो जाती है, तथा वह हर समय निद्रा-तन्द्रासे घिरा रहता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਮੋਗੁਣ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਲੋਭ ਨਾਲ ਭਰੇ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਸਕ ਕਰਤੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਖਾਸ ਲਗਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਦਾ ਸੁਸਤੀਂ ਤੇ ਨੀਂਦ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 33
सत्त्वस्थ: सात्त्विकान् भावान् शुद्धान् पश्यति संश्रित: । स देही विमल: श्रीमान् श्रद्धाविद्यासमन्वित:,सत्त्वगुणमें स्थित हुआ पुरुष शुद्ध सात््विक भावोंको ही देखता और उन्हींका आश्रय लेता है। वह अत्यन्त निर्मल और कान्तिमान् होता है। उसमें श्रद्धा और विद्याकी प्रधानता होती है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੱਤਵਗੁਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਸ਼ੁੱਧ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਦੇਹਧਾਰੀ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 211
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत गोक्षधर्मपर्वमें श्रीकृष्णसम्बन्धी अध्यात्मका कथनविषयक दो सौ ग्यारहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਮੋਖਸ਼ਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਗੋਕ੍ਸ਼ਧਰਮ ਉਪਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਸੰਬੰਧੀ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਤੱਤਵ-ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਦੋ ਸੌ ਗਿਆਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 212
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि वार्ष्णेया ध्यात्मक थने दादशाधिकद्विशततमो<ध्याय:
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਮੋਖਸ਼ਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਵਾਰ्षਣੇਯਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਾਲੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼-ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਦੋ ਸੌ ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ।
Frequently Asked Questions
Janaka questions whether knowledge and careful conduct have any practical meaning if post-mortem identity does not persist and all beings dissolve; the dilemma tests the basis of ethical effort under uncertainty about after-death continuity.
The person is a causally functioning aggregate governed by guṇas; suffering persists through misidentification and appropriation. Liberation is operationalized as tyāga—systematic non-attachment to objects, experiences, and outcomes—so karmic results do not “stick.”
Yes. The closing verses state that one who studies and contemplates this “vimokṣa-niścaya” is not diminished by adversity, does not accrue distress, and is released—illustrated through Janaka’s sorrowless certainty.