Shloka 27
Vimokṣa-niścaya: Pañcaśikha’s Analysis of Aggregates, Guṇas, and Tyāga (मोक्षनिर्णयः)
भीष्म उवाच दोषैर्मूलादवच्चिन्नैरविंशुद्धात्मा विमुच्यते । विनाशयति सम्भूतमयस्मयमयो यथा । तथा कृतात्मा सहजैदररषि्नश्यति तामसै:
bhīṣma uvāca doṣair mūlād avacchinnair aviśuddhātmā vimucyate | vināśayati sambhūtam ayasmayam ayo yathā | tathā kṛtātmā sahajair doṣair naśyati tāmasaiḥ ||
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਦੋਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਸਮੇਤ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸ਼ੁੱਧ ਰਹਿਆ ਅੰਤਰਕਰਨ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲੋਹੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹਥਿਆਰ ਲੋਹੇ ਦੀ ਹੀ ਜ਼ੰਜੀਰ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੱਟਦਿਆਂ-ਕੱਟਦਿਆਂ ਆਪ ਵੀ ਘਿਸ ਕੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸੰਯਮਿਤ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਈ ਬੁੱਧੀ ਤਮੋਗੁਣ-ਜਨਿਤ ਸਹਜ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਨਾਸ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਆਪ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Freedom comes when defects are removed along with their root-cause (ignorance/delusion). A purified, disciplined intellect can eliminate innate tamasic tendencies; once its task is done, even that corrective instrument becomes still, indicating the settling of mental activity after purification.
In the Śānti Parva instruction to Yudhiṣṭhira, Bhīṣma explains a method of inner purification: destroy faults at their source. He illustrates it with a simile—iron cutting iron—showing how a tool used to remove bondage may itself be worn away, paralleling how the refined intellect quiets after removing tamasic defects.