Adhyaya 189
Adhyāya 189: Japa—Inquiry into the Jāpaka, Method (Vidhi), and Fruit (Phala)
Upa-parva: Mokṣadharma (Liberation-Discipline Section) — Japa and Renunciant Practice Unit
Yudhiṣṭhira, having heard Bhīṣma’s prior expositions on the four āśramas and rājadharma, raises a focused doubt: he requests a technical account of japa—its definition, procedure (vidhi), the status and dwelling/condition of japa-practitioners (jāpakāḥ), and the fruit (phala) attained. He also asks whether japa should be understood as a form of yajña and how it relates to Sāṃkhya, Yoga, and disciplined action. Bhīṣma responds by citing an ancient exemplum involving Yama, Kāla, and a brāhmaṇa, then presents a normative template: japa is closely associated with saṃnyāsa and Vedānta-oriented peace established in Brahman. The chapter enumerates supports for practice—mind-absorption and sense-conquest; truthfulness; tending the sacred fire; seclusion; meditation; austerity; self-control; forbearance; non-envy; measured diet and speech; withdrawal from objects; and tranquility. It describes a seated, ritually simple posture with kuśa grass and minimal coverings, followed by mental equalization, non-conceptual engagement with sense-objects, and sustained contemplation of Brahman through recitation. As absorption deepens, the practitioner relinquishes even meditative constructs, abides without attachment or doership, and—whether described as assuming a ‘brāhmī’ condition or as transcending rebirth—attains a purified, deathless, passionless self-state (amṛta, viraja, śuddha).
Chapter Arc: भृगु–भरद्वाज संवाद में सृष्टि-तत्त्व का सूक्ष्म संकेत उठता है—जैसे लोहा अग्नि-संसर्ग से दीप्त हो उठता है, वैसे ही चेतन के संसर्ग से गुणों में ‘चैतन्य’ का आरोप कैसे होता है। → ब्रह्मा द्वारा स्वर्ग-प्राप्ति के साधन—सत्य, धर्म, तप, ब्रह्म-ज्ञान, आचार और शौच—की स्थापना के साथ ही प्रश्न तीखा होता है: जब आदर्श विधान है, तब लोक में देव-दानव से लेकर मनुष्य तक विविध प्रवृत्तियाँ और पतन क्यों दिखता है? → वर्ण-विभाग का निर्णायक कथन आता है—जो द्विज शौच-सदाचार से भ्रष्ट होकर हिंसा, असत्य और लोभ में रत हो जाते हैं, वे शूद्रत्व को प्राप्त होते हैं; और जो सृष्टि को परब्रह्म का रूप नहीं जानते, उनके भीतर अज्ञान से अनेक ‘जाति-भेद’ और विचलन फैलते हैं। → ऋषियों के तपोबल से तथा ब्रह्मा-मानस सृष्टि से उत्पन्न प्रजाओं का उल्लेख कर यह स्थिर किया जाता है कि मूल विधान धर्म-तन्त्रपरायण है; पतन जन्म से नहीं, गुण-कर्म और ज्ञान-अज्ञान के विचलन से है।
Shlokas
Verse 1
- जैसे लोहा दाहक एवं दीप्तिमान् हो उठता है, उसी प्रकार चेतन जीवके संसर्गसे उसके सत्त्वादि गुणको भी चैतन्ययुक्त कहते हैं। अष्टा शीर्त्याधिकशततमोब् ध्याय: वर्णविभागपूर्वक मनुष्योंकी और समस्त प्राणियोंकी उत्पत्तिका वर्णन भूगुरुवाच असृजद् ब्राह्मुणानेव पूर्व ब्रह्मा प्रजापतीन् । आत्मतेजोभिनिर्वत्तान् भास्कराग्निसमप्रभान्,भगुजी कहते हैं--मुने! ब्रह्माजीने सृष्टिके प्रारम्भमें अपने तेजसे सूर्य और अग्निके समान प्रकाशित होनेवाले ब्राह्मणों, मरीचि आदि प्रजापतियोंको ही उत्पन्न किया
ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ—ਮਰੀਚੀ ਆਦਿ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਨੂੰ—ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਚਿਆ।
Verse 2
ततः सत्यं च धर्म च तपो ब्रह्म च शाश्वतम् । आचारं चैव शौचं च स्वर्गाय विदथे प्रभु:,उसके बाद भगवान् ब्रह्माने स्वर्ग-प्राप्तिके साधनभूत सत्य, धर्म, तप, सनातन वेद, आचार और शौचके नियम बनाये
ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸਵਰਗ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਸਤ੍ਯ, ਧਰਮ, ਤਪ, ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਵੇਦ (ਬ੍ਰਹਮ), ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਤੇ ਸ਼ੌਚ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 3
देवदानवगन्धर्वा दैत्यासुरमहोरगा: । यक्षराक्षसनागाश्न पिशाचा मनुजास्तथा,तदनन्तर देवता, दानव, गन्धर्व, दैत्य, असुर, महान् सर्प, यक्ष, राक्षस, नाग, पिशाच और मनुष्योंको उत्पन्न किया
ਤਦਨੰਤ੍ਰ ਦੇਵਤੇ, ਦਾਨਵ, ਗੰਧਰਵ, ਦੈਤ੍ਯ, ਅਸੁਰ, ਮਹਾਨ ਸੱਪ, ਯਕ੍ਸ਼, ਰਾਕ੍ਸ਼ਸ, ਨਾਗ, ਪਿਸ਼ਾਚ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਇਹ ਸਭ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ ਗਏ।
Verse 4
ब्राह्मणा: क्षत्रिया वैश्या: शूद्राश्न द्विजसत्तम | ये चान्ये भूतसड्घानां सड्घास्तांश्वापि निर्ममे,द्विजश्रेष्ठ! फिर उन्होंने ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र--इन चारों वर्णोॉंकी रचना की और प्राणिसमूहोंमें जो अन्य समुदाय हैं, उनकी भी सृष्टि की
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹੋਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੇ ਟੋਲੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਬਣਾਇਆ।
Verse 5
ब्राह्मणानां सितो वर्ण: क्षत्रियाणां तु लोहित: । वैश्यानां पीतको वर्ण: शूद्राणामसितस्तथा,ब्राह्मणोंका रंग श्वैत, क्षत्रियोंका लाल, वैश्योंका पीला तथा शूद्रोंका काला बनाया
ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਵਰਣ ਸਫੈਦ, ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਦਾ ਲਾਲ, ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਪੀਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਦਾ ਕਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 6
भरद्वाज उवाच चातुर्वर्ण्यस्य वर्णेन यदि वर्णो विभिद्यते । सर्वेषां खलु वर्णानां दृश्यते वर्णसंकर:,भरद्वाजने पूछा--प्रभो! यदि चारों वर्णोमेंसे एक वर्णके साथ दूसरे वर्णका रंग-भेद है, तब तो सभी वर्णोमें विभिन्न रंगके मनुष्य होनेके कारण वर्णसंकरता ही दिखायी देती है
ਭਰਦਵਾਜ ਬੋਲੇ— ਪ੍ਰਭੋ! ਜੇ ਚਾਰਾਂ ਵਰਣਾਂ ਦਾ ਭੇਦ ਰੰਗ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਤਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਵਰਣ-ਸੰਕਰ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
काम: क्रोधो भयं लोभ: शोकझश्िन्ता क्षुधा श्रम: । सर्वेषां नः प्रभवति कस्माद् वर्णो विभिद्यते,काम, क्रोध, भय, लोभ, शोक, चिन्ता, क्षुधा और थकावटका प्रभाव हम सब लोगोंपर समानरूपसे ही पड़ता है; फिर वर्णोका भेद कैसे सिद्ध होता है?
ਭਰਦਵਾਜ ਬੋਲੇ— ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਭੈ, ਲੋਭ, ਸ਼ੋਕ, ਚਿੰਤਾ, ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ— ਇਹ ਸਭ ਸਾਡੇ ਸਭਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਉੱਠਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਵਰਣ-ਭੇਦ ਕਿਵੇਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
Verse 8
स्वेदमूत्रपुरीषाणि श्लेष्मा पित्त सशोणितम् | तनु: क्षरति सर्वेषां कस्माद् वर्णो विभज्यते,हम सब लोगोंके शरीरसे पसीना, मल, मूत्र, कफ, पित्त और रक्त निकलते हैं। ऐसी दशामें रंगके द्वारा वर्णोका विभाग कैसे किया जा सकता है?
ਭਰਦਵਾਜ ਬੋਲੇ— ਸਾਡੇ ਸਭਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਤੋਂ ਪਸੀਨਾ, ਪਿਸ਼ਾਬ, ਮਲ, ਕਫ਼, ਪਿੱਤ ਅਤੇ ਲਹੂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ; ਐਸੇ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਰੰਗ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਵਰਣ-ਵਿਭਾਗ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 9
जड़मानामसंख्येया: स्थावराणां च जातय: । तेषां विविधवर्णानां कुतो वर्णविनिश्चय:,पशु, पक्षी, मनुष्य आदि जंगम प्राणियों तथा वृक्ष आदि स्थावर जीवोंकी असंख्य जातियाँ हैं। उनके रंग भी नाना प्रकारके हैं, अत: उनके वर्णोका निश्चय कैसे हो सकता है?
ਭਰਦਵਾਜ ਬੋਲੇ— ਜੰਗਮ ਜੀਵਾਂ (ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ, ਮਨੁੱਖ ਆਦਿ) ਅਤੇ ਸਥਾਵਰ ਜੀਵਾਂ (ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਆਦਿ) ਦੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਅਸੰਖ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਵੀ ਅਨੇਕ ਹਨ; ਫਿਰ ਰੰਗ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਵਰਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 10
भगुरुवाच न विशेषो<स्ति वर्णानां सर्व ब्राह्ममिदं जगत् । ब्रह्मणा पूर्वसृष्ट हि कर्मभिर्वर्णतां गतम्,भगुजीने कहा--मुने! पहले वर्णो्में कोई अन्तर नहीं था, ब्रह्माजीसे उत्पन्न होनेके कारण यह सारा जगत् ब्राह्मण ही था। पीछे विभिन्न कर्मोके कारण उनमें वर्णभेद हो गया
ਭ੍ਰਿਗੂ ਬੋਲੇ— ਮੁਨੀ! ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਵਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਬ੍ਰਾਹਮ ਹੀ ਸੀ; ਪਿੱਛੋਂ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨਾਲ ਵਰਣ-ਭੇਦ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 11
कामभोगप्रियास्ती क्ष्णा: क्रोधना: प्रियसाहसा: । त्यक्तस्वधर्मा रक्ताड़ास्ते द्विजा: क्षत्रतां गता:,जो अपने ब्राह्मणोचित धर्मका परित्याग करके विषयभोगके प्रेमी, तीखे स्वभाववाले, क्रोधी और साहसका काम पसंद करनेवाले हो गये और इन्हीं कारणोंसे जिनके शरीरका रंग लाल हो गया, वे ब्राह्मण क्षत्रिय-भावको प्राप्त हुए--क्षत्रिय कहलाने लगे
ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਿਹੜੇ ਦ੍ਵਿਜ ਆਪਣੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋਚਿਤ ਸ੍ਵਧਰਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਕਾਮ-ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ, ਤਿੱਖੇ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੇ, ਕ੍ਰੋਧੀ ਅਤੇ ਸਾਹਸ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਹੋ ਗਏ, ਉਸੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਹ ਦਾ ਰੰਗ ਵੀ ਲਾਲੀਮਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਿਆ। ਉਹ ਦ੍ਵਿਜ ਖ਼ਸ਼ਤ੍ਰਿਯ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ‘ਖ਼ਸ਼ਤ੍ਰਿਯ’ ਕਹਲਾਏ।
Verse 12
गोभ्यो वृत्ति समास्थाय पीता: कृष्युपजीविन: । स्वधर्मान् नानुतिष्ठन्ति ते द्विजा वैश्यतां गता:,जिन्होंने गौओंसे तथा कृषिकर्मके द्वारा जीविका चलानेकी वृत्ति अपना ली और उसीके कारण जिनके रंग पीले पड़ गये तथा जो ब्राह्मणोचित धर्मको छोड़ बैठे, वे ही ब्राह्मण वैश्यभावको प्राप्त हुए
ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਿਹੜੇ ਦ੍ਵਿਜ ਗੋ-ਪਾਲਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀ-ਬਾੜੀ ਤੋਂ ਜੀਵਿਕਾ ਚਲਾਉਣ ਲੱਗੇ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਫਿੱਕਾ ਪੀਲਾਪਣ ਵੱਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸ੍ਵਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਨਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ— ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੈਸ਼੍ਯ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
Verse 13
हिंसानृतप्रिया लुब्धा: सर्वकर्मोपजीविन: । कृष्णा: शौचपरिभ्रष्टास्ते द्विजा: शूद्रतां गता:,जो शौच और सदाचारसे भ्रष्ट होकर हिंसा और असत्यके प्रेमी हो गये, लोभवश व्याधोंके समान सभी तरहके निन्द्य कर्म करके जीविका चलाने लगे और इसीलिये जिनके शरीरका रंग काला पड़ गया, वे ब्राह्मण शूद्रभावको प्राप्त हो गये
ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਿਹੜੇ ਦ੍ਵਿਜ ਸ਼ੌਚ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਤੋਂ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਅਸੱਤ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਬਣ ਗਏ, ਅਤੇ ਲੋਭ ਵਸ਼ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵਿਕਾ ਚਲਾਉਣ ਲੱਗੇ, ਉਹ ਪਾਪਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ‘ਕਾਲੇ’ (ਕਲੰਕਿਤ) ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
Verse 14
इत्येतै: कर्मभिरवव्यस्ता द्विजा वर्णान्तरं गता: । धर्मो यज्ञक्रिया तेषां नित्यं न प्रतिषिध्यते,इन्हीं कर्मोंके कारण ब्राह्मणत्वसे अलग होकर वे सभी ब्राह्मण दूसरे-दूसरे वर्णके हो गये, किंतु उनके लिये नित्यधर्मानुष्ठान और यज्ञकर्मका कभी निषेध नहीं किया गया है
ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦ੍ਵਿਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤ੍ਵ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ; ਤਾਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਿੱਤ-ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਕ੍ਰਿਆ ਕਦੇ ਵੀ ਨਿਸ਼ਿਧ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ।
Verse 15
इत्येते चतुरो वर्णा येषां ब्राह्मी सरस्वती | विहिता ब्रह्मुणा पूर्व लोभात् _त्वज्ञानतां गता:,इस प्रकार ये चार वर्ण हुए, जिनके लिये ब्रह्माजीने पहले ब्राह्मी सरस्वती (वेदवाणी) प्रकट की। परंतु लोभविशेषके कारण शूद्र अज्ञानभावको प्राप्त हुए--वेदाध्ययनके अनधिकारी हो गये
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਵਰਣ ਬਣੇ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਸਰਸਵਤੀ, ਅਰਥਾਤ ਵੇਦ-ਵਾਣੀ, ਨਿਯਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਪਰ ਲੋਭ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਅਧ੍ਯਯਨ ਦੇ ਅਨਰ੍ਹ ਹੋ ਗਏ।
Verse 16
ब्राह्मणा ब्रह्मतन्त्रस्थास्तपस्तेषां न नश्यति । ब्रह्म धारयतां नित्य॑ं व्रतानि नियमांस्तथा,जो ब्राह्मण वेदकी आज्ञाके अधीन रहकर सारा कार्य करते, वेदमन्त्रोंको स्मरण रखते और सदा व्रत एवं नियमोंका पालन करते हैं, उनकी तपस्या कभी नष्ट नहीं होती
ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੇਦ-ਵਿਧੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਧੀਨ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਸਿਮਰਨ-ਜਪ ਨਾਲ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਰਤ ਤੇ ਨਿਯਮ ਅਡੋਲਤਾ ਨਾਲ ਪਾਲਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਫਲ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਦਾਚਾਰ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠਾ ਵਿੱਚ ਜੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
ब्रह्म चैव परं सृष्टं ये न जानन्ति तेडद्विजा: । तेषां बहुविधास्त्वन्यास्तत्र तत्र हि जातयः,जो इस सारी सृष्टिको परब्रह्म परमात्माका रूप नहीं जानते हैं, वे द्विज कहलानेके अधिकारी नहीं हैं। ऐसे लोगोंको नाना प्रकारकी दूसरी-दूसरी योनियोंमें जन्म लेना पड़ता है
ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਇਸ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਉਹ ‘ਦ੍ਵਿਜ’ ਕਹਲਾਉਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਹੀਂ; ਅਜਿਹਿਆਂ ਨੂੰ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 18
पिशाचा राक्षसा: प्रेता विविधा म्लेच्छजातय: । प्रणष्टज्ञानविज्ञाना: स्वच्छन्दाचारचेष्टिता,वे ज्ञान-विज्ञानसे हीन और स्वेच्छाचारी लोग पिशाच, राक्षस, प्रेत तथा नाना प्रकारकी म्लेच्छ-जातिके होते हैं
ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਸ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਮਨਮਰਜ਼ੀ, ਬੇਲਗਾਮ ਆਚਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਿਸਾਚ, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਪ੍ਰੇਤ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਮਲੇਛ-ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 19
प्रजा ब्राह्मणसंस्कारा: स्वकर्मकृतनिश्चया: । ऋषिभि: स्वेन तपसा सृज्यन्ते चापरे परै:,पीछेसे ऋषियोंने अपनी तपस्याके बलसे कुछ ऐसी प्रजा उत्पन्न की, जो वैदिक संस्कारोंसे सम्पन्न तथा अपने धर्म-कर्ममें दृढ़तापूर्वक डटी रहनेवाली थी। इस प्रकार प्राचीन ऋषियोंद्वारा अर्वाचीन ऋषियोंकी सृष्टि होने लगी
ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤਪੋਬਲ ਨਾਲ ਐਸੀ ਪ੍ਰਜਾ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੀ ਜੋ ਵੈਦਿਕ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਮੁਦਾਇ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 20
पा िनलिमी न ता ब्रह्ममूलाक्षयाव्यया । सा नाम धर्मतन्त्रपरायणा,किंतु जो सृष्टि आदिदेव ब्रह्माके मनसे उत्पन्न हुई है, जिसके जड़-मूल केवल ब्रह्माजी ही हैं तथा जो अक्षय, अविकारी एवं धर्ममें तत्पर रहनेवाली है, वह सृष्टि मानसी कहलाती है
ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿ ਦੇਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ-ਮੂਲ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਖੰਡ, ਅਵਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੈ—ਉਹੀ ‘ਮਾਨਸੀ’ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 187
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें भगु-भरद्वाजके संवादके प्रयंगें जीवके स्वरूपका निरूपणविषयक एक सौ सतासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੋਖ਼ਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਿਗੁ-ਭਰਦਵਾਜ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵ ਦੇ ਸਵਰੂਪ-ਨਿਰੂਪਣ ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਇਕ ਸੌ ਸਤਾਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 188
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि भूगुभरद्वाजसंवादे वर्णविभागकथने अष्टाशीत्यधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्ाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत गोक्षधर्मपर्वमें भ्गु-भरद्वाजके प्रसंगमें वर्णोके विभायका वर्णनविषयक एक सौ अट्ठासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੋਖ਼ਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਿਗੁ-ਭਰਦਵਾਜ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਵਰਣਨ ਵਾਲਾ ਇਕ ਸੌ ਅਠਾਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira asks how japa should be classified and practiced—its method, its practitioners’ condition, and its fruit—especially whether it is comparable to yajña and how it integrates with Sāṃkhya-Yoga and disciplined conduct.
Japa is presented as inseparable from inner discipline: sense-withdrawal, mental steadiness, seclusion, moderation, and progressive absorption, culminating in relinquishing attachment and the sense of doership.
Yes. The fruit is described as a purified, passionless, deathless self-attainment (amṛta/viraja/śuddha), expressed through liberation idioms such as transcending rebirth and abiding in a Brahman-aligned state.