
Bhīmasena’s Counsel on Grief, Inner Conflict, and the Duty of Kingship (भीमसेन-उपदेशः)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana Upa-Parva (राजधर्मानुशासन उपपर्व)
Vaiśaṃpāyana reports that Bhīmasena, stirred after hearing Arjuna, addresses his elder brother Yudhiṣṭhira with controlled resolve. Bhīma frames Yudhiṣṭhira as learned in dharma yet presently clouded by delusion, arguing that the king’s hesitation has produced uncertainty and weakness among allies. He introduces an analytic scheme of suffering: disease is twofold—bodily and mental—and each can generate the other; fixation on past pain multiplies harm. He outlines balancing principles: bodily states (cold/heat/wind) and mental guṇas (sattva/rajas/tamas), noting that one affect can counter another (joy and grief as mutual correctives). Bhīma then redirects memory: Yudhiṣṭhira should not repeatedly rehearse humiliations and hardships (Draupadī’s public distress, exile, forest trials, adversarial encounters), but confront the present ‘battle’ within—an internal struggle requiring solitary steadiness. He concludes that victory over this inner conflict enables rightful rule; he endorses governance in the paternal tradition, notes the strategic removal of Duryodhana, and recommends ritual affirmation (aśvamedha) with appropriate dakṣiṇā, positioning the Pāṇḍavas and Vāsudeva as supportive agents.
Chapter Arc: युद्ध-धूलि अभी बैठी भी नहीं कि धर्मराज युधिष्ठिर के भीतर एक और युद्ध उठ खड़ा होता है—बाह्य रणभूमि नहीं, मन की रणभूमि। ऋषि-जन जानते हैं कि राजा सब धर्म जानता है, फिर भी वे उसे उसी ज्ञान की ओर लौटाने आते हैं। → उपदेशक पहले धर्म का तीक्ष्ण उदाहरण रखते हैं—गोशाला में बाघ घुस आए तो उसकी हिंसा ही ‘आर्त-रक्षा’ है; एक के वध से अनेक की रक्षा होती है। फिर वे युधिष्ठिर की अंतर्दाह को पहचानते हैं: ‘मैं नहीं कहूँगा’—ऐसा मन में ठानकर भी वे अत्यन्त दुःख से बोलने को बाध्य हैं। इसी बीच वे रोग का द्वैत बताते हैं—शारीरिक और मानसिक—और संकेत करते हैं कि राजा का वास्तविक रोग मन का है, जिसका कारण और परिणाम एक-दूसरे में उलझे हैं। → उपदेश का शिखर ‘अस्त्रहीन युद्ध’ की घोषणा है: यहाँ न बाण काम आएँगे, न मित्र-बन्धु; अकेले आत्मा को ही लड़ना है। यदि इस युद्ध में विजय के बिना प्राण त्यागे, तो दूसरे देह में भी वही संघर्ष करना पड़ेगा; और मन को न जीतने पर काम-वासनाओं की दासता में गिरना निश्चित है। → ऋषि-जन युधिष्ठिर को बुद्धि स्थिर कर भूतों की गति-अगति और पितृ-पैतामह मर्यादा के अनुसार राज्य-शासन करने का आदेश देते हैं। वे युद्ध-समाप्ति का शुभ समाचार भी दृढ़ करते हैं—दुर्योधन का वध हो चुका, द्रौपदी के अपमान का प्रतिकार पूर्ण हुआ—अब शोक को धर्म-कार्य में रूपान्तरित करने का समय है। → वासुदेव और जन-समुदाय युधिष्ठिर को अश्वमेध यज्ञ का प्रस्ताव देते हैं—क्या धर्मराज शोक-ग्रस्त मन को जीतकर राजधर्म के इस विराट कर्म में प्रवृत्त होंगे या वैराग्य में डगमगाएँगे?
Verse 1
/ - यदि गोशालामें बाघ आ जाय तो उसकी हिंसा ही उचित होगी, क्योंकि उसका वध न करनेसे कितनी ही गौओंकी हिंसा हो जायगी। अत: 'आर्त-रक्षा” रूप धर्मकी सिद्धिके लिये उस हिंसक प्राणीका वध ही वहाँ श्रेयस्कर होगा। घोडशो< ध्याय: भीमसेनका राजाको भुक्त दुःखोंकी स्मृति कराते हुए मोह छोड़कर मनको काबूमें करके राज्यशासन और यज्ञके लिये प्रेरित करना वैशम्पायन उवाच अर्जुनस्य वच: श्र॒ुत्वा भीमसेनोत्यमर्षण: । धैर्यमास्थाय तेजस्वी ज्येष्ठं भ्रातरमब्रवीत्,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! अर्जुनकी बात सुनकर अत्यन्त अमर्षशील तेजस्वी भीमसेनने धैर्य धारण करके अपने बड़े भाईसे कहा--
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਅਪਮਾਨ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਨੂੰ ਨਾ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ ਤੇਜਸਵੀ ਭੀਮਸੇਨ ਧੀਰਜ ਧਾਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਜੇਠੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ।
Verse 2
राजन् विदितधर्मोडसि न ते<स्त्यविदितं क्वचित् | उपशिक्षाम ते वृत्तं सदैव न च शक्नुम:,“राजन! आप सब धर्मोके ज्ञाता हैं। आपसे कुछ भी अज्ञात नहीं है। हमलोग आपसे सदा ही सदाचारकी शिक्षा पाते हैं। हम आपको शिक्षा दे नहीं सकते
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤੁਸੀਂ ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋ; ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਸਦਾ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਹੀ ਸਦਾਚਾਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਜੋਗੇ ਨਹੀਂ।
Verse 3
न वक्ष्यामि न वक्ष्यामीत्येवं मे मनसि स्थितम् । अतिदु:खात्तु वक्ष्यामि तन्निबोध जनाधिप
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਇਹ ਨਿਸਚੈ ਕੀਤਾ ਸੀ—‘ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਬੋਲਾਂਗਾ, ਨਹੀਂ ਬੋਲਾਂਗਾ।’ ਪਰ ਅਤਿ ਦੁੱਖ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਮੈਂ ਬੋਲਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਜਨਾਧਿਪ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।”
Verse 4
'जनेश्वर! मैंने कई बार मनमें निश्चय किया कि “अब नहीं बोलूँगा, नहीं बोलूँगा;' परंतु अधिक दु:ख होनेके कारण बोलना ही पड़ता है। आप मेरी बात सुनें ।। भवत: सम्प्रमोहेन सर्व संशयितं कृतम् । विक्लवत्वं च न: प्राप्तमबलत्वं तथैव च
“ਹੇ ਜਨੇਸ਼ਵਰ! ਮੈਂ ਕਈ ਵਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸਚੈ ਕੀਤਾ—‘ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਬੋਲਾਂਗਾ, ਨਹੀਂ ਬੋਲਾਂਗਾ।’ ਪਰ ਦੁੱਖ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਬੋਲਣਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਤੁਹਾਡੇ ਇਸ ਮੋਹ ਕਾਰਨ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਵੀ ਘਬਰਾਹਟ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ ਹਾਂ।”
Verse 5
“आपके इस मोहसे सब कुछ संशयमें पड़ गया है। हमारे तन-मनमें व्याकुलता और निर्बलता प्राप्त हो गयी है। कथं हि राजा लोकस्य सर्वशास्त्रविशारद: । मोहमापद्यसे दैन्याद् यथा कापुरुषस्तथा,“आप सम्पूर्ण शास्त्रोंके ज्ञाता और इस जगत्के राजा होकर क्यों कायर मनुष्यके समान दीनतावश मोहमें पड़े हुए हैं। आपको संसारकी गति और अगति दोनोंका ज्ञान है। प्रभो! आपसे न तो वर्तमान छिपा है और न भविष्य ही
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਤੁਹਾਡੇ ਇਸ ਮੋਹ ਕਾਰਨ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਤਨ-ਮਨ ਉੱਤੇ ਘਬਰਾਹਟ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਛਾ ਗਈ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਜਗਤ ਦੇ ਰਾਜਾ ਹੋ ਅਤੇ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ; ਫਿਰ ਦੈਨ੍ਯ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਕਾਇਰ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਪੈ ਗਏ? ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਅਗਤੀ ਦੋਵੇਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਨਾ ਵਰਤਮਾਨ ਲੁਕਿਆ ਹੈ, ਨਾ ਭਵਿੱਖ।”
Verse 6
अगतिक्न गतिश्वैव लोकस्य विदिता तव । आयत्यां च तदात्वे च न ते<स्त्यविदितं प्रभो,“आप सम्पूर्ण शास्त्रोंके ज्ञाता और इस जगत्के राजा होकर क्यों कायर मनुष्यके समान दीनतावश मोहमें पड़े हुए हैं। आपको संसारकी गति और अगति दोनोंका ज्ञान है। प्रभो! आपसे न तो वर्तमान छिपा है और न भविष्य ही
“ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਗਤੀ ਅਤੇ ਗਤੀ ਦੋਵੇਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹਨ। ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਹੈ—ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੁਝ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ।”
Verse 7
एवं गते महाराज राज्यं प्रति जनाधिप । हेतुमत्र प्रवक्ष्यामि तमिहैकमना: शूणु,“महाराज! जनेश्वर! ऐसी स्थितिमें आपको राज्यके प्रति आकृष्ट करनेका जो कारण है, उसे ही यहाँ बता रहा हूँ। आप एकाग्रचित्त होकर सुनें
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਹੇ ਜਨਾਧਿਪ! ਜਦ ਗੱਲ ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਆ ਪਹੁੰਚੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਾਜਧਰਮ ਵੱਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲਾ ਜੋ ਇਕੋ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਹੁਣ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।”
Verse 8
द्विविधो जायते व्याधि: शारीरो मानसस्तथा । परस्परं तयोर्जन्म निर्द्धन्द्ध नोपलभ्यते,“मनुष्यको दो प्रकारकी व्याधियाँ होती हैं--एक शारीरिक और दूसरी मानसिक। इन दोनोंकी उत्पत्ति एक-दूसरेके आश्रित है। एकके बिना दूसरीका होना सम्भव नहीं है
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇੱਕ ਸ਼ਰੀਰਕ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਮਾਨਸਿਕ। ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਪਰਸਪਰ ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਹੈ; ਇੱਕ ਦੇ ਬਿਨਾ ਦੂਜੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
Verse 9
शारीराज्जायते व्याधिमननसो नात्र संशय: । मानसाज्जायते वापि शारीर इति निश्चय:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸ਼ਰੀਰ ਤੋਂ ਬਿਮਾਰੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼ਰੀਰਕ ਰੋਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 10
“कभी शारीरिक व्याधिसे मानसिक व्याधि होती है, इसमें संशय नहीं है। इसी प्रकार कभी मानसिक व्याधिसे शारीरिक व्याधिका होना भी निश्चित ही है ।। शारीरं मानसं दुःखं यो5तीतमनुशोचति । दुःखेन लभते दुःखं द्वावनर्थो च विन्दति
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਬੀਤੇ ਹੋਏ ਸ਼ਰੀਰਕ ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਦੁੱਖ ਲਈ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸ਼ੋਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਹੀ ਦੁੱਖ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋ ਅਨਰਥ ਭੋਗਦਾ ਹੈ—ਨਵਾਂ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਾਨੀ।
Verse 11
'जो मनुष्य बीते हुए मानसिक अथवा शारीरिक दुःखके लिये बारंबार शोक करता है, वह एक दुःखसे दूसरे दुःखको प्राप्त होता है। उसे दो-दो अनर्थ भोगने पड़ते हैं ।। शीतोष्णे चैव वायुश्न त्रयः: शारीरजा गुणा: । तेषां गुणानां साम्य॑ं यत्तदाहु: स्वस्थलक्षणम्,'सर्दी, गर्मी और वायु (कफ, पित्त और वात) ये तीन शारीरिक गुण हैं। इन गुणोंका साम्यावस्थामें रहना ही स्वस्थताका लक्षण बताया गया है
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਠੰਢ, ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਵਾਯੂ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਸ਼ਰੀਰਕ ਗੁਣ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਮਤੋਲ ਹੀ ਸਿਹਤ ਦਾ ਲੱਛਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 12
तेषामन्यतमोद्रेके विधानमुपदिश्यते । उष्णेन बाध्यते शीतं शीतेनोष्णं प्रबाध्यते,“उन तीनोंमेंसे यदि किसी एककी वृद्धि हो जाय तो उसकी चिकित्सा बतायी जाती है। उष्ण द्रव्यसे सर्दी और शीत पदार्थसे गर्मीका निवारण होता है
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦੀ ਵਾਧਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਉਪਚਾਰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਰਮ ਪਦਾਰਥ ਨਾਲ ਠੰਢ ਦਬਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਠੰਢੇ ਪਦਾਰਥ ਨਾਲ ਗਰਮੀ ਦਬਦੀ ਹੈ।
Verse 13
सत्त्वं रजस्तम इति मानसाः: स्युस्त्रयो गुणा: । तेषां गुणानां साम्य॑ं यत्तदाहु: स्वस्थलक्षणम्,'सत्त्व, रज और तम--ये तीन मानसिक गुण हैं। इन तीनों गुणोंका सम अवस्थामें रहना मानसिक स्वास्थ्यका लक्षण बताया गया है
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਸੱਤਵ, ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ—ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਮਤੋਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸੁਖ-ਸਿਹਤ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 14
तेषामन्यतमोत्सेके विधानमुपदिश्यते । हर्षेण बाध्यते शोको हर्ष: शोकेन बाध्यते,“इनमेंसे किसी एककी वृद्धि होनेपर उपचार बताया जाता है। हर्ष (सत्त्व)-के द्वारा शोक (रजोगुण)-का निवारण होता है और शोकके द्वारा हर्षका
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਅਤਿ ਵਧ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਉਪਚਾਰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹರ್ಷ ਨਾਲ ਸ਼ੋਕ ਰੁਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਹರ್ಷ ਵੀ ਰੁਕਦਾ ਹੈ।
Verse 15
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधमनुशासनपर्वमें अजुनवाक्यविषयक पंद्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ,वश्ित् सुखे वर्तमानो दुःखस्य स्मर्तुमिच्छति । वश्चिद् दुःखे वर्तमान: सुखस्य स्मर्तुमिच्छति “कोई सुखमें रहकर दुःखकी बातें याद करना चाहता है और कोई दुःखमें रहकर सुखका स्मरण करना चाहता है
ਕੋਈ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਸੁਖ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 16
सत्वं न दुःखी दुःखस्य न सुखी च सुखस्य वा । न दुःखी सुखजातस्य न सुखी दुःखजस्य वा,“कुरुनन्दन! परंतु आप न दुखी होकर दुःखकी, न सुखी होकर सुखकी, न दुःखकी अवस्थामें सुखकी और न सुखकी अवस्थामें दुःखकी ही बातें याद करना चाहते हैं; क्योंकि भाग्य बड़ा प्रबल होता है। अथवा महाराज! आपका स्वभाव ही ऐसा है जिससे आप क्लेश उठाकर रहते हैं इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि भीमवाक्ये षोडशो< ध्याय: इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधर्मानुशासनपर्वमें भीमवाक्यविषयक सोलहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਉਹ ਨਾ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਦੁੱਖ ਉੱਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਮਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾ ਪੀੜ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਭੋਗਾਂ ਨੂੰ ਚਿੰਤਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ। ਭਾਗ ਦੇ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨੂੰ ਨਾ ਵਹਿਣ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਸਮਤਾ ਹੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਚਰਿਤਰ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।
Verse 17
स्मर्तुमिच्छसि कौरव्य दिष्टं हि बलवत्तरम् । अथवा ते स्वभावो<यं येन पार्थिव क्लिश्यसे,“कुरुनन्दन! परंतु आप न दुखी होकर दुःखकी, न सुखी होकर सुखकी, न दुःखकी अवस्थामें सुखकी और न सुखकी अवस्थामें दुःखकी ही बातें याद करना चाहते हैं; क्योंकि भाग्य बड़ा प्रबल होता है। अथवा महाराज! आपका स्वभाव ही ऐसा है जिससे आप क्लेश उठाकर रहते हैं
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਕੌਰਵਕੁਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ! ਤੂੰ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਭਾਗ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਬਲਵਾਨ ਹੈ। ਜਾਂ ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਤੇਰਾ ਆਪਣਾ ਸੁਭਾਉ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਕਲੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ।
Verse 18
दृष्टवा सभागतां कृष्णामेकवस्त्रां रजस्वलाम् । मिषतां पाण्डुपुत्राणां न तस्य स्मर्तुमहसि,“कौरव-सभामें पाण्डुपुत्रोंके देखते-देखते जो एक वस्त्रधारिणी रजस्वला कृष्णाको लाया गया था, उसे आपने अपनी आँखों देखा था। क्या आपको उस घटनाका स्मरण नहीं होना चाहिये?
ਪਾਂਡੁਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ-ਵੇਖਦਿਆਂ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਇਕ-ਵਸਤ੍ਰਧਾਰিণੀ ਰਜਸਵਲਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ (ਦ੍ਰੌਪਦੀ) ਨੂੰ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਸੀ—ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਸੀ। ਕੀ ਉਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ?
Verse 19
प्रत्राजनं च नगरादजिनैश्न विवासनम् । महारण्यनिवासश्न न तस्य स्मर्तुमहसि,“आप नगरसे निकाले गये, आपको मृगछाला पहनाकर वनवास दे दिया गया और बड़े-बड़े जंगलोंमें आपको रहना पड़ा। क्या इन सब बातोंको आप याद नहीं कर सकते?
ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਹਿਰਨ ਦੀ ਖਾਲ ਪਹਿਨਾ ਕੇ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਰਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣਾ ਪਿਆ। ਇਹ ਸਭ ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਭੁੱਲ ਸਕਦਾ ਹੈਂ?
Verse 20
जटासुरात् परिकलेशं चित्रसेनेन चाहवम् । सैन्धवाच्च परिक्लेशं कथं विस्मृतवानसि,“जटासुरसे जो वष्ट प्राप्त हुआ, चित्रसेनके साथ जो युद्ध करना पड़ा और सिंधुराज जयद्रथके कारण जो अपमानजनक दुःख भोगना पड़ा--ये सारी बातें आप कैसे भूल गये?
ਜਟਾਸੁਰ ਤੋਂ ਜੋ ਕਲੇਸ਼ ਮਿਲਿਆ, ਚਿਤ੍ਰਸੇਨ ਨਾਲ ਜੋ ਯੁੱਧ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਸਿੰਧੂ ਦੇ ਰਾਜੇ (ਜਯਦ੍ਰਥ) ਵੱਲੋਂ ਜੋ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣਾ ਪਿਆ—ਇਹ ਸਭ ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਭੁੱਲ ਗਿਆ?
Verse 21
पुनरज्ञातचर्यायां कीचकेन पदा वधम् । द्रौपद्या राजपुत्र्याश्न कथं विस्मृतवानसि,“फिर अज्ञातवासके समय कीचकने जो आपके सामने ही राजकुमारी द्रौपदीको लात मारी थी, उस घटनाको आपने सहसा कैसे भुला दिया?
ਫਿਰ ਅਗਿਆਤਵਾਸ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਤੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਕੀਚਕ ਨੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੂੰ ਪੈਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਸੀ—ਉਹ ਅਪਮਾਨ ਤੂੰ ਇੰਨੀ ਛੇਤੀ ਕਿਵੇਂ ਭੁੱਲ ਗਿਆ?
Verse 22
(बलिनो हि वयं राजन् देवैरपि सुदुर्जया: । कथं भृत्यत्वमापन्ना विराटनगरे समर ।।) “राजन्! हम बलवान हैं, देवताओंके लिये भी हमें परास्त करना कठिन होगा तो भी विराटनगरमें हमें कैसे दासता करनी पड़ी थी, इसे याद कीजिये ।। यच्च ते द्रोणभीष्माभ्यां युद्धमासीदरिंदम । मनसैकेन योद्धव्यं तत्ते युद्धमुपस्थितम्,'शत्रुदमन नरेश! द्रोणाचार्य और भीष्मके साथ जो आपका युद्ध हुआ था, वैसा ही दूसरा युद्ध आपके सामने उपस्थित है, इस समय आपको एकमात्र अपने मनके साथ युद्ध करना है
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਅਸੀਂ ਬਲਵਾਨ ਹਾਂ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਰਾਟਨਗਰ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਦਾਸਤਾ ਸਹਿਣੀ ਪਈ ਸੀ—ਇਹ ਯਾਦ ਕਰੋ। ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਦਮਨ ਨਰੇਸ਼! ਦ੍ਰੋਣ ਅਤੇ ਭੀਸ਼ਮ ਨਾਲ ਜੋ ਯੁੱਧ ਤੁਸੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸੇ ਵਰਗਾ ਇੱਕ ਯੁੱਧ ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ—ਇਸ ਵੇਲੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਯੁੱਧ ਕਰਨਾ ਹੈ।
Verse 23
यत्र नास्ति शरै: कार्य न मित्रैर्न च बन्धुभि: । आत्मनैकेन योद्धव्यं तत्ते युद्धमुपस्थितम्,“इस युद्धमें न तो बाणोंका काम है, न मित्रों और बन्धुओंकी सहायताका। अकेले आपको ही लड़ना है। वह युद्ध आपके सामने उपस्थित है
ਜਿੱਥੇ ਤੀਰਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਮਦਦ—ਉੱਥੇ ਤੈਨੂੰ ਇਕੱਲੇ, ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਹੀ ਲੜਨਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਯੁੱਧ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੈ।
Verse 24
तस्मिन्ननिर्जिति युद्धे प्राणान् यदि विमोक्ष्यसे । अन्यं देहं समास्थाय ततस्तैरपि योत्स्यसे,“इस युद्धमें विजय पाये बिना यदि आप प्राणोंका परित्याग कर देंगे तो दूसरा देह धारण करके पुनःउन्हीं शत्रुओंके साथ आपको युद्ध करना पड़ेगा
ਉਸ ਅਜਿੱਤ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜੇ ਤੂੰ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇਂ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਦੇਹ ਧਾਰ ਕੇ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਵੈਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਲੜਨਾ ਪਵੇਗਾ।
Verse 25
तस्मादद्यैव गन्तव्यं युद्धयस्व भरतर्षभ । परमव्यक्तरूपस्य व्यक्त त्यक्त्वा स्वकर्मभि:,“भरतश्रेष्ठ! इसलिये प्रत्यक्ष दिखायी देनेवाले साकार शत्रुको छोड़कर अव्यक्त (सूक्ष्म) शत्रु मनके साथ युद्ध करनेके लिये आपको अभी चल देना चाहिये। विचार आदि अपनी बौद्धिक क्रियाओंद्वारा उसके साथ आप अवश्य युद्ध करें
ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਹੀ ਤੁਰ ਪੈ, ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜੋ ਵੈਰੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮ-ਪ੍ਰਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਪਰਮ ਅਵ੍ਯਕਤ-ਰੂਪ (ਸੂਖਮ) ਵੈਰੀ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰ।
Verse 26
तस्मिन्ननिर्जिते युद्धे कामवस्थां गमिष्यसि । एतज्जित्वा महाराज कृतकृत्यो भविष्यसि,“महाराज! यदि युद्धमें आपने मनको परास्त नहीं किया तो पता नहीं आप किस अवस्थाको पहुँच जायँगे? और यदि मनको जीत लिया तो अवश्य कृतकृत्य हो जायूँगे। प्राणियोंके आवागमनको देखते हुए इस विचारधाराको बुद्धिमें स्थिर करके आप पिता- पितामहोंके आचारमें प्रतिष्ठित हो यथोचित रूपसे राज्यका शासन कीजिये
ਉਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜੇ ਤੂੰ (ਅੰਦਰਲੇ ਵੈਰੀ ਨੂੰ) ਨਾ ਜਿੱਤੇ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਕਾਮ-ਵਸ਼ਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਪਰ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਇਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਤੂੰ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ।
Verse 27
एतां बुद्धि विनिश्चित्य भूतानामागतिं गतिम् । पितृपैतामहे वृत्ते शाधि राज्यं यथोचितम्,“महाराज! यदि युद्धमें आपने मनको परास्त नहीं किया तो पता नहीं आप किस अवस्थाको पहुँच जायँगे? और यदि मनको जीत लिया तो अवश्य कृतकृत्य हो जायूँगे। प्राणियोंके आवागमनको देखते हुए इस विचारधाराको बुद्धिमें स्थिर करके आप पिता- पितामहोंके आचारमें प्रतिष्ठित हो यथोचित रूपसे राज्यका शासन कीजिये
ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਇਸ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਜੋਂ ਧਾਰ ਲੈ; ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ-ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੇ ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਯਥੋਚਿਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਰਾਜ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰ।
Verse 28
दिष्ट्या दुर्योधन: पापो निहत:ः सानुगो युधि । द्रौपद्या: केशपाशस्य दिष्ट्या त्वं पदवीं गत:,'सौभाग्यकी बात है कि पापी दुर्योधन सेवकोंसहित युद्धमें मारा गया; और सौभाग्यसे ही आप दुःशासनके हाथसे मुक्त हुए द्रौपदीके केशपाशकी भाँति युद्धसे छुटकारा पा गये
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੌਭਾਗ ਨਾਲ ਪਾਪੀ ਦੁਰਯੋਧਨ ਆਪਣੇ ਅਨੁਚਰਾਂ ਸਮੇਤ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਸੌਭਾਗ ਨਾਲ ਹੀ ਤੂੰ ਵੀ ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਬੰਨੇ ਹੋਏ ਕੇਸ਼ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਅਪਮਾਨ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਗਏ।
Verse 29
यजस्व वाजिमेधेन विधिवद् दक्षिणावता । वयं ते किंकरा: पार्थ वासुदेवश्च वीर्यवान्,“कुन्तीनन्दन! आप विधिपूर्वक दक्षिणा देते हुए अश्वमेधयज्ञका अनुष्ठान करें। हम सभी भाई और पराक्रमी श्रीकृष्ण आपके आज्ञापालक हैं
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕੁੰਤੀਨੰਦਨ! ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਯਥੋਚਿਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਮੇਤ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕਰ। ਹੇ ਪਾਰਥ! ਅਸੀਂ ਸਭ ਤੇਰੇ ਕਿੰਕਰ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵੀ—ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਲਈ ਤਤਪਰ ਹੈ।
The dilemma is whether Yudhiṣṭhira should remain immobilized by remorse and recollection of suffering or assume the ethically burdensome duty of governance; Bhīma argues that refusal to rule becomes a secondary harm by destabilizing the polity.
Suffering is mutually reinforcing across mind and body, and obsessive retrospection compounds it; steadiness is achieved through balancing forces (physiological and psychological) and by treating inner conflict as a present-duty engagement requiring disciplined attention.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter’s meta-function is pragmatic: it authorizes a transition from grief to rājadharma by framing inner victory as the prerequisite for effective and legitimate rule.