Shloka 10
Bhīmasena’s Counsel on Grief, Inner Conflict, and the Duty of Kingship (भीमसेन-उपदेशः)
“कभी शारीरिक व्याधिसे मानसिक व्याधि होती है, इसमें संशय नहीं है। इसी प्रकार कभी मानसिक व्याधिसे शारीरिक व्याधिका होना भी निश्चित ही है ।।
śārīraṃ mānasaṃ duḥkhaṃ yo 'tītam anuśocati | duḥkhena labhate duḥkhaṃ dvāv anarthau ca vindati ||
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਬੀਤੇ ਹੋਏ ਸ਼ਰੀਰਕ ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਦੁੱਖ ਲਈ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸ਼ੋਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਹੀ ਦੁੱਖ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋ ਅਨਰਥ ਭੋਗਦਾ ਹੈ—ਨਵਾਂ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਾਨੀ।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Dwelling on past pain—physical or mental—does not heal it; it generates fresh sorrow. The verse advises restraint of rumination, since grief over what has passed becomes a new cause of suffering and leads to compounded harm.
In the didactic discourse of the Śānti Parva, Vaiśampāyana presents a general ethical-psychological maxim: bodily and mental afflictions are interconnected, and lamenting past distress perpetuates and increases one’s misery.