Shloka 4
Bhīmasena’s Counsel on Grief, Inner Conflict, and the Duty of Kingship (भीमसेन-उपदेशः)
'जनेश्वर! मैंने कई बार मनमें निश्चय किया कि “अब नहीं बोलूँगा, नहीं बोलूँगा;' परंतु अधिक दु:ख होनेके कारण बोलना ही पड़ता है। आप मेरी बात सुनें ।।
janeśvara! mayā bahuśo manasi niścayaḥ kṛtaḥ—“idānīṃ na vakṣyāmi, na vakṣyāmi”; kintu duḥkhasya bāhulyāt vaktum eva pravṛtto ’smi. mama vacanaṃ śṛṇu. bhavataḥ sampramoheṇa sarvaṃ saṃśayitaṃ kṛtam; viklavatvaṃ ca naḥ prāptaṃ, abalattvaṃ tathaiva ca.
“ਹੇ ਜਨੇਸ਼ਵਰ! ਮੈਂ ਕਈ ਵਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸਚੈ ਕੀਤਾ—‘ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਬੋਲਾਂਗਾ, ਨਹੀਂ ਬੋਲਾਂਗਾ।’ ਪਰ ਦੁੱਖ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਬੋਲਣਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਤੁਹਾਡੇ ਇਸ ਮੋਹ ਕਾਰਨ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਵੀ ਘਬਰਾਹਟ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ ਹਾਂ।”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how a leader’s confusion (sampramoha) spreads uncertainty and weakness among others, and it frames truthful speech as a reluctant but necessary duty when suffering and disorder demand counsel.
The speaker addresses a ruler as ‘janeśvara,’ saying he had repeatedly resolved to remain silent but is forced to speak due to overwhelming sorrow; he then blames the ruler’s bewilderment for creating doubt and causing the group to become shaken and weak.