Adhyaya 151
Nārada–Vāyu–Śalmali Upākhyāna: Enmity with the Strong and the Primacy of Buddhi (नारद-वायु-शल्मलि उपाख्यानम्)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana (राजधर्मानुशासन) — Instruction on Kingship and Public Ethics
Bhīṣma narrates to Yudhiṣṭhira an exemplum involving Nārada, Vāyu (the Wind), and a proud Śalmali tree. Nārada reports that the tree has spoken disparagingly of Vāyu but refrains from repeating the insults, acknowledging Vāyu’s superior power and volatility. Vāyu approaches the tree, asserts that the tree is protected only due to Brahmā’s earlier association with it, and challenges the tree’s contempt. The Śalmali responds with bravado, claiming fearlessness. Vāyu postpones the demonstration until the next day. Overnight, the Śalmali reasons that it cannot match Vāyu’s strength; it claims superiority only in intelligence and adopts a self-protective strategy by shedding branches, leaves, and blossoms. When Vāyu arrives in anger, he finds the tree already reduced and remarks that the damage mirrors what Vāyu would have done—underscoring that the tree’s own miscalculation and counterproductive choices brought the outcome. The Śalmali is shamed. Bhīṣma generalizes the lesson: the weak should not initiate hostility with the strong; great persons reveal their strength gradually; and intelligence is a paramount human asset, yet it must be used to prevent avoidable conflict rather than provoke it. The chapter closes by linking these principles back to rājadharma and the broader instruction already delivered on rājadharma and āpaddharma.
Chapter Arc: युधिष्ठिर के प्रश्न पर—‘जो पाप अज्ञानवश हो जाए, उससे मुक्ति कैसे?’—भीष्म एक प्राचीन, ऋषि-प्रशंसित आख्यान का द्वार खोलते हैं: इन्द्रोत मुनि और राजा जनमेजय का प्रसंग। → भीष्म बताते हैं कि परिक्षित-पुत्र जनमेजय पर ‘अबुद्धिपूर्व’ ब्रह्महत्या का कलंक आ पड़ा और वह भीतर-ही-भीतर पापकृत्य से दग्ध होने लगा। शांति की खोज में वह इन्द्रोत/शौनक-परंपरा के कठोरव्रती मुनि के आश्रम की ओर जाता है, पर वहाँ उसे तिरस्कार और निषेध का सामना करना पड़ता है—‘मुझे स्पर्श मत कर, यहाँ तेरा स्थान नहीं।’ → मुनि का शापवत् फटकारना चरम पर पहुँचता है: ‘तेरा जीवन व्यर्थ है; तू पाप के लिए ही रचा गया; इस लोक से गिरकर तू दीर्घकाल नरक में पड़ेगा—लोहे-सी चोंच वाले गीध-मोर तुझे नोचेंगे; फिर लौटकर भी पाप-योनियों में जन्म पाएगा।’ यह वाणी राजा के भीतर भय, ग्लानि और आत्म-विनाश की छाया को चरम तक ले जाती है। → भीष्म इस इतिहास को ‘धर्मस्य उपबृंहणम्’—धर्म-वृद्धि करने वाला—कहकर स्थापित करते हैं: अज्ञानजन्य पाप भी मनुष्य को जलाता है, पर उसका उपचार दंभ नहीं, विनय, प्रायश्चित्त और धर्म-आश्रय है। अध्याय का अंत कथा-धारा को आगे बढ़ाने के संकेत के साथ होता है—राजा का दग्ध-चित्त प्रायश्चित्त-मार्ग की ओर मुड़ने को बाध्य है। → जनमेजय इस कठोर भविष्यवाणी के बाद किस प्रकार प्रायश्चित्त/शरणागति का मार्ग पाएगा, और मुनि की वाणी से मुक्ति का उपाय क्या बनेगा—यह आगे के प्रसंग पर टिका रहता है।
Shlokas
Verse 1
औपनआक्ात बा 2 पजञज्चाशर्दाधिकशततमोब् ध्याय: इन्द्रोत मुनिका राजा जनमेजयको फटकारना युधिछ्िर उवाच अबुद्धिपूर्व यत् पापं कुर्याद् भरतसत्तम | मुच्यते स कथं तस्मादेतत् सर्व वदस्व मे,युधिष्ठिरने पूछा--भरतश्रेष्ठ)! यदि कोई पुरुष अनजानमें किसी तरहका पापकर्म कर बैठे तो वह उससे किस प्रकार मुक्त हो सकता है? यह सब मुझे बताइये
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਅਗਿਆਨਵਸ਼, ਬਿਨਾ ਵਿਚਾਰ-ਬੁੱਧੀ ਦੇ, ਕੋਈ ਪਾਪਕਰਮ ਕਰ ਬੈਠੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 2
भीष्म उवाच अत्र ते वर्तयिष्यामि पुराणमृषिसंस्तुतम् । इन्द्रोत: शौनको विप्रो यदाह जनमेजयम्,भीष्मजीने कहा--राजन्! इस विषयमें ऋषियों-द्वारा प्रशंसित एक प्राचीन प्रसंग एवं उपदेश तुम्हें सुनाऊँगा, जिसे शुनकवंशी विप्रवर इन्दोतने राजा जनमेजयसे कहा था
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਰਾਜਨ! ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਆਖਿਆਨ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ— ਜੋ ਸ਼ੌਨਕ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇੰਦ੍ਰੋਤ ਨੇ ਕਦੇ ਰਾਜਾ ਜਨਮੇਜਯ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ।
Verse 3
आसीद् राजा महावीर्य: परिक्षिज्जनमेजय: । अबुद्धिपूर्वामागच्छद् ब्रह्महत्यां महीपति:,पूर्वकालमें परिक्षित॒के- पुत्र राजा जनमेजय बड़े पराक्रमी थे; परन्तु उन्हें बिना जाने ही ब्रह्महत्याका पाप लग गया था
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪਰિક્ષਿਤ ਦਾ ਵੰਸ਼ਜ ਰਾਜਾ ਜਨਮੇਜਯ ਮਹਾਨ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਸੀ; ਪਰ ਅਗਿਆਨਵਸ਼, ਬਿਨਾ ਸਮਝ-ਵਿਚਾਰ ਦੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦੇ ਮਹਾਪਾਪ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣ ਗਿਆ।
Verse 4
ब्राह्मणा: सर्व एवैते तत्यजु: सपुरोहिता: । स जगाम वन राजा दहामानो दिवानिशम्,इस बातको जानकर पुरोहितसहित सभी ब्राह्मणोंने जनमेजयको त्याग दिया। राजा चिन्तासे दिन-रात जलते हुए वनमें चले गये
ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਤਦ ਰਾਜਾ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਅੰਦਰੋਂ ਅੰਦਰ ਸੜਦਾ ਹੋਇਆ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 5
प्रजाभि: स परित्यक्तश्नकार कुशलं महत् । अतिवेलं तपस्तेपे दह्मुमान: स मन्युना,प्रजाने भी उन्हें गददीसे उतार दिया था; अतः वे वनमें रहकर महान् पुण्य कर्म करने लगे। दुःखसे दग्ध होते हुए वे दीर्घकालतक तपस्यामें लगे रहे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗਿਆ ਗਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਕਲਿਆਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਸੜਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਹਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ—ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਹੀ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਬਣਾ ਲਿਆ।
Verse 6
ब्रह्महत्यापनोदार्थमपृच्छद् ब्राह्मणान् बहून् । पर्यटन् पृथिवीं कृत्स्नां देशो देशे नराधिप:,राजाने सारी पृथ्वीके प्रत्येक देशमें घूम-घूमकर बहु-तेरे ब्राह्मणोंसे ब्रह्महत्या-निवारण के लिये उपाय पूछा
ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਜੇ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਉਪਾਅ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੇਸ਼ੋਂ-ਦੇਸ਼ ਫਿਰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਠੀਕ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੀ ਵਿਧੀ ਲੱਭਦਾ ਰਿਹਾ—ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰੀ ਅਪਰਾਧ ਦੇ ਬੋਝ ਹੇਠ ਰਾਜਾ ਵੀ ਧਰਮ ਅੱਗੇ ਨਿਵਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
तत्रेतिहासं वक्ष्यामि धर्मस्यास्योपबृंहणम् । दह्यमान: पापकृत्या जगाम जनमेजय:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਇਸ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰੇਗਾ। ਪਾਪਕਰਮ ਦੀ ਸੜਨ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਾਜਾ ਜਨਮੇਜਯ (ਰਾਹਤ ਅਤੇ ਸਹੀ ਬੋਧ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ) ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ।
Verse 8
समासाद्योपजग्राह पादयो: परिपीडयन्,वहाँ जाकर उन्होंने मुनिके दोनों पैर पकड़ लिये और उन्हें धीरे-धीरे दबाने लगे। ऋषिने वहाँ राजाको देखकर उस समय उनकी बड़ी निन्दा की। वे कहने लगे--अरे! तू तो महान् पापाचारी और ब्रह्महत्यारा है। यहाँ कैसे आया? हमलोगोंसे तेरा क्या काम है? मुझे किसी तरह छूना मत। जा-जा, तेरा यहाँ ठहरना हमलोगोंको अच्छा नहीं लगता
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮੁਨੀ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਚਰਨ ਫੜ ਲਏ ਅਤੇ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਦਬਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੀ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਕਠੋਰ ਨਿੰਦਾ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ—“ਹਾਏ! ਤੂੰ ਮਹਾਂ ਪਾਪੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੰਤਾ ਹੈਂ। ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਆਇਆ? ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਕੀ ਕੰਮ? ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਛੂਹ। ਜਾ—ਜਾ! ਤੇਰਾ ਇੱਥੇ ਟਿਕਣਾ ਸਾਨੂੰ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।”
Verse 9
ऋषिर्दष्टवा नृपं तत्र जगहें सुभृशं तदा । कर्ता पापस्य महतो भ्रूणहा किमिहागत:,वहाँ जाकर उन्होंने मुनिके दोनों पैर पकड़ लिये और उन्हें धीरे-धीरे दबाने लगे। ऋषिने वहाँ राजाको देखकर उस समय उनकी बड़ी निन्दा की। वे कहने लगे--अरे! तू तो महान् पापाचारी और ब्रह्महत्यारा है। यहाँ कैसे आया? हमलोगोंसे तेरा क्या काम है? मुझे किसी तरह छूना मत। जा-जा, तेरा यहाँ ठहरना हमलोगोंको अच्छा नहीं लगता
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉੱਥੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਬਹੁਤ ਕਠੋਰਤਾ ਨਾਲ ਡਾਂਟਿਆ: “ਤੂੰ ਵੱਡੇ ਪਾਪ ਦਾ ਕਰਤਾ, ਭ੍ਰੂਣ-ਹੰਤਾ ਹੈਂ; ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਆਇਆ ਹੈਂ? ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਕੀ ਕੰਮ? ਕਦੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਛੂਹ। ਜਾ—ਜਾ! ਤੇਰਾ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣਾ ਸਾਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ।”
Verse 10
कि त्वयास्मासु कर्तव्यं मा मां स्प्राक्षी: कथंचन । गच्छ गच्छ न ते स्थान प्रीणात्यस्मानिति ब्रुवन्,वहाँ जाकर उन्होंने मुनिके दोनों पैर पकड़ लिये और उन्हें धीरे-धीरे दबाने लगे। ऋषिने वहाँ राजाको देखकर उस समय उनकी बड़ी निन्दा की। वे कहने लगे--अरे! तू तो महान् पापाचारी और ब्रह्महत्यारा है। यहाँ कैसे आया? हमलोगोंसे तेरा क्या काम है? मुझे किसी तरह छूना मत। जा-जा, तेरा यहाँ ठहरना हमलोगोंको अच्छा नहीं लगता
ਤੈਨੂੰ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਕੀ ਕੰਮ? ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਛੂਹ। ਜਾ—ਜਾ! ਇੱਥੇ ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ; ਤੇਰਾ ਇੱਥੇ ਟਿਕਣਾ ਸਾਨੂੰ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਿਕਕਾਰਿਆ।
Verse 11
रुधिरस्थेव ते गन्ध: शवस्येव च दर्शनम् । अशिव: शिवसंकाशो मृतो जीवन्निवाटसि,“तुमसे रुधिरकी-सी गन्ध निकलती है। तेरा दर्शन वैसा ही है, जैसा मुर्देका दीखना। तू देखनेमें मंगलमय है; परंतु है अमंगलरूप। वास्तवमें तू मर चुका; परंतु जीवित की भाँति घूम रहा है
ਤੇਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਜਮੇ ਹੋਏ ਲਹੂ ਵਰਗੀ ਬਦਬੂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇਰਾ ਦਰਸ਼ਨ ਲਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਦਿੱਖ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਸ਼ੁਭ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੁਭ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਮਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਜੀਉਂਦੇ ਵਾਂਗ ਫਿਰਦਾ ਹੈਂ।
Verse 12
ब्रह्ममृत्युरशुद्धात्मा पापमेवानुचिन्तयन् । प्रबुद्धासे प्रस्वपिषि वर्तसे परमे सुखे,'तू ब्राह्मणकी मृत्युका कारण है। तेरा अन्तःकरण नितान्त अशुद्ध है। तू पापकी ही बात सोचता हुआ जागता और सोता है और इसीसे अपनेको परम सुखी मानता है
ਤੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈਂ; ਤੇਰਾ ਅੰਤਰ ਮਨ ਬਹੁਤ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੈ। ਤੂੰ ਜਾਗਦਿਆਂ ਵੀ ਤੇ ਸੁੱਤਿਆਂ ਵੀ ਪਾਪ ਹੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਰਮ ਸੁਖੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ।
Verse 13
मोघं ते जीवितं राजन् परिक्लिष्टं च जीवसि । पापायैव हि सृष्टोडसि कर्मणे हि यवीयसे,“राजन! तेरा जीवन व्यर्थ और अत्यन्त क्लेशमय है। तू पापके लिये ही पैदा हुआ है। खोटे कर्मके लिये ही तेरा जन्म हुआ है
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਅਰਥ ਹੈ ਅਤੇ ਤੂੰ ਘੋਰ ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੀ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਪਾਪ ਲਈ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈਂ; ਨੀਚ ਕਰਮਾਂ ਵੱਲ ਹੀ ਤੇਰੀ ਰੁਝਾਨ ਹੈ।
Verse 14
बहुकल्याणमिच्छन्ति ईहन्ते पितर: सुतान् । तपसा दैवतेज्याभिरवरन्दनेन तितिक्षया,माता-पिता तपस्या, देवपूजा, नमस्कार और सहनशीलता या क्षमा आदिके द्वारा पुत्र प्राप्त करना चाहते हैं और प्राप्त हुए पुत्रोंसे परम कल्याण पानेकी इच्छा रखते हैं
ਪਿਤਾ (ਅਤੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ) ਪੁੱਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਹੁਤ ਭਲਾ ਚਾਹ ਕੇ ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਪੱਸਿਆ, ਦੇਵ-ਪੂਜਾ, ਵੰਦਨਾ/ਨਮਸਕਾਰ ਅਤੇ ਤਿਤિક્ષਾ (ਖ਼ਿਮਾ-ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ) ਨਾਲ ਉਹ ਇਹ ਸਾਧਦੇ ਹਨ—ਕਿਉਂਕਿ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਕੁਲ-ਵੰਸ਼ ਦਾ ਪਰਮ ਹਿਤ ਕਰੇ, ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 15
पितृवंशमिमं पश्य त्वत्कृते नरकं गतम् । निरर्था: सर्व एवैषामाशाबन्धास्त्वदाश्रया:,“परंतु तेरे कारण तेरे पितरोंका यह समुदाय नरकमें पड़ गया है। तू आँख उठाकर उनकी दशा देख ले। उन्होंने तुझसे जो जो आशाएँ बाँध रक्खी थीं, उनकी वे सभी आशाएँ आज व्यर्थ हो गयीं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਇਹ ਵੰਸ਼-ਪੰਕਤੀ ਵੇਖ; ਤੇਰੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਇਹ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਈ ਹੈ। ਅੱਖਾਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਵੇਖ। ਤੇਰੇ ਹੀ ਆਸਰੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜੋ-ਜੋ ਆਸਾਂ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਸਨ, ਅੱਜ ਸਭ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 16
यान् पूजयन्तो विन्दन्ति स्वर्गमायुर्यश: प्रजा: । तेषु त्वं सततं द्वेष्टा ब्राह्मणेषु निरर्थक:,“जिनकी पूजा करनेवाले लोग स्वर्ग, आयु, यश और संतान प्राप्त करते हैं। उन्हीं ब्राह्मणोंसे तू सदा द्वेष रखता है। तेरा जीवन व्यर्थ है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਲੋਕ ਸਵਰਗ, ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਸਦਾ ਵੈਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ। ਤੇਰਾ ਜੀਵਨ ਨਿਰਥਕ ਹੈ।
Verse 17
इमं लोकं विमुच्य त्वमवाड्मूर्द्धां पतिष्यसि । अशाश्षती: शाशक्षृती क्ष समा: पापेन कर्मणा,“इस लोकको छोड़नेके बाद तू अपने पापकर्मके फलस्वरूप अनन्त वर्षोतक नीचा सिर किये नरकमें पड़ा रहेगा
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਲੋਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਤੂੰ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇਂਗਾ। ਆਪਣੇ ਪਾਪਕਰਮ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਤੂੰ ਉੱਥੇ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ—ਕੁਝ ਛਣਭੰਗੁਰ, ਕੁਝ ਅਨੰਤ ਜਿਹੇ—ਦੁੱਖ ਭੋਗੇਂਗਾ।
Verse 18
अर्ठमानो यत्र गृप्रै: शितिकण्ठैरयोमुखै: । ततश्न पुनरावृत्त: पापयोनिं गमिष्यसि
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿੱਥੇ ਲੋਹੇ ਵਰਗੀਆਂ ਚੋਚਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਗਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਗਿਦੜ੍ਹੇ ਤੈਨੂੰ ਘਸੀਟ ਕੇ ਲੈ ਜਾਣਗੇ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਥੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ਤੂੰ ਫਿਰ ਪਾਪ-ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲਵੇਂਗਾ।
Verse 19
“वहाँ लोहेके समान चोंचवाले गीध और मोर तुझे नोच-नोचकर पीड़ा देंगे और उसके बाद भी नरकसे लौटनेपर तुझे किसी पापयोनिमें ही जन्म लेना पड़ेगा ।। यदिदं मन्यसे राजन् नायमस्ति कुतः पर: । प्रतिस्मारयितारस्त्वां यमदूता यमक्षये,“राजन! तू जो यह समझता है कि जब इसी लोकमें पापका फल नहीं मिल रहा है, तब परलोकका तो अस्तित्व ही कहाँ है? सो इस धारणाके विपरीत यमलोकमें जानेपर यमराजके दूत तुझे इन सारी बातोंकी याद दिला देंगे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੇ ਤੂੰ ਇਹ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ‘ਜਦੋਂ ਇਸੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪਾਪ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ, ਤਾਂ ਪਰਲੋਕ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?’ ਤਾਂ ਜਾਣ ਲੈ—ਯਮਲੋਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਯਮ ਦੇ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਯਮਦੂਤ ਤੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਸਭ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਦੇਣਗੇ।
Verse 76
चरिष्यमाण इन्द्रोतं शौनकं संशितव्रतम् | राजन! यहाँ मैं जो इतिहास बता रहा हूँ, वह धर्मकी वृद्धि करनेवाला है। राजा जनमेजय अपने पाप-कर्मसे दग्ध होते और वनमें विचरते हुए कठोर व्रतका पालन करनेवाले शुनकवंशी इन्द्रोत मुनिके पास जा पहुँचे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮੈਂ ਜੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਉਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਧਰਮ ਦੀ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪਾਪ-ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਸੜਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਾਜਾ ਜਨਮੇਜਯ ਕਠੋਰ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸ਼ੌਨਕ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮੁਨੀ ਇੰਦ੍ਰੋਤ ਕੋਲ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 150
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि इन्द्रोतपारिक्षितीयसंवादे पञ्चाशदधिकशततमो<ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਰਵ ਦੇ ਆਪੱਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰੋਤ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਸੰਬੰਧੀ ਇੱਕ ਸੌ ਪੰਜਾਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
Whether to sustain pride-driven antagonism against a stronger power or to adopt restraint and prudent self-management; the narrative demonstrates that misjudging power asymmetry converts conflict into self-inflicted loss.
Intelligence (buddhi) is decisive only when it guides de-escalation and realistic appraisal; initiating enmity from weakness is portrayed as a predictable pathway to regret and destabilization.
Yes. Bhīṣma explicitly generalizes the fable into rājadharma guidance—do not manufacture hostility with stronger parties, recognize that the wise disclose their power gradually, and treat buddhi as the superior human resource when aligned with restraint.