Adhyaya 15
Daṇḍa as the Foundation of Social Order (दण्डप्रतिष्ठा)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana (Instruction on Kingly Duties)
This chapter presents a sustained argument that daṇḍa (discipline, juridical authority, deterrent sanction) is the operative mechanism by which social order is maintained. The discourse frames daṇḍa as protective and regulatory: it safeguards subjects, resources (grain/wealth), and the triad of dharma–artha–kāma by preventing disorder and predation. Multiple bases for compliance are enumerated—fear of royal sanction, fear of post-mortem consequence, and mutual social fear—culminating in the thesis that collective stability is ‘established in daṇḍa.’ The text links daṇḍa to maryādā (boundary-setting) and depicts it as enabling normative institutions: education, ritual practice, livelihood, marriage customs, and the functioning of the āśramas. It also acknowledges the empirical reality of harm in living systems (predation and subsistence), using illustrative chains of beings consuming others to argue that governance must be fitted to the world’s conditions. The chapter concludes by urging the ruler to protect subjects, uphold dharma, preserve allies, and neutralize aggressors without personal malice, while also embedding a metaphysical note on the continuity of the self across changing bodies.
Chapter Arc: याज्ञसेनी (द्रौपदी) के वचनों को सुनकर अर्जुन पुनः बोल उठते हैं—राजदण्ड की महिमा और राज्य-रक्षा का रहस्य उद्घाटित करने के लिए। → अर्जुन दण्ड को ‘जागता हुआ प्रहरी’ बताते हैं—जो सोए हुओं में भी जागता है, प्रजा का शासन करता है, और धर्म-अर्थ-काम (त्रिवर्ग) की रक्षा करता है। वे दिखाते हैं कि दण्ड के बिना समाज में बलवान दुर्बल को वैसे ही निगलेंगे जैसे जल में बड़ी मछलियाँ छोटी मछलियों को। नास्तिक, वेद-निंदक और मर्यादा-भंजक भी दण्ड के भय से ही संयमित होकर भोग-व्यवस्था में टिकते हैं। → अर्जुन दण्ड की अनिवार्यता को तीखे उदाहरणों से चरम पर ले जाते हैं—यहाँ तक कि पशु भी दण्ड/नियमन के बिना गाड़ी न खींचें; और मनुष्य भार ढोने, बाँधने, वश में करने जैसे कठोर उपायों से ‘दम’ (नियंत्रण) स्थापित करते हैं। इसी के साथ वे दण्ड-नीति की नैतिक गाँठ खोलते हैं: आत्मा अवध्य है; शरीर बदलते हैं—जैसे मनुष्य पुरानी शाला छोड़ नई में प्रवेश करे, वैसे जीव पुराने देह त्यागकर नए देह धारण करता है। → दण्ड को अर्जुन केवल दंडात्मक हिंसा नहीं, बल्कि लोक-व्यवस्था का धर्म-रक्षक सिद्ध करते हैं—जो बाह्य अनुशासन से समाज को थामता है और भीतर यह बोध देता है कि वास्तविक ‘वध’ आत्मा का नहीं, देह का परिवर्तन है। इस प्रकार राजधर्म में कठोरता और तत्त्वज्ञान का संतुलन स्थापित होता है। → दण्ड की आवश्यकता सिद्ध हो गई—अब प्रश्न शेष है कि राजा इसे किस मर्यादा, किस करुणा और किस न्याय-बुद्धि से प्रयोग करे।
Shlokas
Verse 1
भीकम (2 अमान पजञ्चदशो< ध्याय: अर्जुनके द्वारा राजदण्डकी महत्ताका वर्णन वैशम्पायन उवाच याज्ञसेन्या वच:ः श्रुत्वा पुनरेवार्जुनो5ब्रवीत् । अनुमान्य महाबाहुं ज्येष्ठ भ्रातरमच्युतम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਯਾਜ਼्ञਸੇਨੀ (ਦ੍ਰੌਪਦੀ) ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ। ਧਰਮ-ਮਰਯਾਦਾ ਤੋਂ ਕਦੇ ਨਾ ਡਿਗਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਬਾਹੁ ਜੇਠੇ ਭਰਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 2
अजुन उवाच दण्ड: शास्ति प्रजा: सर्वा दण्ड एवाभिरक्षति । दण्ड: सुप्तेषु जागर्ति दण्डं धर्म विदुर्बुधा:
ਅਰਜੁਨ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਦੰਡ ਹੀ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਦੰਡ ਹੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਸੁੱਤੇ ਹੋਣ ਤੌਂ ਵੀ ਦੰਡ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਦੰਡ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਦਾ ਧਰਮ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
Verse 3
दण्ड: संरक्षते धर्म तथैवार्थ जनाधिप । कार्म संरक्षते दण्डस्त्रिवर्गों दण्ड उच्यते,जनेश्वर! दण्ड ही धर्म और अर्थकी रक्षा करता है, वही कामका भी रक्षक है, अतः दण्ड त्रिवर्गरूप कहा जाता है
ਅਰਜੁਨ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਜਨਾਧਿਪ! ਦੰਡ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਥ ਦੀ ਵੀ; ਦੰਡ ਹੀ ਕਾਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਯਮਿਤ ਤੇ ਨਿਯਮਿਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦੰਡ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਵਰਗ-ਰੂਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 4
दण्डेन रक्ष्यते धान्यं धनं दण्डेन रक्ष्यते । एवं विद्वानुपाधत्स्व भावं पश्यस्व लौकिकम्
ਅਰਜੁਨ ਬੋਲਿਆ—ਦੰਡ ਨਾਲ ਅਨਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਦੰਡ ਨਾਲ ਹੀ ਧਨ ਦੀ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਦੰਡ ਧਾਰਨ ਕਰੋ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਕਰੋ।
Verse 5
राजदण्डभयादेके पापा: पापं न कुर्वते । यमदण्डभयादेके परलोकभयादपि
ਅਰਜੁਨ ਬੋਲਿਆ—ਕਈ ਪਾਪੀ ਰਾਜਦੰਡ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਕਈ ਯਮਦੰਡ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਕਈ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਵੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਜਗਤ ਦੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹਾਲਤ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਦੰਡ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।
Verse 6
परस्परभयादेके पापा: पापं न कुर्वते । एवं सांसिद्धिके लोके सर्व दण्डे प्रतिक्तितम्
ਕਈ ਪਾਪੀ ਆਪਸ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਸ ਸੁਭਾਵਕ ਤੌਰ ਤੇ ਬਣੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਦੰਡ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੈ—ਭੈ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ ਦੀ ਰੋਕ ਹੀ ਬੁਰਾਈ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
Verse 7
दण्डस्यैव भयादेके न खादन्ति परस्परम् | अन्धे तमसि मज्जेयुर्यदि दण्डो न पालयेत्,बहुत-से मनुष्य दण्डके ही भयसे एक-दूसरेको खा नहीं जाते हैं, यदि दण्ड रक्षा न करे तो सब लोग घोर अन्धकारमें डूब जायेँ
ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਦੰਡ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਜੇ ਦੰਡ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਰੋਕ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਸਭ ਘੋਰ ਅੰਧਕਾਰ—ਅਰਾਜਕਤਾ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਪਤਨ—ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਣ।
Verse 8
यस्माददान्तान् दमयत्यशिष्टान् दण्डयत्यपि । दमनादू दण्डनाच्चैव तस्मादू दण्डं विदुर्बुधा:
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬੇਲਗਾਮਾਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਰਾਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੰਡਨ ਵੀ—ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਦੰਡ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
Verse 9
वाचा दण्डो ब्राह्मणानां क्षत्रियाणां भुजार्पणम् | दानदण्डा: स्मृता वैश्या निर्दण्ड: शूद्र उच्चते
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਦੰਡ ਵਾਣੀ ਹੈ—ਡਾਂਟ-ਫਟਕਾਰ ਤੇ ਨਿੰਦਾ। ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ ਦੰਡ ਭੁਜਬਲ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਣਾ ਹੈ। ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਲਈ ਧਨ-ਦੰਡ—ਜੁਰਮਾਨਾ—ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ੂਦਰ ਨੂੰ ‘ਨਿਰਦੰਡ’ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ ਸੁਧਾਰ ਦਾ ਉਪਾਅ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਣਾ ਹੀ ਹੈ।
Verse 10
असम्मोहाय मर्त्यनामर्थसंरक्षणाय च | मर्यादा स्थापिता लोके दण्डसंज्ञा विशाम्पते,प्रजानाथ! मनुष्योंको प्रमादसे बचाने और उनके धनकी रक्षा करनेके लिये लोकमें जो मर्यादा स्थापित की गयी है, उसीका नाम दण्ड है
ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਨਾਥ! ਮਰਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬੇਖ਼ਬਰੀ/ਪ੍ਰਮਾਦ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਰਯਾਦਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ‘ਦੰਡ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 11
यत्र श्यामो लोहिताक्षो दण्डश्चरति सूद्यत: । प्रजास्तत्र न मुहान्ते नेता चेत् साधु पश्यति
ਜਿੱਥੇ ਦੰਡ—ਸ਼ਿਆਮ ਅਤੇ ਲੋਹਿਤਾਖ਼ਸ਼—ਸਦਾ ਦੰਡ ਦੇਣ ਲਈ ਤਤਪਰ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਅਪਰਾਧਾਂ ਉੱਤੇ ਚੌਕਸ ਤੇ ਵਿਵੇਕਪੂਰਕ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨਾ ਭਟਕਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਲਾਪਰਵਾਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਨਿਆਂਯੁਕਤ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 12
ब्रह्मचारी गृहस्थश्व वानप्रस्थश्व भिक्षुक: । दण्डस्यैव भयादेते मनुष्या वर्त्मनि स्थिता:,ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वानप्रस्थ और संन्यासी--ये सभी मनुष्य दण्डके ही भयसे अपने- अपने मार्गपर स्थिर रहते हैं
ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਅਤੇ ਭਿਖਸ਼ੂ (ਸੰਨਿਆਸੀ)—ਇਹ ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਦੰਡ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਹੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 13
नाभीतो यजते राजन् नाभीतो दातुमिच्छति । नाभीत: पुरुष: कश्चित् समये स्थातुमिच्छति
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਡਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਯਜ੍ਞ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਡਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ; ਅਤੇ ਜੇ ਦੰਡ ਦਾ ਡਰ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਮਰਯਾਦਾ, ਕਰਤੱਵ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ-ਪਾਲਨ ਵਿੱਚ ਡਟ ਕੇ ਖੜਾ ਰਹਿਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।
Verse 14
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधर्मानुशासनपर्वमें द्रौपदीवाक्यविषयक चौदहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਪਰਮ ਮਰਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਛੇਦੇ ਬਿਨਾਂ, ਦੁਸ਼ਕਰ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਅਤੇ ਮੱਛੀ-ਘਾਤੀ ਵਾਂਗ ਅਨੇਕ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ—ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।
Verse 15
नाघ्नतः कीर्तिरस्तीह न वित्त न पुनः प्रजा: । इन्द्रो वृत्रवधेनैव महेन्द्र: समपद्यत
ਜੋ ਵਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੀਰਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਧਨ, ਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹ। ਇੰਦਰ ਵੀ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ-ਵਧ ਨਾਲ ਹੀ ‘ਮਹੇਂਦ੍ਰ’ ਬਣਿਆ।
Verse 16
य एव देवा हन्तारस्ताललोको<र्चयते भृशम् । हन्ता रुद्रस्तथा स्कन्द: शक्रोडग्निर्वरुणो यम:
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਦੇਵ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਸੰਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਬੜੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ, ਸਕੰਦ, ਇੰਦਰ, ਅਗਨੀ, ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਯਮ—ਇਹ ਸਭ ਆਪ ਹੀ ਵਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।
Verse 17
हन्ता कालस्तथा वाउूुर्मुत्युवैंश्रवणो रवि: । वसवो मरुत:ः साध्या विश्वेदेवाक्ष भारत
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਕਾਲ ਵੀ ਸੰਹਾਰਕ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਯੂ, ਮ੍ਰਿਤਿਉ, ਵੈਸ਼੍ਰਵਣ (ਕੁਬੇਰ) ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵੀ। ਵਸੂ, ਮਰੁਤ, ਸਾਧ੍ਯ ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ ਵੀ (ਉਸੇ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਧਾਰਕ) ਹਨ।
Verse 18
एतान् देवान् नमस्यन्ति प्रतापप्रणता जना: । जो देवता दूसरोंका वध करनेवाले हैं
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਅੱਗੇ ਨਤ ਹੋ ਕੇ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਧਾਤਾ ਅਤੇ ਪੂਸ਼ਨ ਦੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
Verse 19
मध्यस्थान् सर्वभूतेषु दान्तान् शमपरायणान् | यजन्ते मानवा: केचित् प्रशान्ता: सर्वकर्मसु
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕੁਝ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਭਾਵ ਰੱਖ ਕੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਕੇ, ਸ਼ਮ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ, ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿ ਕੇ (ਦਿਵ੍ਯ ਤੱਤ ਦੀ) ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 20
परंतु ब्रह्मा, धाता और पूषाकी कोई किसी तरह भी पूजा-अर्चा नहीं करते हैं; क्योंकि वे सम्पूर्ण प्राणियोंके प्रति समभाव रखनेके कारण मध्यस्थ, जितेन्द्रिय एवं शान्तिपरायण हैं। जो शान्त स्वभावके मनुष्य हैं, वे ही समस्त कर्मोमें इन धाता आदिकी पूजा करते हैं ।।
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਂ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਐਸੇ ਜੀਵਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਜੋ ਅਹਿੰਸਾ ਨਾਲ ਜੀਵਿਕਾ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਵ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ; ਬਲਵਾਨ ਦੁਬਲਿਆਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 21
नकुलो मूषिकानत्ति बिडालो नकुलं तथा | बिडालमत्ति श्वा राजन् श्वानं व्यालमृगस्तथा,राजन! नेवला चूहेको खा जाता है और नेवलेको बिलाव। बिलावको कुत्ता और कुत्तेको चीता चबा जाता है
ਅਰਜੁਨ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਨੇਵਲਾ ਚੂਹਿਆਂ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿੱਲੀ ਨੇਵਲੇ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਿੱਲੀ ਨੂੰ ਕੁੱਤਾ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਭਿਆਨਕ ਵਿਆਲਮ੍ਰਿਗ (ਹਿੰਸਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ) ਦਬੋਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ॥
Verse 22
तानत्ति पुरुष: सर्वान् पश्य कालो यथागतः । प्राणस्यान्नमिदं सर्व जड़मं स्थावरं च यत्,परंतु इन सबको मनुष्य मारकर खा जाता है। देखो, कैसा काल आ गया है? यह सम्पूर्ण चराचर जगत् प्राणका अन्न है
ਅਰਜੁਨ ਬੋਲੇ—ਮਨੁੱਖ ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਭੱਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਵੇਖੋ, ਕਾਲ ਕਿਵੇਂ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ! ਪ੍ਰਾਣੀ ਲਈ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਹੀ ਅੰਨ ਹੈ—ਜੋ ਜੜ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸਥਾਵਰ ਹੈ॥
Verse 23
विधान दैवविदहितं तत्र विद्वान् न मुहाृति । यथा सृष्टोडसि राजेन्द्र तथा भवितुमरहसि
ਇਹ ਦੈਵ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨ ਪੁਰਖ ਮੋਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਵਿਧਾਤਾ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਰਚਿਆ ਹੈ—ਜਨਮ, ਕੁਲ ਅਤੇ ਪਦ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਠਹਿਰਾਇਆ ਹੈ—ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਤਵ੍ਯ ਕਰਨਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ॥
Verse 24
विनीतक्रोधहर्षा हि मन्दा वनमुपाश्रिता: । विना वध॑ न कुर्वन्ति तापसा: प्राणयापनम्
ਅਰਜੁਨ ਬੋਲੇ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਹರ್ಷ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਬੁੱਧੀ ਮੰਦ ਹੈ, ਉਹ ਖੱਤਰੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਤਪਸਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਵਧ (ਹਿੰਸਾ) ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ॥
Verse 25
उदके बहव: प्राणा: पृथिव्यां च फलेषु च । नच वक्षिन्न तान हन्ति किमन्यत् प्राणयापनात्
ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਹਨ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਨੇਕ ਕੀੜੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਮਾਰੇ। ਇਹ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੀ ਹੈ?॥
Verse 26
सूक्ष्ममोनीनि भूतानि तर्कगम्यानि कानिचित् । पक्ष्मणो5पि निपातेन येषां स्यथात् स्कन्धपर्यय:
ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਅਜੇਹੇ ਸੁਖਮ-ਯੋਨੀ ਦੇ ਜੀਵ ਹਨ ਜੋ ਕੇਵਲ ਅਨੁਮਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪਲਕ ਡਿੱਗਣ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੋਢੇ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਅਜੇਹੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਕੋਈ ਕਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਬਚ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 27
ग्रामान् निष्क्रम्य मुनयो विगतक्रोधमत्सरा: । वने कुट॒म्बधर्माणो दृश्यन्ते परिमोहिता:
ਕਈ ਮੁਨੀ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਉੱਥੇ ਵੀ ਮੋਹ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਧਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਚਿਮੜੇ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 28
भूमिं भित्वौषधीश्शछित्त्वा वृक्षादीनण्डजान् पशून् | मनुष्यास्तन्वते यज्ञांस्ते स्वर्ग प्राप्रुवन्ति च
ਮਨੁੱਖ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖੋਦ ਕੇ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ, ਦਰੱਖ਼ਤ ਆਦਿ ਨੂੰ ਡਾਹ ਕੇ, ਅਤੇ ਅੰਡਜ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਯੱਗ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਯੱਗ-ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸਵਰਗ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 29
मनुष्य धरतीको खोदकर तथा ओषधियों, वृक्षों, लताओं, पक्षियों और पशुओंका उच्छेद करके यज्ञका अनुष्ठान करते हैं, और वे स्वर्गमें भी चले जाते हैं ।।
ਮਨੁੱਖ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖੋਦ ਕੇ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ, ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ, ਲਤਾਵਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਕੇ ਯੱਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਵਰਗ ਵੀ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ! ਜਦੋਂ ਦੰਡਨੀਤੀ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਭ ਉਪਰਾਲੇ ਸਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 30
दण्डश्नेन्न भवेललोके विनश्येयुरिमा: प्रजा: । जले मत्स्यानिवाभक्ष्यन् दुर्बलान्ू बलवत्तरा:
ਜੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੰਡ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਬਲਵਾਨ ਜੀਵ ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਹਾਰ ਬਣਾ ਲੈਣ।
Verse 31
सत्यं चेदं ब्रह्मणा पूर्वमुक्तं दण्ड: प्रजा रक्षति साधु नीत: । पश्याग्नयश्ष प्रतिशाम्य भीता: संतर्जिता दण्डभयाज्ज्वलन्ति
ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਖਿਆ ਸੀ—ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਦੰਡ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵੇਖੋ, ਅੱਗ ਜਦੋਂ ਮੰਦ ਪੈਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਧਮਕਾਉਣ ਨਾਲ ਡਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੰਡ ਦੇ ਭੈ ਨਾਲ ਫਿਰ ਭੜਕ ਉਠਦੀ ਹੈ।
Verse 32
अन्ध॑ तम इदेदं स्यान्न प्राज्ञायत किंचन । दण्डश्रेन्न भवेललोके विभजन् साध्वसाधुनी,यदि संसारमें भले-बुरेका विभाग करनेवाला दण्ड न हो तो सब जगह अंधेर मच जाय और किसीको कुछ सूझ न पड़े
ਜੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਦਾ ਭੇਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਸਨ-ਦੰਡ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਵੇ; ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਨਾ ਆਵੇ।
Verse 33
ये5पि सम्मिन्नमर्यादा नास्तिका वेदनिन्दका: । तेडपि भोगाय कल्पन्ते दण्डेनाशु निपीडिता:
ਜੋ ਧਰਮ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਤੋੜ ਕੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾਸਤਿਕ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਦੰਡ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਦਬਾਏ ਜਾ ਕੇ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਜੀਵਨ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 34
सर्वो दण्डजितो लोको दुर्लभो हि शुचिर्जन: । दण्डस्य हि भयाद् भीतो भोगायैव प्रवर्तते
ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਦੰਡ ਨਾਲ ਹੀ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਮਨੁੱਖ ਮਿਲਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਦੰਡ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਮਰਯਾਦਾ ਪਾਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਭੋਗ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Verse 35
चातुर्वर्ण्यप्रमोदाय सुनीतिनयनाय च । दण्डो विधात्रा विहितो धर्मार्थो भुवि रक्षितुम्
ਚਾਰਾਂ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਸੁਮੇਲ ਭਰੀ ਤਸੱਲੀ ਲਈ, ਅਤੇ ਸੁਨੀਤੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਦੇਣ ਲਈ, ਵਿਧਾਤਾ ਨੇ ਧਰਮ-ਸਰੂਪ ਦੰਡ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ ਹੈ—ਤਾਂ ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 36
विधाताने दण्डका विधान इस उद्देश्यसे किया है कि चारों वर्णोके लोग आनन्दसे रहें, सबमें अच्छी नीतिका बर्ताव हो तथा पृथ्वीपर धर्म और अर्थकी रक्षा रहे ।।
ਵਿਧਾਤਾ ਨੇ ਦੰਡ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਇਸ ਮਨੋਰਥ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਚਾਰਾਂ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵੱਸਣ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਸਦਾਚਾਰ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਦਾ ਵਰਤਾਵ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਧਰਮ ਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਹਿੰਸਕ ਜਾਨਵਰ ਦੰਡ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਨਾ ਡਰਦੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਯੱਗ ਲਈ ਰੱਖੀਆਂ ਹਵੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਖਾ ਜਾਂਦੇ।
Verse 37
न ब्रह्मचार्यधीयीत कल्याणी गौर्न दुह्मृते । न कन्योद्धहनं गच्छेद् यदि दण्डो न पालयेत्
ਜੇ ਦੰਡ ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇਗਾ; ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਵੀ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗੀ; ਅਤੇ ਕੁੜੀ ਵੀ ਵਿਆਹ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਵਧੇਗੀ।
Verse 38
विष्वग्लोप: प्रवर्तेत भिद्येरन् सर्वसेतव: । ममत्वं न प्रजानीयुर्यदि दण्डो न पालयेत्
ਜੇ ਦੰਡ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਨਾ ਰੱਖੇ, ਤਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਧਰਮ-ਕਰਮ ਦਾ ਲੋਪ ਹੋ ਜਾਵੇ; ਸਾਰੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਤੇ ਬੰਧਨ ਟੁੱਟ ਜਾਣ; ਅਤੇ ਲੋਕ ‘ਮੇਰਾ’ ਤੇ ‘ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ’—ਕਿਸ ਦਾ ਕੀ ਹੈ—ਇਹ ਵੀ ਨਾ ਜਾਣ ਸਕਣ।
Verse 39
न संवत्सरसत्राणि तिष्ठेयुरकुतो भया: । विधिवद् दक्षिणावन्ति यदि दण्डो न पालयेत्,यदि दण्ड धर्मका पालन न करावे तो विधि-पूर्वक दक्षिणाओंसे युक्त संवत्सरयज्ञ भी बेखटके न होने पावे
ਜੇ ਦੰਡ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਾ ਕਰਵਾਏ, ਤਾਂ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਸਾਲ-ਭਰ ਦੇ ਸਤ੍ਰ-ਯੱਗ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਸਕਣਗੇ; ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਕਸ਼ਿਣਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਪੂਰੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ।
Verse 40
चरेयुर्नाश्रमे धर्म यथोक्त विधिमाश्रिता: । न विद्यां प्राप्तुयात् कश्चिद् यदि दण्डो न पालयेत्
ਜੇ ਦੰਡ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਨਾ ਰੱਖੇ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਆਸ਼ਰਮ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ; ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇਗਾ।
Verse 41
न चोष्टरा न बलीवर्दा नाश्वाश्वतरगर्दभा: | युक्ता वहेयुर्यानानि यदि दण्डो न पालयेत्,यदि दण्ड कर्तव्यका पालन न करावे तो ऊँट, बैल, घोड़े, खच्चर और गदहे रथोंमें जोत दिये जानेपर भी उन्हें ढोकर ले न जायेँ
ਜੇ ਦੰਡ (ਸ਼ਾਸਨ-ਸ਼ਕਤੀ) ਕਾਇਦਾ ਕਾਇਮ ਨਾ ਰੱਖੇ, ਤਾਂ ਊਂਟ, ਬੈਲ, ਘੋੜੇ, ਖੱਚਰ ਅਤੇ ਗਧੇ—ਗੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋਤੇ ਹੋਏ ਵੀ—ਨਾ ਭਾਰ ਢੋਣ, ਨਾ ਸਵਾਰੀ ਖਿੱਚਣ।
Verse 42
न प्रेष्या वचन कुर्युर्न बाला जातु कर्हिचित् | न तिछेद् युवती धर्मे यदि दण्डो न पालयेत्
ਜੇ ਦੰਡ (ਸ਼ਾਸਨ) ਧਰਮ ਤੇ ਕਰਤੱਬ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਾ ਕਰਾਵੇ, ਤਾਂ ਨੌਕਰ ਮਾਲਕ ਦਾ ਹੁਕਮ ਨਾ ਮੰਨੇ; ਬੱਚੇ ਕਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾ ਮੰਨਣ; ਅਤੇ ਜਵਾਨ ਇਸਤਰੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਨਾ ਰਹੇ।
Verse 43
दण्डे स्थिता: प्रजा: सर्वा भयं दण्डे विदुर्बुधा: । दण्डे स्वर्गों मनुष्याणां लोको<यं सुप्रतिछ्ित:
ਦੰਡ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾ ਟਿਕੀ ਹੈ; ਦੰਡ ਤੋਂ ਹੀ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਇਹ ਲੋਕ ਅਤੇ ਸੁਰਗ ਲੋਕ—ਦੋਵੇਂ—ਦੰਡ ਉੱਤੇ ਹੀ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਟਿਕੇ ਹਨ।
Verse 44
न तत्र कूटं पापं वा वज्चना वापि दृश्यते । यत्र दण्ड: सुविहितश्चरत्यरिविनाशन:,जहाँ शत्रुओंका विनाश करनेवाला दण्ड सुन्दर ढंगसे संचालित हो रहा है, वहाँ छल, पाप और ठगी भी नहीं देखनेमें आती है
ਜਿੱਥੇ ਵੈਰੀ-ਨਾਸਕ ਦੰਡ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਕੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਛਲ, ਪਾਪ ਅਤੇ ਠੱਗੀ—ਕੁਝ ਵੀ—ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।
Verse 45
हवि:श्वा प्रलिहेद् दृष्टवा दण्डश्नेन्नोद्यतों भवेत् | हरेत् काक: पुरोडाशं यदि दण्डो न पालयेत्
ਜੇ ਦੰਡ ਸਦਾ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਕੁੱਤਾ ਹਵਿ ਵੇਖਦੇ ਹੀ ਚੱਟ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਜੇ ਦੰਡ ਪਹਰਾ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਕਾਂ ਪੁਰੋਡਾਸ਼ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਜਾਵੇ।
Verse 46
यदीद धर्मतो राज्यं विहितं यद्यधर्मत:ः । कार्यस्तत्र न शोको वै भुड्क्ष्य भोगान् यजस्व च,यह राज्य धर्मसे प्राप्त हुआ हो या अधर्मसे, इसके लिये शोक नहीं करना चाहिये। आप भोग भोगिये और यज्ञ कीजिये
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਰਾਜ ਧਰਮ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਧਰਮ ਨਾਲ, ਇਸ ਕਾਰਨ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਭੋਗ ਤੇਰੇ ਹਿੱਸੇ ਆਏ ਹਨ ਉਹ ਭੋਗ ਅਤੇ ਯੱਗ ਵੀ ਕਰ।
Verse 47
सुखेन धर्म श्रीमन्तश्नरन्ति शुचिवासस: । संवर्षन्त: फलैदनिर्भुज्जनाश्षान्नमुत्तमम्
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਾਫ਼ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ ਧਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਤਮ ਅੰਨ ਭੋਗਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਫਲਾਂ ਤੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ਮਾਨੋ ਵਰਖਾ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 48
अर्थ सर्वे समारम्भा: समायत्ता न संशय: । सच दण्डे समायत्त: पश्य दण्डस्य गौरवम्,इसमें संदेह नहीं कि सारे कार्य धनके अधीन हैं, परंतु धन दण्डके अधीन है। देखिये, दण्डकी कैसी महिमा है?
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਭ ਉਪਰਾਲੇ ਧਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ; ਪਰ ਧਨ ਆਪ ਦੰਡ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਵੇਖੋ, ਦੰਡ ਦੀ ਕਿੰਨੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ!
Verse 49
लोकयात्रार्थमेवेह धर्मप्रवचनं कृतम् । अहिंसासाधुहिंसेति श्रेयान् धर्मपरिग्रह:
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਲੋਕ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਨਿਭਾਉ ਲਈ ਹੀ ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਦਿਲੇਮਾ ਉੱਠੇ ਕਿ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਅਹਿੰਸਾ ਰੱਖੀਏ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਟ ਉੱਤੇ ਹਿੰਸਾ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਕਰਮ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ ਉਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 50
नात्यन्तं गुणवत् किंचिन्न चाप्यत्यन्तनिर्गुणम् । उभयं सर्वकार्येषु दृश्यते साध्वसाधु वा
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਐਸੀ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਣ ਹੀ ਗੁਣ ਹੋਣ; ਅਤੇ ਕੋਈ ਐਸੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਵੇ। ਹਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਚੰਗਾ ਤੇ ਮੰਦਾ—ਦੋਵੇਂ—ਦਿਸਦੇ ਹਨ।
Verse 51
पशूनां वृषणं छित्त्वा ततो भिन्दन्ति मस्तकम् | वहन्ति बहवो भारान् बध्नन्ति दमयन्ति च
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਪਹਿਲਾਂ ਪਸ਼ੂਆਂ (ਬੈਲ ਆਦਿ) ਦੇ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਕੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੱਥੇ ਉੱਗੇ ਸਿੰਗਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਚੀਰ ਜਾਂ ਭੇਦ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਅੱਗੇ ਨਾ ਵਧਣ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਢੁਲਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਵੱਛੇ ਨੂੰ ਗੱਡੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੋਤ ਕੇ ਦਮਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਦੀ ਉੱਦੰਡਤਾ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਕੰਮ ਦੀ ਆਦਤ ਪਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 52
एवं पर्याकुले लोके वितथैर्जर्जरीकृते । तैस्तैन्ययिर्महाराज पुराणं धर्ममाचर
ਮਹਾਰਾਜ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਝੂਠੇ ਵਰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਅਤੇ ਦੰਡ ਨਾਲ ਜਰਜਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਨਿਆਂ-ਮਾਰਗਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸਰਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੋ।
Verse 53
यज देहि प्रजां रक्ष धर्म समनुपालय । अमित्रान् जहि कौन्तेय मित्राणि परिपालय
ਯੱਗ ਕਰੋ, ਦਾਨ ਦਿਓ, ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਦਾ ਨਿਭਾਉ। ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ! ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰੋ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਕਰੋ।
Verse 54
मा च ते निघ्नतः शत्रून मन्युर्भवतु पार्थिव । न तत्र किल्बिषं किंचित् कर्तुर्भवीति भारत
ਰਾਜਨ! ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦਿਆਂ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਜਾਂ ਆਤਮ-ਗਲਾਨੀ ਨਾ ਉੱਠੇ। ਹੇ ਭਾਰਤ! ਵੈਰੀ-ਵਧ ਨਾਲ ਕਰਤਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।
Verse 55
आततायी हि यो हन्यादाततायिनमागतम् । न तेन भ्रूणहा स स्यान्मन्युस्तं मन्युमारछति
ਜੋ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰ ਲੈ ਕੇ ਮਾਰਨ ਆਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਆਤਤਾਈ ਨੂੰ ਜੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਭ੍ਰੂਣ-ਹਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਦਾ ਭਾਗੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਹਿੰਸਾ ਲਈ ਉੱਠਿਆ ਹਮਲਾਵਰ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਕ੍ਰੋਧ ਜਗਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 56
अवध्य: सर्वभूतानामन्तरात्मा न संशय: । अवध्ये चात्मनि कथं वध्यो भवति कस्यचित्,समस्त प्राणियोंका अन्तरात्मा अवध्य है, इसमें संशय नहीं है। जब आत्माका वध हो ही नहीं सकता तब वह किसीका वध्य कैसे होगा?
ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਅਵਧ੍ਯ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਹੀ ਅਵਧ੍ਯ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਲਈ ਵਧ੍ਯ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
Verse 57
यथा हि पुरुष: शालां पुन: सम्प्रविशेन्नवाम् । एवं जीव: शरीराणि तानि तानि प्रपद्यते
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜੀਵ ਵੀ ਇਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਕ ਉਹ ਉਹ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 58
देहान् पुराणानुत्सृज्य नवान् सम्प्रतिपद्यते । एवं मृत्युमुखं प्राहुर्जना ये तत्त्वदर्शिन:
ਪੁਰਾਣੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਜੀਵ ਨਵੇਂ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੱਤਵਦਰਸ਼ੀ ਲੋਕ ਮੌਤ ਨੂੰ ਨਾਸ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਮਾਤਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
How a ruler can ethically employ discipline and coercive authority to protect society, while acknowledging ideals like restraint and non-harm yet operating within a world marked by conflict, scarcity, and predation.
Order is not self-sustaining: lawful discipline, properly guided, preserves institutions and enables ethical life; governance must be realistic, boundary-maintaining, and oriented to protection rather than personal anger.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-function is normative and instructional—positioning daṇḍa as a necessary condition for dharma’s public realizability and for the stability required to pursue higher aims, including reflective insight into the self’s continuity across bodies.