Adhyaya 135
दीर्घदर्शी–दीर्घसूत्र–संप्रतिपत्तिमान् आख्यानम् (The Parable of Foresight, Procrastination, and Presence of Mind)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana Upa-Parva (Instruction on Kingly Duty)
Bhīṣma presents an instructive narrative to Yudhiṣṭhira on kārya–akārya-viniścaya (deciding what must be done and what must be avoided) with special focus on timing. Three fish—named for cognitive strategies—live together in a shallow but fish-rich waterbody: Dīrghadarśī (far-sighted), Dīrghasūtra (procrastinating/over-deliberative), and Saṃpratipattimān (quickly adaptive/present-minded). When fishers begin draining and netting the water, Dīrghadarśī recognizes the approaching danger and exits early through a channel to deeper waters, illustrating pre-emptive risk management. Dīrghasūtra insists there is no need for haste and is later captured and dies, representing the failure to act at the decisive moment. Saṃpratipattimān, caught amid the crisis, uses immediate tactical intelligence—entering among others, manipulating the net situation, and escaping when the catch is washed—showing situational improvisation when early prevention was missed. The chapter then generalizes: those who do not understand the ripeness of time perish; those who plan for the unarrived misfortune prosper; and effective action depends on deśa and kāla as primary variables in dharma, artha, and mokṣa-oriented reasoning.
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर के सामने एक कठोर लोक-नीति रख देते हैं—पुराने धर्मवेत्ताओं का कथन है कि संसार में ‘बल’ ही प्रधान है, और धर्म-अधर्म की बहस से किसी के कर्तव्य-पालन में बाधा नहीं डालनी चाहिए। → वक्तव्य और तीखा होता जाता है: धर्म-अधर्म के फल प्रत्यक्ष नहीं दिखते; इसलिए राजा को पहले बल-संग्रह करना चाहिए। बलवान को श्री, सेना, मंत्री—सब मिल जाते हैं; उसके दोष भी भयवश अनदेखे रह जाते हैं, जबकि दुर्बल पर लोक-निंदा और वाक्-शल्य बरसता है। → चरम बिंदु पर यह विडंबना उभरती है कि लोक-मान्यता बल को ही सत्य का अधिकार दे देती है—बलवान के अधर्म पर भी कोई हाथ नहीं डालता, और दुर्बल की थोड़ी-सी चूक भी उसे ‘पापी’ ठहराकर जला देती है। → फिर भी भीष्म एक प्रत्युपाय दिखाते हैं: यदि कोई व्यक्ति कठिन साधन करके (यहाँ तक कि वर्ण-सीमाओं के पार जाने जैसी असाध्य बातों का संकेत) अपने को ऊँचा उठाए, और आचरण को ऐसा बना ले कि वह ‘अपाप’ प्रतीत हो, तो वह शीघ्र लोक-पूज्य बनता है और इहलोक-परलोक दोनों में फल पाता है—अर्थात बल-नीति के बीच भी आचरण/प्रायश्चित्त का द्वार खुला है। → बल-प्रधान लोक-व्यवहार और धर्म-प्रधान आदर्श—इन दोनों को आपद्धर्म में कैसे साधा जाए, इसका निर्णायक संतुलन अगले उपदेश की ओर संकेत करता है।
Shlokas
Verse 1
अप ह< बक। हक २ >> चतुस्त्रिंशर्दाधिकशततमो< ध्याय: बलकी महत्ता और पापसे छूटनेका प्रायद्षित्त भीष्म उवाच अत्र धर्मानुवचनं कीर्तयन्ति पुराविद: । प्रत्यक्षावेव धर्मार्थो क्षत्रियस्य विजानत:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤਾਂ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਇਉਂ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਵਿਵੇਕੀ ਖ਼ਤਰੀ ਲਈ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਪ੍ਰਤੱਖ, ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸੱਚ ਹਨ।
Verse 2
तत्र न व्यवधातव्यं परोक्षा धर्मयापना । अधर्मो धर्म इत्येतद् यथा वृकपदं तथा
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦੇ ਕਰਤੱਬ-ਪਾਲਣ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਪਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਮ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ‘ਇਹ ਧਰਮ ਹੈ’ ਜਾਂ ‘ਇਹ ਅਧਰਮ ਹੈ’—ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਭੇੜੀਏ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੇਖ ਕੇ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਬਾਘ ਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਕੁੱਤੇ ਦੇ।
Verse 3
धर्माधर्मफले जातु ददर्शेह न कश्नन । बुभूषेद् बलमेवैतत् सर्व बलवतो वशे
ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਦਾ ਫਲ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਬਲਵਾਨ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 4
श्रियो बलममात्यांश्ष बलवानिह विन्दति । यो हानाढ्य: स पतितस्तदुच्छिष्टं यदल्पकम्
ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਬਲਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਧਨ-ਸੰਪੱਤੀ, ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ—ਸਭ ਕੁਝ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਗਰੀਬ ਹੈ, ਉਹ ਪਤਿਤ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਕੋਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਧਨ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉੱਛਿਸ਼ਟ (ਜੂਠਣ) ਵਾਂਗ ਤਿਰਸਕਾਰਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
बह्वदपथ्यं बलवति न किंचित् क्रियते भयात् । उभौ सत्याधिकारस्थौ त्रायेते महतो भयात्
ਬਲਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਦੋਸ਼ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਡਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਕੋਈ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਨਾਂ ਹੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਬਲ ਅਤੇ ਧਰਮ—ਦੋਵੇਂ ਸਤਿ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਣ, ਤਦ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਹਾਂ ਭੈ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 6
अतिथर्माद् बल॑ मन्ये बलादू धर्म: प्रवर्तते । बले प्रतिष्ठितो धर्मों धरण्यामिव जड़मम्
ਮੈਂ ਧਰਮ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਬਲ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਬਲ ਤੋਂ ਹੀ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੱਲਣ-ਫਿਰਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਧਰਮ ਵੀ ਬਲ ਉੱਤੇ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।
Verse 7
धूमो वायोरिव वशे बलं धर्मो<डनुवर्तते । अनीथश्वरो बले धर्मो द्रुमे वललीव संश्रिता
ਜਿਵੇਂ ਧੂੰਆ ਹਵਾ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੇ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਧਰਮ ਵੀ ਬਲ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਲਤਾ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਧਰਮ ਬਲ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 8
वशे बलवतां धर्म: सुखं भोगवतामिव । नास्त्यसाध्यं बलवतां सर्व बलवतां शुचि
ਜਿਵੇਂ ਭੋਗ-ਸਾਮਗਰੀ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੁਖ-ਭੋਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਧਰਮ ਵੀ ਬਲਵਾਨਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਲਵਾਨਾਂ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸਾਧ ਨਹੀਂ; ਬਲਵਾਨਾਂ ਦੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 9
दुराचार: क्षीणबल: परित्राणं न गच्छति । अथ तस्मादुद्विजते सर्वो लोको वृकादिव
ਜਿਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘਟ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜੋ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਡਰ ਆ ਪਏ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਅਜਿਹੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੋਂ ਸਾਰਾ ਲੋਕ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਮ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਭੇੜੀਏ ਤੋਂ।
Verse 10
अपध्वस्तो हावमतो दुःखं जीवति जीवितम् | जीवितं यदपक्रुष्ट यथैव मरणं तथा
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨਾਸ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਦੇ ਤਿਰਸਕਾਰ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਦੁੱਖ ਭਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਜੀਵਨ ਹੇਠਲਾ ਤੇ ਨਿੰਦਿਆ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।
Verse 11
यदेवमाहु: पापेन चारित्रेण विवर्जित: । सुभृशं तप्यते तेन वाक्शल्येन परिक्षत:
ਕਮਜ਼ੋਰ ਮਨੁੱਖ ਬਾਰੇ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—‘ਹਾਏ! ਇਹ ਤਾਂ ਪਾਪੀ ਆਚਰਨ ਕਰਕੇ ਸਦਾਚਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।’ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੋਲ-ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਤਪਦਾ ਹੈ।
Verse 12
अन्रैतदाहुराचार्या: पापस्य परिमोक्षणे | त्रयीं विद्यामवेक्षेत तथोपासीत वै द्विजान्
ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਇਹ ਉਪਾਅ ਦੱਸਿਆ ਹੈ—ਤ੍ਰਈ-ਵਿਦਿਆ (ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ) ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਵਿਜਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਦੀ ਸੇਵਾ-ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ।
Verse 13
प्रसादयेन्मधुरया वाचा चाप्यथ कर्मणा । महामनाश्चापि भवेद् विवहेच्च महाकुले
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸਤਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬਣਾਵੇ ਅਤੇ ਮਹਾਕੁਲ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ-ਸੰਬੰਧ ਕਰੇ। ਇੱਥੇ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਜੋ ਪਾਪ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਲਈ ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਇਹ ਉਪਾਅ ਦੱਸਿਆ ਹੈ—ਪਾਪ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਰਾਜਾ ਤਿੰਨਾਂ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਵਾਧਿਆਇ ਕਰੇ, ਆਚਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹੇ, ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਦਾਨਸ਼ੀਲ ਤੇ ਉਦਾਰ ਬਣਾਵੇ, ਅਤੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਜੋੜ ਕੇ ਆਪਣੀ ਧਾਰਮਿਕ-ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਧਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 14
इत्यस्मीति वदेदेवं परेषां कीर्तयेद् गुणान् जपेदुदकशील: स्यात् पेशलो नातिजल्पक:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ—“ਮੈਂ ਅਮੁਕ ਹਾਂ”—ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗਾਨ ਕਰੇ। ਉਹ ਸ਼ੌਚ-ਨਿਸ਼ਠ ਹੋਵੇ, ਨਿੱਤ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ, ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ-ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ, ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਤੇ ਸੁਸ਼ੀਲ ਬਣੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਨਿਯਮ ਪਾਪ-ਖ਼ਤਮੇ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਟਿਕਣ ਲਈ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 15
ब्रह्मक्षत्रं सम्प्रविशेद् बहु कृत्वा सुदुष्करम् । उच्चमानो हि लोकेन बहुकृत् तदचिन्तयन्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਖ਼ਤਰੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ। ਜੇ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਮਹਾਪਾਪੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਨਿੰਦਾ ਵੀ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਬਹੁਤ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 16
अपापो होवमाचार: क्षिप्रं बहुमतो भवेत् । सुखं च चित्र भुड्जीत कृतेनैकेन गोपयेत्
ਭੀਸ਼ਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਛੇਤੀ ਹੀ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੇ ਆਦਰ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਤਕਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਵੀ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ—ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਫਲ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
लोके च लभते पूजां परत्रेह महत् फलम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਾਪ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਨਾਨਾ ਸੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਤਕਰਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ—ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਫਲ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 134
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि चतुस्त्रिंशयदधिकशततमो<ध्याय: ।। १३४ || इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत आपद्धर्मपर्वमें एक सौ चौतीयवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪੱਦਧਰਮ ਪਰਵ ਦਾ ਇੱਕ ਸੌ ਚੌਂਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
Whether to act early on credible risk signals or delay action under the assumption that conditions will remain stable; the narrative frames delay as a moral-technical failure when timing is integral to right action.
Optimal conduct combines anticipation (preventive exit when danger is foreseeable) with contingency skill (adaptive escape when already in crisis), while procrastination at the decisive moment leads to avoidable loss.
Rather than a formal phalaśruti, it states a governing rule: success follows those who properly establish deśa and kāla through examination (parīkṣā) and act accordingly; failure follows those who miss the ripe moment through delusion.