Adhyaya 133
Kāpavya-carita (कापव्यचरित) — Reforming Dasyus through Regulated Rāja-Dharma
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana Parva (राजधर्मानुशासन पर्व) — Ethical Governance and Discipline
Bhīṣma introduces an ancient exemplum asserting that a boundaryless outlaw (dasyu) need not be spiritually ruined if reoriented to dharma. He describes Kāpavya, born of a Niṣāda mother and a kṣatriya father, who retains kṣatra-dharma while living in the forest: skilled in terrain, hunting, and protection, he supports blind and aged parents and sustains forest-dwelling renunciant brāhmaṇas with provisions. Disorderly raiders invite him to become their leader; he accepts on ethical conditions, issuing rules of engagement: do not harm women, children, ascetics, or noncombatants; do not seize women by force; ensure welfare for cows and brāhmaṇas; do not damage crops or disrupt ploughing; uphold reverence for gods, ancestors, and guests; and never insult brāhmaṇas, whose curse is portrayed as socially and cosmically decisive. He clarifies that punishment is for discipline, not gratuitous killing, while those who oppress the righteous merit decisive restraint. The raiders follow his governance, gain stable livelihood, abandon wrongdoing, and Kāpavya attains “siddhi” through protective leadership. A closing phalaśruti states that reciting this account dispels fear from forest beings and from humans and nonhumans alike, marking Kāpavya as a guardian figure of the wilderness.
Chapter Arc: युधिष्ठिर, पितामह भीष्म से पूछते हैं—जब समय अत्यन्त हीन हो, राज्य-रक्षा का आधार टूट जाए और आपत्ति सिर पर हो, तब ब्राह्मण कैसे जीवित रहे कि धर्म भी न टूटे और कुल भी न बिखरे? → भीष्म ‘विज्ञानबल’ (विवेक, शास्त्र-बुद्धि, आत्मसंयम) को आश्रय बनाकर जीवन-निर्वाह की बात कहते हैं, पर साथ ही चेताते हैं कि आपत्ति में भी अधर्म का बहाना न बने: निन्दा न करनी, न सुननी; दुष्ट संगति से हट जाना; और राजा को भी सुशिक्षित, वश में, भार-वहन में समर्थ बैलों की तरह संयमित होकर प्रजा-भार उठाना चाहिए। → भीष्म का तीखा निष्कर्ष—जो व्यक्ति ‘व्याज’ से धन खोजता है और विकर्म में पड़ता है, उसे देवता भी पतन की ओर ढकेलते हैं; ऐसे धन से धर्म क्षीण होता है। धर्म का पथ एक-एक पद रक्त-चिह्न की तरह सूक्ष्म संकेतों से पहचाना जाता है—जैसे घायल मृग के रक्त-लेप से उसका मार्ग जाना जाता है। → धर्म वही है जो वेद-विहित, स्मृति-सम्मत, सज्जन-सेवित और अंतःकरण से अनुमोदित हो; आपत्ति में भी उसी सूक्ष्म पथ पर चलना चाहिए। युधिष्ठिर को राजर्षियों के आचरण—सज्जनों के मार्ग—का अनुसरण करने का उपदेश देकर भीष्म अध्याय का उपसंहार करते हैं।
Shlokas
Verse 1
ऑपन-- माल बक। अकाल द्वात्रिशर्दाधिकशततमो< ध्याय: ब्राह्मणों और श्रेष्ठ राजाओंके धर्मका वर्णन तथा धर्मकी गतिको सूक्ष्म बताना युधिछिर उवाच हीने परमके धर्मे सर्वलोकाभिसंहिते । सर्वस्मिन् दस्युसादूभूते पृथिव्यामुपजीवने
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਪਿਤਾਮਹ! ਜਦੋਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਾਜਧਰਮ ਰੂਪ ਪਰਮ ਧਰਮ ਨਿਭ ਨਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਾਧਨ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਚਲੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਐਸੇ ਘੋਰ ਸੰਕਟ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਜੇ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ-ਪੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਏ?
Verse 2
केन स्विद् ब्राह्मणो जीवेज्जघन्ये काल आगते । असंत्यजनू पुत्रपौत्राननुक्रोशात् पितामह
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਪਿਤਾਮਹ! ਜਦੋਂ ਅਤਿ ਜਘਨ੍ਯ ਸਮਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ ਦੇ ਆਮ ਆਸਰੇ ਢਹਿ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਿਹੜੇ ਸਾਧਨ ਨਾਲ ਜੀਵੇ? ਜੇ ਉਹ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ-ਪੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਆਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਲਈ ਕਿਹੜੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਉਚਿਤ ਹੈ?
Verse 3
भीष्म उवाच विज्ञानबलमास्थाय जीवितव्यं तथागते । सर्व साध्वर्थमेवेदमसाध्वर्थ न किंचन
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਐਸੀ ਹਾਲਤ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਬਲ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਜੀਵਨ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਧਨ ਆਦਿ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਸਾਧੂ-ਪੁਰਖਾਂ ਲਈ ਹੈ; ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਲਈ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ।
Verse 4
असाधुभ्यो<र्थमादाय साधुभ्यो य: प्रयच्छति । आत्मानं संक्रमं कृत्वा कृच्छूधर्मविदेव सः,जो अपनेको सेतु बनाकर दुष्ट पुरुषोंसे धन लेकर श्रेष्ठ पुरुषोंको देता है, वह आपद्धर्मका ज्ञाता है
ਜੋ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਤੋਂ ਧਨ ਲੈ ਕੇ ਸਾਧੂ-ਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਹਸਤਾਂਤਰਨ ਦਾ ‘ਪੁਲ’ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਆਪੱਦ-ਧਰਮ—ਸੰਕਟ ਵੇਲੇ ਦੇ ਧਰਮ—ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਹੈ।
Verse 5
आकाड़क्षन्नात्मनो राज्यं राज्ये स्थितिमकोपयन् । अदत्तमेवाददीत दातुर्वित्तं ममेति च
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਜੋ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਬਚਾਈ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਨਾ ਵਿਗਾੜੇ; ਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਧਨਵਾਨਾਂ ਦੇ ਧਨ ਨੂੰ ‘ਇਹ ਰਾਜ ਦਾ—ਮੇਰਾ ਹੈ’ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾ ਦੇਣ ਉੱਤੇ ਵੀ ਲੋੜ ਪਏ ਤਾਂ ਬਲਪੂਰਵਕ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 6
विज्ञानबलपूतो यो वर्तते निन्दितेष्वपि । वृत्तिविज्ञानवान् धीर: कस्तं वा वक्तुमहति
ਜੋ ਤੱਤਵ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਕਿਸ ਦਾ ਨਿਰਵਾਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਐਸਾ ਧੀਰ, ਵਿਵੇਕੀ ਰਾਜਾ ਜੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਨਿੰਦਿਤ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਜੋਗ ਕੌਣ ਹੈ?
Verse 7
येषां बलकृता वृत्तिस्तेषामन्या न रोचते । तेजसाभिप्रवर्तन्ते बलवन्तो युधिष्ठिर
ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਬਲ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ। ਬਲਵਾਨ ਪੁਰਖ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਕਰਮਾਂ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੌਰਯ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 8
यदैव प्राकृतं शास्त्रमविशेषेण वर्तते । तदैवमभ्यसेदेवं मेधावी वाप्यथोत्तरम्
ਜਦੋਂ ਸਧਾਰਣ (ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ) ਸ਼ਾਸਤਰ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੇਦ ਦੇ ਹੀ ਲਾਗੂ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਚਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਮੇਧਾਵੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਉੱਚਤਰ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਵੇ।
Verse 9
ऋषत्विक्पुरोहिताचार्यान् सत्कृतानभिसत्कृतान् । न ब्राह्मणान् घातयीत दोषान् प्राप्रोति घातयन्
ਚਾਹੇ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਆਪੱਤੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਰਿਤਵਿਜ, ਪੁਰੋਹਿਤ, ਆਚਾਰਯ ਅਤੇ ਸਤਕ੍ਰਿਤ ਜਾਂ ਅਸਤਕ੍ਰਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਨਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਉਹ ਧਨਵਾਨ ਹੋਣ ਤਾਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਨ ਛੀਨ ਕੇ ਪੀੜਾ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਈਏ। ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਸ਼ (ਪਾਪ) ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 10
एतत् प्रमाणं लोकस्य चक्षुरेतत् सनातनम् | तत् प्रमाणो&वगाहेत तेन तत् साध्वसाधु वा
ਇਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਮਾਣਭੂਤ ਗੱਲ ਦੱਸੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਨਾਤਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਇਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੰਨ ਕੇ ਵਿਹਾਰ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ ਅਤੇ ਇਸੇ ਮਾਪਦੰਡ ਨਾਲ ਆਪੱਤੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਭਲੇ-ਬੁਰੇ ਕਰਮ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕਰੇ।
Verse 11
बहवो ग्रामवास्तव्या रोषाद् ब्रूयु: परस्परम् । न तेषां वचनाद् राजा सत्कुर्याद् घातयीत वा
ਜੇ ਬਹੁਤੇ ਪਿੰਡਵਾਸੀ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਤੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਵੇ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ੇ; ਪੂਰੀ ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਲੋਕ-ਝਗੜਿਆਂ ਅਤੇ ਧੜੇਬੰਦੀ ਵਾਲੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਨਾ ਬਣਾਏ।
Verse 12
न वाच्य: परिवादो<यं न श्रोतव्य:ः कथड्चन । कर्णावथ पिधातव्यौ प्रस्थेयं चान्यतो भवेत्
ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਚੁਗਲੀ-ਨਿੰਦਾ ਨਾ ਤਾਂ ਕਹਿਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੁਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਦੂਜੇ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕੰਨ ਬੰਦ ਕਰ ਲਵੋ ਜਾਂ ਉੱਥੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਚਲੇ ਜਾਓ।
Verse 13
असतां शीलमेतद् वै परिवादो5थ पैशुनम् । गुणानामेव वक्तार: सन्त: सत्सु नराधिप
ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ! ਪਰ-ਨਿੰਦਾ ਅਤੇ ਚੁਗਲੀ ਕਰਨੀ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਹੈ। ਸੱਜਣ ਤਾਂ ਸੱਜਣਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਹੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 14
यथा सुमधुरौ दम्यौ सुदान्तौ साधुवाहिनौ | धुरमुद्यम्य वहतास्तथा वर्तेत वै नृप:
ਜਿਵੇਂ ਸੁੰਦਰ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ, ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਜੂਏ ਦਾ ਭਾਰ ਢੋਣ ਦੇ ਯੋਗ ਦੋ ਨੌਜਵਾਨ ਬੈਲ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਧੁਰਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਠਹਿਰਾਵ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੋ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦਾ ਭਾਰ ਸਮਰਥਤਾ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਚਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 15
यथा यथास्य बहव: सहाया: स्युस्तथा परे | आचारमेव मन्यन्ते गरीयो धर्मलक्षणम्
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਜਿਸ ਆਚਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤੇ ਸਹਾਇਕ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਮਿਲੇ, ਉਹੀ ਆਚਰਨ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਆਚਾਰ ਨੂੰ ਹੀ ਧਰਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਲੱਛਣ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
Verse 16
अपरे नैवमिच्छन्ति ये शंखलिखितप्रिया: । मात्सर्यादथवा लोभान्न ब्रूयुर्वाक्यमीदूशम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਰ ਜੋ ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਲਿਖਿਤ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਭਗਤ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਮਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਈਰਖਾ ਜਾਂ ਲੋਭ ਕਰਕੇ ਐਸੇ ਬਚਨ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ; ਜੋ ਉਹ ਧਰਮ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਧਰਮ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 17
आर्षमप्यत्र पश्यन्ति विकर्मस्थस्य पातनम् | न तादृक्सदृशं किज्चित् प्रमाणं दृश्यते क्वचित्
ਇੱਥੇ ਉਹ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਰੁੱਧ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪਤਨ ਬਾਰੇ ਆਰਸ਼-ਪ੍ਰਮਾਣ ਵੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪ੍ਰਮਾਣ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ।
Verse 18
देवताश्न विकर्मस्थं पातयन्ति नराधमम् | व्याजेन विन्दन वित्त हि धर्मात् स परिहीयते
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਰੁੱਧ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਨਰਾਧਮ ਨੂੰ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਛਲ ਅਤੇ ਬਹਾਨੇ ਨਾਲ ਧਨ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 19
सर्वतः सत्कृत: सद्धिर्भूतिप्रवरकारणै: । हृदयेना भ्यनुज्ञातो यो धर्मस्तं व्यवस्यति
ਜਿਸ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸੱਜਣ—ਜੋ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹਨ—ਆਦਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਿਰਦਾ ਵੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਉਸੇ ਧਰਮ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਕੇ ਆਚਰਨ ਕਰੇ।
Verse 20
यश्षतुर्गुणसम्पन्नं धर्म ब्रूयात् स धर्मवित् । अहेरिव हि धर्मस्य पदं दुःखं गवेषितुम्
ਜੋ ਚਤੁਰਗੁਣ-ਸੰਪੰਨ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰੇ, ਉਹੀ ਧਰਮਵਿਤ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਮ ਦਾ ਸੱਚਾ ‘ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ’ ਸੱਪ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਂਗ ਲੱਭਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ।
Verse 21
यथा मृगस्य विद्धस्य पदमेकं पद नयेत् । लक्षेद् रुधिरलेपेन तथा धर्मपदं नयेत्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਤੀਰ ਨਾਲ ਵਿੱਧੇ ਹੋਏ ਹਿਰਣ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਹੂ ਦੇ ਲੇਪ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਦਮ-ਕਦਮ ਤੇ ਪਿੱਛਾ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਠਿਕਾਣੇ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਧਰਮ ਦੇ ‘ਪਦਚਿੰਨ੍ਹ’ ਤੱਕ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੱਪ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਵਾਂਗ ਧਰਮ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਸਰੂਪ ਜਾਣਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਧਰਮ (1) ਵੇਦਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਹਿਤ ਹੈ, (2) ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ, (3) ਸੱਜਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਚਰਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ (4) ਅੰਦਰੋਂ ਹਿਤਕਰ ਤੇ ਪ੍ਰਿਯ ਲੱਗਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਚੌਗੁਣਾ ਧਰਮ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਬਣ ਕੇ ਧਰਮ ਦੇ ਅਸਲੀ ਸਰੂਪ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਐਸਾ ਧਰਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰੇ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਧਰਮਜ੍ਞ ਹੈ।
Verse 22
एवं सद्धिर्विनीतेन पथा गन्तव्यमित्युत । राजर्षीणां वृत्तमेतदवगच्छ युधिछ्ठिर,युधिष्ठिर! इस प्रकार श्रेष्ठ पुरुष जिस मार्गसे गये हैं, उसीपर तुम्हें भी चलना चाहिये। इसीको तुम राजर्षियोंका सदाचार समझो
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਉਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ ਕਿ ਸੱਜਣਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨਾਂ ਨੇ ਜਿਸ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ, ਸੁ-ਮਾਰਗ ਤੇ ਚੱਲਿਆ ਹੈ, ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਉਸੇ ਰਾਹ ਤੇ ਤੁਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਇਸਨੂੰ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਸਥਾਪਿਤ ਸਦਾਚਾਰ ਸਮਝ—ਇਹੀ ਅਪਣਾਉਣ ਅਤੇ ਜੀਊਣ ਯੋਗ ਨੈਤਿਕ ਮਾਪਦੰਡ ਹੈ।
Verse 132
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि राजर्षिवृत्तं नाम द्वात्रिशयदिधिकशततमो<ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਰਵ ਦੇ ਆਪੱਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ‘ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਵ੍ਰਿੱਤ’ ਨਾਮਕ ਇਕ ਸੌ ਬੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
How a leader can transform a violent, unregulated collective into a rule-bound community by restricting harm, protecting vulnerable groups, and redefining coercion as disciplined governance rather than predation.
Authority is legitimate only when bounded by prohibitions against harming noncombatants, when it safeguards productive and ritual life (crops, hospitality, cows, brāhmaṇas), and when punishment is corrective rather than arbitrary.
Yes. The text states that one who regularly recounts Kāpavya’s conduct does not experience fear from forest beings, nor fear from humans or nonhumans, presenting the narrative as a protective recollection tied to ethical order.