Adhyaya 128

Verse 1

ऑपन-माज बक। डे सप्तविशर्त्याधेकशततमो< ध्याय: ऋषभका राजा सुमित्रको वीरद्युम्न और तनु मुनिका वृत्तान्त सुनाना भीष्म उवाच ततस्तेषां समस्तानामृषीणामृषिसत्तम: । ऋषभो नाम विदप्रर्षिविस्मयन्निदमब्रवीत्‌,भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठिर! तदनन्तर उन समस्त ऋषियोंमेंसे मुनिश्रेष्ठ ब्रह्मर्षि ऋषभने विस्मित होकर इस प्रकार कहा--

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਰਿਸ਼ੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਰਿਸ਼ਭ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲੇ।

Verse 2

पुराहं राजशार्दूल तीर्थान्यनुचरन्‌ प्रभो । समासादितवान्‌ दिव्यं नरनारायणाश्रमम्‌,नृपश्रेष्ठ पहलेकी बात है, मैं सब तीर्थोमें विचरण करता हुआ भगवान्‌ नरनारायणके दिव्य आश्रममें जा पहुँचा

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਭ੍ਰਮਣ ਕਰਦਾ ਕਰਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 3

यत्र सा बदरी रम्या हृदो वैहायसस्तथा । यत्र चाश्वशिरा राजन्‌ वेदान्‌ पठति शाश्वतान्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਬਦਰੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵੈਹਾਯਸ ਹ੍ਰਦ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਅਸ਼ਵਸ਼ਿਰਾ ਸਨਾਤਨ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 4

'राजन्‌! जहाँ वह रमणीय बदरीका वृक्ष है, जहाँ वैहायस- कुण्ड है तथा जहाँ अश्वशिरा (हयग्रीव) सनातन वेदोंका पाठ करते हैं (वहीं नरनारायणाश्रम है) ।। तस्मिन्‌ सरसि कृत्वाहं विधिवत्‌ तर्पणं पुरा । पितृणां देवतानां च ततो55श्रममियां तदा

ਉਸ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤਰਪਣ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਚਲਿਆ।

Verse 5

अदूरादाश्रमं कज्चिद्‌ वासार्थमगमं तदा,उसके बाद वहाँसे निकट ही एक-दूसरे आश्रममें मैं ठहरनेके लिये गया। वहाँ मुझे तनु नामवाले एक तपोधन ऋषि आते दिखायी दिये, जो चीर और मृगचर्म धारण किये हुए थे। उनका शरीर बहुत ऊँचा और अत्यन्त दुर्बल था

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਫਿਰ ਉੱਥੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਰਹਿਣ ਲਈ ਮੈਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਤਨੂ ਨਾਮ ਦੇ ਤਪੋਧਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖਿਆ—ਉਹ ਛਾਲ-ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਧਾਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਰੀਰ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਬੇਹੱਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਸੀ।

Verse 6

तत्र चीराजिनधरं कृशमुच्चमतीव च । अद्राक्षमृषिमायान्तं तनुं नाम तपोधनम्‌,उसके बाद वहाँसे निकट ही एक-दूसरे आश्रममें मैं ठहरनेके लिये गया। वहाँ मुझे तनु नामवाले एक तपोधन ऋषि आते दिखायी दिये, जो चीर और मृगचर्म धारण किये हुए थे। उनका शरीर बहुत ऊँचा और अत्यन्त दुर्बल था

ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਛਾਲ-ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਧਾਰੇ ਹੋਏ, ਬਹੁਤ ਉੱਚੇ ਅਤੇ ਬੇਹੱਦ ਕ੍ਰਿਸ਼—ਤਪੋਧਨ ਰਿਸ਼ੀ ਤਨੂ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖਿਆ।

Verse 7

अन्यैनरिरमहाबाहो वपुषाष्टगुणान्वितम्‌ । कृशता चापि राजर्षे न दृष्टा तादृशी क्वचित्‌,महाबाहो! उन महर्षिका शरीर दूसरे मनुष्योंसे आठ गुना लंबा था। राजर्षे! मैंने उनकी- जैसी दुर्बलता कहीं भी नहीं देखी है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੁ! ਉਸ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਸ਼ਰੀਰ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲੋਂ ਅੱਠ ਗੁਣਾ ਉੱਚਾ ਸੀ। ਹੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ! ਉਸ ਵਰਗੀ ਅਤਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਤਾ ਮੈਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ।

Verse 8

शरीरमपि राजेन्द्र तस्य कानिषप्ठिकासमम्‌ । ग्रीवा बाहू तथा पादौ केशाश्षाद्भुतदर्शना:,'राजेन्द्र। उनका शरीर भी कनिष्ठिका अंगुलीके समान पतला था। उनकी गर्दन, दोनों भुजाएँ, दोनों पैर और सिरके बाल भी अद्भुत दिखायी देते थे

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਰੀਰ ਵੀ ਛੋਟੀ ਉਂਗਲ ਵਰਗਾ ਪਤਲਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਗਰਦਨ, ਦੋਵੇਂ ਬਾਂਹਾਂ, ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ ਅਤੇ ਸਿਰ ਦੇ ਕੇਸ—ਸਭ ਅਦਭੁਤ ਦਿਸਦੇ ਸਨ।

Verse 9

शिर: कायानुरूपं च कर्णो नेत्रे तथैव च । तस्य वाक्चैव चेष्टा च सामान्ये राजसत्तम,शरीरके अनुरूप ही उनके मस्तक, कान और नेत्र भी थे। नृपश्रेष्ठ] उनकी वाणी और चेष्टा साधारण थी

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਸੱਤਮ! ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਸੀ; ਇਉਂ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵੀ। ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਚਾਲ-ਢਾਲ ਸਧਾਰਣ ਸੀ।

Verse 10

दृष्टवाहं तं कृश विप्रं भीत: परमदुर्मना: । पादौ तस्याभिवाद्याथ स्थित: प्राउजलिरग्रत:,मैं उन दुबले-पतले ब्राह्मणको देखकर डर गया और मन-ही-मन बहुत दुखी हो गया; फिर उनके चरणोंमें प्रणाम करके दोनों हाथ जोड़कर उनके आगे खड़ा हो गया

ਉਸ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਡਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 11

निवेद्य नामगोत्रे च पितरं च नरर्षभ । प्रदिष्टे चासने तेन शनैरहमुपाविशम्‌,नरश्रेष्ठ) उनके सामने नाम, गोत्र और पिताका परिचय देकर उन्हींके दिये हुए आसन पर धीरेसे बैठ गया

ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ, ਗੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਪਰਿਚਯ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਬੈਠ ਗਿਆ।

Verse 12

ततः स कथयामास कथां धर्मार्थसंहिताम्‌ । ऋषिमध्ये महाराज तनुर्धर्मभूतां वर:,महाराज! तदनन्तर धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ तनु ऋषियोंके बीचमें बैठकर धर्म और अर्थसे युक्त कथा कहने लगे

ਮਹਾਰਾਜ! ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਰਮਾਤਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤਨੂ ਰਿਸ਼ੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬੈਠ ਕੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਥਾ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ।

Verse 13

तस्मिंस्तु कथयत्येव राजा राजीवलोचन: । उपायाज्जवनैरश्वे: सबल: सावरोधन:,उनके कथा कहते समय ही कमलके समान नेत्रोंवाले एक नरेश वेगशाली घोड़ोंद्वारा अपनी सेना और अन्तःपुरके साथ वहाँ आ पहुँचे

ਉਹ ਕਥਾ ਕਹਿ ਹੀ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਕਮਲ-ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਅੰਤਹਪੁਰ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 14

स्मरन्‌ पुत्रमरण्ये वै नष्टं परमदुर्मना: । भूरिद्युम्नपिता श्रीमान्‌ वीरद्युम्नो महायशा:,उनका पुत्र जंगलमें खो गया था। उसकी याद करके वे बहुत दुखी हो रहे थे। उनके पुत्रका नाम था भूरिद्युम्न और वे उसके महायशस्वी पिता श्रीमान्‌ वीरद्युम्न थे

ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਦੁਖੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਮ ਭੂਰੀਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਤੇ ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ ਪਿਤਾ ਵੀਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਸੀ।

Verse 15

इह द्रक्ष्यामि त॑ पुत्र द्रक्ष्यामीहेति पार्थिव: । एवमाशाहतो राजा चरन्‌ वनमिदं पुरा,यहाँ उस पुत्रको अवश्य देखूँगा। यहाँ वह निश्चय ही दिखायी देगा। इसी आशासे बँधे हुए पृथ्वीपति राजा वीरद्युम्न उन दिनों उस वनमें विचर रहे थे

“ਇੱਥੇ ਹੀ ਮੈਂ ਉਸ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗਾ—ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦਿੱਸੇਗਾ।” ਇਸ ਆਸ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਧਰਤੀ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਰਾਜਾ, ਗੁਆਚੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪਾਣ ਦੀ ਤੜਪ ਵਿੱਚ, ਇਕ ਸਮੇਂ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 16

दुर्लभ: स मया द्र॒ष्ट नूनं परमधार्मिक: । एक: पुत्रो महारण्ये नष्ट इत्यसकृत्‌ तदा,“वह बड़ा धर्मात्मा था। अब उसका दर्शन होना अवश्य ही मेरे लिये दुर्लभ है। एक ही बेटा था, वह भी इस विशाल वनमें खो गया' इन्हीं बातोंको वे बार-बार दुहराते थे

“ਉਹ ਪਰਮ ਧਰਮੀ ਸੀ; ਹੁਣ ਉਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੁਲੱਭ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਤਾਂ ਇਕੋ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ”—ਇਹੀ ਬੋਲ ਉਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਦੋਹਰਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

Verse 17

दुर्लभ: स मया द्रष्टमाशा च महती मम । तया परीतगात्रो5हं मुमूर्षुर्नात्र संशय:,“मेरे लिये उसका दर्शन दुर्लभ है तो भी मेरे मनमें उसके मिलनेकी बड़ी भारी आशा लगी हुई है। उस आशाने मेरे सम्पूर्ण शरीरपर अधिकार कर लिया है। इसमें संदेह नहीं कि मैं उसके लिये मौतको भी स्वीकार कर लेना चाहता हूँ

“ਉਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੁਲੱਭ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਵੱਡੀ ਆਸ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਜਾਗੀ ਹੈ। ਉਸ ਆਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ-ਅੰਗ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ—ਉਸ ਲਈ ਮੈਂ ਮੌਤ ਨੂੰ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹਾਂ।”

Verse 18

एतच्छुत्वा तु भगवांस्तनुर्मुनिवरोत्तम: । अवाक्शिरा ध्यानपरो मुहूर्तमिव तस्थिवान्‌,राजाकी यह बात सुनकर मुनियोंमें श्रेष्ठ भगवान्‌ तनु नीचे सिर किये ध्यानमग्न हो दो घड़ीतक चुपचाप बैठे रह गये

ਰਾਜੇ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭਗਵਾਨ ਤਨੂ ਨੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਚੁੱਪਚਾਪ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਲ ਰਹੇ।

Verse 19

तमनुध्यान्तमालक्ष्य राजा परमदुर्मना: । उवाच वाकयं दीनात्मा मन्दं मन्दमिवासकृत्‌,उनको चिन्तन करते देख परम दुखी हुए नरेश दीनहृदय हो मन्द-मन्द वाणीमें बारंबार इस प्रकार कहने लगे--

ਉਹਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ, ਮੰਦ ਤੇ ਨਰਮ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਗ਼ਮ ਕਾਰਨ ਰੁਕ ਰੁਕ ਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਣ ਲੱਗਾ।

Verse 20

दुर्लभं कि नु देवर्षे आशायाश्वैव कि महत्‌ । ब्रवीतु भगवानेतद्‌ यदि गुह्यां न ते मयि,“देवर्ष! कौन वस्तु दुर्लभ है? और आशासे भी बड़ा क्‍या है? यदि आपकी दृष्टिमें यह बात मुझसे छिपानेयोग्य न हो तो आप इसे अवश्य बतावें"

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ! ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਿਹੜੀ ਵਸਤੂ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ? ਅਤੇ ਆਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੀ ਹੈ? ਜੇ ਇਹ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਲੁਕਾਉਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।

Verse 21

मुनिर्वाच महर्षिभ्भगवांस्तेन पूर्वमासीद्‌ विमानित: । बालिशां बुद्धिमास्थाय मन्दभाग्यतया55त्मन:

ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਪੂਜਨੀਯ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੇ ਮੂਰਖਾਂ ਵਾਲੀ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਉਤਰ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਤਿਰਸਕਾਰ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਿਆ।

Verse 22

तब मुनिने कहा--राजन्‌! आपके उस पुत्रने पहले कभी मूढ़ बुद्धिका आश्रय लेकर अपने दुर्भाग्यके कारण एक पूजनीय महर्षिका अपमान कर दिया था ।। अर्थयन्‌ कलशं राजन्‌ काज्चनं वल्कलानि च | अवज्ञापूर्वकेनापि न सम्पादितवांस्तत: । निर्विण्ण: स तु विप्रर्षि्निसिश: समपद्यत,राजन्‌! वे उससे एक सुवर्णमय कलश और वल्कल माँग रहे थे। आपके पुत्रने अवहेलना करके भी महर्षिकी वह इच्छा पूरी नहीं की; इससे वे विप्र ऋषि अत्यन्त खिन्न और निराश हो गये थे

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੂਰਖ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਕਾਰਨ, ਇੱਕ ਪੂਜਨੀਯ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਕਲਸ਼ ਅਤੇ ਵਲਕਲ-ਵਸਤ੍ਰ ਮੰਗੇ; ਪਰ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਅਵਹੇਲਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਉਹ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖਿੰਨ ਹੋ ਕੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਇਕ ਸੰਕਲਪ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ।

Verse 23

एवमुक्तो5$भिवाद्याथ तमृषिं लोकपूजितम्‌ | श्रान्तो5वसीदद्‌ धर्मात्मा यथा त्वं नरसत्तम,(ऋषभ कहते हैं--) नरश्रेष्ठ] उनके ऐसा कहनेपर उन लोकपूजित महर्षिको प्रणाम करके धर्मात्मा राजा वीरघ्युम्न तुम्हारे ही समान थककर शिथिल हो गये

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਲੋਕ-ਪੂਜਨੀਯ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਪੁਰਖ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਢਹਿ ਪਿਆ—ਹੇ ਨਰਸੱਤਮ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਇਸ ਵੇਲੇ ਹੈਂ।

Verse 24

अर्घ्य तत: समानीय पाद्यं चैव महानृषि: । आरण्येनैव विधिना राज्ञे सर्व न्यवेदयत्‌,तत्पश्चात्‌ उन महर्षिने तपोवनमें प्रचलित शिष्टाचारकी विधिसे राजाको पाद्य और अर्घ्य आदि सब वस्तुएँ अर्पित की

ਫਿਰ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਅਰਘ੍ਯ ਅਤੇ ਪਾਦ੍ਯ ਲਿਆ ਕੇ, ਵਨ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਹ ਸਭ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ।

Verse 25

ततस्ते मुनय:ः सर्वे परिवार्य नरर्षभम्‌ । उपाविशन्‌ नरव्यात्र सप्तर्षय इव ध्रुवम्‌,पुरुषसिंह! तब वे सभी मुनि नरश्रेष्ठ वीरद्मयुम्मको सब ओरसे घेरकर उनके पास बैठ गये, मानो सप्तर्षि ध्रुवको चारों ओरसे घेरकर शोभा पा रहे हों

ਤਦ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮੁਨੀ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘੇਰ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ਸਿੰਹ! ਉਹ ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ੋਭਦੇ ਦਿਸੇ।

Verse 26

अपृच्छंश्वैव तं तत्र राजानमपराजितम्‌ । प्रयोजनमिदं सर्वमाश्रमस्य निवेशने,उन सबने वहाँ उन अपराजित नरेशसे उस आश्रमपर पधारनेका सारा प्रयोजन पूछा

ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਅਪਰਾਜਿਤ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਸਾਉਣ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਉਸ ਦੇ ਧਰਮਿਕ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਲਈ।

Verse 46

रेमाते यत्र तौ नित्यं नरनारायणावृषी । उस वैहायस कुण्डमें स्नान करके मैंने विधिपर्वूक देवताओं और पितरोंका तर्पण किया। उसके बाद उस आश्रममें प्रवेश किया, जहाँ मुनिवर नर और नारायण नित्य सानन्द निवास करते हैं

ਜਿੱਥੇ ਨਰ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ—ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀ—ਸਦਾ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਵੈਹਾਯਸ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਤਰਪਣ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਉਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਮੁਨਿਵਰ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਨਿਤ ਸ਼ਾਂਤ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 126

इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधमनिशासनपर्वमें ऋषभगीताविषयक एक सौ छब्बीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਾਜਧਰਮ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਭਗੀਤਾ-ਵਿਸ਼ਯਕ ਇੱਕ ਸੌ ਛੱਬੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 127

इति श्रीमहा भारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि ऋषभगीतासु सप्तविंशत्यधिकशततमो<ध्याय:

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਰਾਜਧਰਮ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਿਸ਼ਭਗੀਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸੌ ਸਤਾਈਵਾਂ ਅਧਿਆਇ।