Adhyaya 127
Gautama–Yama Saṃvāda: Mātṛ-Pitṛ-Ṛṇa (Debt to Parents) and Śubha-Loka Attainment
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana (Instruction on Kingship) — Gautama–Yama Saṃvāda Episode
Yudhiṣṭhira requests further instruction, stating that Bhīṣma’s discourse remains inexhaustible to him. Bhīṣma introduces an ancient exemplum: the dialogue between the ascetic Gautama and Yama. The setting is Gautama’s great āśrama at Pāriyātra, where he practices severe tapas for sixty thousand years. Yama approaches as lokapāla; Gautama receives him with ritual respect, and Yama reciprocates with dharmic hospitality. Gautama asks two linked questions: how one attains freedom from indebtedness to mother and father (mātā-pitṛbhyām ānṛṇya), and how a person partakes of rare, auspicious worlds. Yama answers with a program of disciplined life—tapas and śauca, truthfulness and commitment to dharma—culminating in daily, uncomplicated worship of one’s parents. He further states that performance of multiple aśvamedha sacrifices with proper fees leads to the enjoyment of extraordinary realms. The chapter thus juxtaposes quotidian filial duty with high ritual expenditure, presenting both as pathways within a graded moral-ritual economy.
Chapter Arc: मृग के पीछे दौड़ते-भागते, धनुषधारी राजा सुमित्र अचानक तपस्वी मुनियों के आश्रम पर आ पहुँचता है—श्रम, क्षुधा और हताशा से उसकी राज-शोभा तक नष्ट-सी हो गई है। → ऋषि विधिपूर्वक उसका सत्कार करते हैं; राजा आदर ग्रहण कर तपस्या-वृद्धि और आश्रम-धर्म के विषय में पूछता है, फिर अपनी स्थिति बताकर कहता है कि वह संयोगवश यहाँ आ गया है और भीतर से टूट चुका है। → राजा ‘आशा’ पर अपना संशय रखता है—आशावान पुरुष की गति/स्थिति क्या है, और क्या आशा मनुष्य को उठाती है या बाँधती है; साथ ही वह विनयपूर्वक कहता है कि यदि प्रश्न से तपस्या में विघ्न हो तो वह रुक जाएगा। → मुनि-समाज राजा की वंश-परिचय/नाम आदि पूछकर संवाद की भूमि तैयार करता है; राजा अपने आगमन का कारण (भागता मृग) और अपनी दीन अवस्था स्पष्ट कर देता है, जिससे ‘आशा’ पर उपदेश के लिए पात्रता और प्रसंग स्थापित होता है। → ऋषि अब ‘आशा’ के रहस्य पर उत्तर देने को उद्यत हैं—क्या आशा मोक्ष-पथ की सहचरी है या संसार-बन्धन की जड़?
Shlokas
Verse 1
अपना छा | अ्--#रू+ षड्विशरत्याधेकशततमो< ध्याय: राजा सुमित्रका मृगकी खोज किक ए तपस्वी मुनियोके आश्रमपर पहुँचना और उनसे आशाके विषयमें प्रश्न करना भीष्म उवाच प्रविश्य स महारण्यं तापसानामथाश्रमम् | आससाद ततो राजा श्रान्तश्नोपाविशत् तदा
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਉਸ ਮਹਾਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਰਾਜਾ (ਸੁਮਿਤ੍ਰ) ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਤੱਕ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਫਿਰ ਥੱਕ ਕੇ ਉਹ ਰਾਜਾ ਓਥੇ ਹੀ ਬੈਠ ਗਿਆ।
Verse 2
त॑ कार्मुकधरं दृष्टवा श्रमार्त क्षुधितं तदा । समेत्य ऋषयस्तस्मिन् पूजां चक्कुर्यथाविधि
ਉਸ ਵੇਲੇ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ, ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਆਏ ਅਤੇ ਸਭ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਉਸ ਦਾ ਪੂਜਨ-ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 3
स पूजामृषिभिर्दत्तां सम्प्रगृह्ा नराधिप: । अपृच्छत् तापसान् सर्वास्तपसो वृद्धिमुत्तमाम्
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਉਸ ਪੂਜਨ-ਸਤਿਕਾਰ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਨਰਾਧਿਪ ਨੇ ਸਭ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਉੱਤਮ ਵਧੋਤਰੀ—ਕੁਸ਼ਲ-ਖੈਰ ਅਤੇ ਉन्नਤੀ—ਦਾ ਹਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 4
ते तस्य राज्ञो वचन सम्प्रगृह् तपोधना: । ऋषयो राजशार्दूलं तमपृच्छन् प्रयोजनम्,उन तपस्याके धनी महर्षियोंने राजाके वचनोंको सादर ग्रहण करके उन नृपश्रेष्ठके वहाँ आनेका प्रयोजन पूछा
ਤਪੱਸਿਆ-ਧਨ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਬਚਨ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਸ ‘ਰਾਜ-ਸ਼ੇਰ’ ਨ੍ਰਿਪ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਆਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 5
केन भद्र सुखार्थेन सम्प्राप्तोडसि तपोवनम् । पदातिर्बद्धनिस्त्रिंशो धन्वी बाणी नरेश्वर,“कल्याणस्वरूप नरेश्वर! किस सुखके लिये आप इस तपोवनमें तलवार बाँधे धनुष और बाण लिये पैदल ही चले आये हैं?
ਹੇ ਭਦ੍ਰ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਕਿਸ ਸ਼ੁਭ ਸੁਖ ਜਾਂ ਕਿਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਤਪੋਵਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਲ, ਤਲਵਾਰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਬਾਣ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਆਏ ਹੋ?
Verse 6
एतदिच्छामहे श्रीतुं कुतः प्राप्तोडसि मानद । कस्मिन् कुले तु जातस्त्वं किंनामा चासि ब्रूहि नः
ਹੇ ਮਾਨਦ! ਅਸੀਂ ਇਹ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ—ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੋਂ ਆਏ ਹੋ? ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਹੋ, ਅਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਨਾਮ ਕੀ ਹੈ? ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 7
“मानद! हम यह सब सुनना चाहते हैं, आप कहाँसे पधारे हैं? किस कुलमें आपका जन्म हुआ है? तथा आपका नाम क्या है? ये सारी बातें हमें बताइये" ।।
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਮਾਣਯੋਗ! ਅਸੀਂ ਇਹ ਸਭ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੋਂ ਆਏ ਹੋ? ਕਿਸ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ? ਅਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਨਾਮ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ।” ਤਦ ਉਹ ਰਾਜਾ, ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਦਵਿਜਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵੀ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ। ਹੇ ਭਾਰਤ, ਪੁਰੁਸ਼-ਪ੍ਰਵਰ, ਭਰਤਵੰਸ਼ ਦੇ ਆਨੰਦ! ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜਾ ਸੁਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਆਦਰ-ਸਹਿਤ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਅਭਿਪ੍ਰੇਤ ਕਾਰਜ-ਕ੍ਰਮ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।
Verse 8
हैहयानां कुले जात: सुमित्रो मित्रनन्दन: । चरामि मृगयूथानि निघ्नन् बाणै: सहस्रश:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਤਪੋਧਨ! ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਹੈਹਯ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਸੁਮਿਤ੍ਰ ਹਾਂ—ਮਿੱਤਰਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ। ਮੈਂ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਹਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਂਗਦਾ ਹਾਂ।”
Verse 9
बलेन महता गुप्त: सामात्य: सावरोधन: । मृगस्तु विद्धो बाणेन मया सरति शल्यवान्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਸੀ; ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਮੈਂ ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਤਹਪੁਰ ਸਮੇਤ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਬਾਣ ਨਾਲ ਵਿੱਧਿਆ ਇੱਕ ਹਰਣ, ਬਾਣ ਅੰਦਰ ਹੀ ਲੈ ਕੇ ਇੱਥੋਂ ਭੱਜ ਨਿਕਲਿਆ।”
Verse 10
“उस भागते हुए मृगके पीछे मैं अकस्मात् इस वनमें आपलोगोंके समीप आ पहुँचा हूँ। मेरी सारी शोभा नष्ट हो गयी है। मैं हताश होकर भारी परिश्रमसे कष्ट पा रहा हूँ
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਉਸ ਭੱਜਦੇ ਹਰਣ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਿਆਂ ਮੈਂ ਅਚਾਨਕ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਨੇੜੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹਾਂ। ਮੇਰੀ ਸਾਰੀ ਸ਼ੋਭਾ ਮਿਟ ਗਈ ਹੈ। ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਭਾਰੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।”
Verse 11
कि नु दुःखमतोडचन्यद् वै यदहं श्रमकर्शित: । भवतामाश्रमं प्राप्तो हताशो भ्रष्टलक्षण:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਾਜਸੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ, ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹਾਂ—ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?”
Verse 12
न राजलक्षणत्यागो न पुरस्य तपोधना: । दुःखं करोति तत् तीव्रं यथा55शा विहता मम,“तपोधनो! नगर तथा राजचिदह्लोंका परित्याग मुझे वैसा तीव्र कष्ट नहीं दे रहा है, जैसा कि मेरी भग्न हुई आशा दे रही है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਤਪੋਧਨ! ਨਾ ਰਾਜ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਨਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪਰਿਤਿਆਗ ਮੈਨੂੰ ਉਨਾ ਤਿੱਖਾ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੰਨਾ ਮੇਰੀ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਆਸ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 13
हिमवान् वा महाशैल: समुद्रो वा महोदधि: । महत्त्वान्नान्वपद्येतां नभसो वान्तरं तथा
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਚਾਹੇ ਹਿਮਵਾਨ ਵਰਗਾ ਮਹਾਂ ਪਹਾੜ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਥਾਹ ਜਲ-ਰਾਸ਼ੀ ਵਾਲਾ ਮਹਾਸਾਗਰ— ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਆਸ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਂ ਆਸ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਿਆ।
Verse 14
आशायास्तपसि श्रेष्ठास्तथा नानतमहं गत: । भवतां विदितं सर्व सर्वज्ञा हि तपोधना:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੈਂ ਆਸ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਿਆ। ਪਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਦਿਤ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਤਪੋਧਨ ਮੁਨੀ ਸਰਵਜ੍ਞ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 15
भवन्त: सुमहाभागास्तस्मात् पृच्छामि संशयम् । आशावान् पुरुषो यः स्यादन्तरिक्षमथापि वा
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਂਭਾਗੀ ਤੇ ਸਿੱਧ ਤਪਸਵੀ ਹੋ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਸੰਦੇਹ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਆਸ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਬੇਅੰਤ ਆਕਾਸ਼—
Verse 16
कि नु ज्यायस्तरं लोके महत्त्वात् प्रतिभाति वः । एतदिच्छामि तत्त्वेन श्रीतुं किमिह दुर्लभम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਸੱਚੇ ਮਹੱਤਵ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਵਧੇਰੇ ਮਹਾਨ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਇਹ ਤੱਤਵਤ: ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਫਿਰ ਕੀ ਦੁਲੱਭ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
Verse 17
यदि गुह्ां न वो नित्य॑ तदा प्रब्रूत मा चिरम् न गुहां श्रोतुमिच्छामि युष्मद्भ्यो द्विजसत्तमा:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਜੇ ਇਹ ਗੱਲ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚ ਸਦਾ ਲਈ ਗੁਪਤ ਭੇਤ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਦੇਰ ਨਾ ਕਰੋ ਤੇ ਦੱਸੋ। ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਜੋ ਗੱਲ ਗੋਪਨੀਯ ਭੇਤ ਵਜੋਂ ਰੱਖਣ ਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।”
Verse 18
भवत् तपोविघधातो वा यदि स्याद् विरमे ततः । यदि वास्ति कथायोगो योडयं प्रश्नो मयेरित:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਜੇ ਮੇਰਾ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਤੁਹਾਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਜੇ ਗੱਲਬਾਤ ਲਈ ਅਵਕਾਸ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਉਠਾਏ ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ ਕਰੋ। ਮੈਂ ਆਸ ਦੇ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਦੀ ਸੱਚੀ ਮਿਆਰ ਨੂੰ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਸਦਾ ਤਪ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋ; ਇਸ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੋ।”
Verse 19
एतत् कारणसामर्थ्य श्रोतुमिच्छामि तत्त्वत: । भवन्तो5पि तपोनित्या ब्रूयुरेतत् समन्विता:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਇਸ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਮੈਂ ਤੱਤਵਤ: ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਸਦਾ ਤਪ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋ; ਇਸ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਇਕਮਤ ਨਾਲ, ਇਹ ਗੱਲ ਦੱਸੋ।”
Verse 20
त॑ द्रवन्तमनुप्राप्तो वनमेतद् यद्च्छया । भवत्सकाशं नष्टश्रीहताश: श्रमकर्शित:
“ਉਹ ਡਰ ਨਾਲ ਦੌੜਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਯਾਦ੍ਰਿਚ্ছਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਵੀ ਇਸੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸਨਮੁਖ ਆਇਆ—ਉਸ ਦੀ ਸ਼੍ਰੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਆਸ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।”
Verse 125
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधर्मानुशासनपर्वमें ऋषभगीताविषयक एक सौ पचीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰਾਜਧਰਮਾਨੁਸ਼ਾਸਨਪਰਵ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਭਗੀਤਾ-ਵਿਸ਼ਯਕ ਇੱਕ ਸੌ ਪੱਚੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 126
इति श्रीमहा भारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि ऋषभगीतासु षड्विंशत्यधिकशततमो<ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਰਾਜਧਰਮਾਨੁਸ਼ਾਸਨਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਰਿਸ਼ਭ-ਗੀਤਾ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਇੱਕ ਸੌ ਛੱਬੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
Gautama asks how one can become free from the obligation owed to one’s parents (mātā-pitṛ-ṛṇa) and, as a related aim, how one attains access to rare and auspicious realms—linking domestic duty to long-term moral consequence.
Yama prioritizes a disciplined life—tapas and śauca, truth and dharma—expressed concretely as daily honoring and worship of one’s parents as a direct, accessible means to fulfill obligation.
Yes. The text frames outcomes in terms of loka-attainment: daily parental worship is presented as a straightforward dharmic practice, while multiple well-endowed aśvamedha rites are described as producing access to extraordinary realms, indicating a graded results model.