Adhyaya 12
Nakula’s Counsel on Yajña, Dāna, and Tyāga (नकुलोपदेशः—यज्ञदानत्यागविचारः)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana Upa-Parva (Royal Duties and Normative Governance)
Vaiśaṃpāyana narrates Nakula’s reply after hearing Arjuna, addressed to the Kuru ruler as an ethical-ritual clarification. Nakula argues that devas and pitṛs are situated on the path of action (karma), and that rejecting Vedic injunctions constitutes a severe form of nāstikya. He distinguishes forms of tyāga: lawful giving of dharma-earned wealth into principal sacrifices; misguided self-harm or status-seeking austerity; and disciplined mendicant restraint without attachment. He elevates inner dispositions—freedom from anger, joy-driven volatility, and slander—alongside study and guru-service as markers of genuine renunciation. A key comparative claim weighs the āśramas, placing special burden on the gṛhastha because yajña depends on household resources and orderly provisioning. Nakula warns that abandoning great sacrifices and ancestral rites and then seeking wandering renunciation leaves one ‘between worlds’ (socially and spiritually unmoored). He concludes that action done from pride is sterile, whereas action joined to tyāga yields great fruit, and that kṣātra-dharma—protecting, conquering lawfully, and gifting to the learned—supports ascent rather than regret.
Chapter Arc: अर्जुन के वचन सुनकर सभा में एक और स्वर उठता है—नकुल, जो गृहस्थ-धर्म की महिमा को राजधर्म के शोक-भार के सामने ढाल बनाकर रखता है, युधिष्ठिर को समझाने के लिए आगे आता है। → युधिष्ठिर के मन में युद्धोत्तर ग्लानि और त्याग-वैराग्य का आकर्षण बना रहता है; नकुल उसी के प्रतिवाद में वेद-विहित कर्म, यज्ञ, दान और संयम से युक्त गृहस्थ-आश्रम को ‘देवताओं का आधार’ बताकर सिद्ध करता है—कि देव भी कर्म-फल पर स्थित हैं और धर्मलब्ध धन का यज्ञों में विनियोग ही शुद्धि है। → नकुल ‘काम और स्वर्ग’ को तुला पर रखकर महर्षियों का मार्ग घोषित करता है—विधि से चलने वाले त्यागी गृहस्थ का पथ कहीं नष्ट नहीं होता; चित्त-समाधान से ब्रह्मभाव को प्राप्त गृहस्थ की देवता भी स्पृहा करते हैं, और क्षात्र-धर्म से पृथ्वी जीतकर मन्त्रविद् ब्राह्मणों को दान देकर स्वर्ग-मार्ग सुनिश्चित होता है। → वह निष्कर्ष देता है कि वेद-विरुद्ध आचरण नास्तिकता की ओर ले जाता है, जबकि श्रुति-सम्पन्न ब्राह्मणों के मत से गृहस्थ-आश्रम सब आश्रमों में श्रेष्ठ है—क्योंकि यहीं से यज्ञ, दान, अतिथि-सत्कार और लोक-धारण संभव है; अतः युधिष्ठिर को शोक त्यागकर वेद-विहित कर्म में स्थित होना चाहिए। → युधिष्ठिर के अंतर्मन में अभी भी ‘त्याग बनाम कर्तव्य’ का द्वंद्व पूरी तरह शांत नहीं होता—अगले उपदेश में यह प्रश्न और सूक्ष्म रूप से उठने को तैयार रहता है।
Shlokas
Verse 1
अपन काल छा | अपड--#क+ द्ादशोड् ध्याय: नकुलका गृहस्थ-धर्मकी प्रशंसा करते हुए राजा युधिष्ठिरको समझाना वैशम्पायन उवाच अर्जुनस्य वच: श्रुत्वा नकुलो वाक्यमत्रवीत् | राजानमभिसप्प्रेक्ष्य सर्वधर्मभूतां वरम्,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! अर्जुनकी बात सुनकर नकुलने भी सम्पूर्ण धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ राजा युधिष्ठिरकी ओर देखकर कुछ कहनेको उद्यत हुए। शत्रुओंका दमन करनेवाले जनमेजय! महाबाहु नकुल बड़े बुद्धिमान् थे। उनकी छाती चौड़ी, मुख ताम्रवर्णका था। वे बड़े मितभाषी थे। उन्होंने भाईके चित्तका अनुसरण करते हुए कहा
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਨਕੁਲ ਨੇ ਵੀ ਬੋਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਸਭ ਧਰਮਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਵੱਲ ਤੱਕ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ।
Verse 2
अनुरुध्य महा प्राज्ञो क्षातुश्चित्तमरिंदम । व्यूढोरस्को महाबाहुस्ताम्रास्यो मितभाषिता,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! अर्जुनकी बात सुनकर नकुलने भी सम्पूर्ण धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ राजा युधिष्ठिरकी ओर देखकर कुछ कहनेको उद्यत हुए। शत्रुओंका दमन करनेवाले जनमेजय! महाबाहु नकुल बड़े बुद्धिमान् थे। उनकी छाती चौड़ी, मुख ताम्रवर्णका था। वे बड़े मितभाषी थे। उन्होंने भाईके चित्तका अनुसरण करते हुए कहा
ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਦਮਨ ਜਨਮੇਜਯ! ਮਹਾ-ਪ੍ਰਾਜ्ञ ਨਕੁਲ ਨੇ ਭਰਾ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੰਯਮਿਤ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਛਾਤੀ ਵਾਲਾ, ਮਹਾਬਾਹੂ, ਤਾਂਬੇ ਵਰਗੇ ਵਰਣ ਵਾਲੇ ਮੁਖ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮਿਤਭਾਸ਼ੀ ਸੀ।
Verse 3
नकुल उवाच विशाखयूपे देवानां सर्वेषामग्नयश्िता: । तस्माद् विद्धि महाराज देवा: कर्मफले स्थिता:,नकुल बोले--महाराज! विशाखयूप नामक क्षेत्रमें सम्पूर्ण देवताओंद्वारा की हुई अग्निस्थापनाके चिह्न (ईटोंकी बनी हुई वेदियाँ) मौजूद हैं। इससे आपको यह समझना चाहिये कि देवता भी वैदिक कर्मों और उनके फलोंपर विश्वास करते हैं
ਨਕੁਲ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਹਾਰਾਜ! ਵਿਸ਼ਾਖਯੂਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਅਗਨੀ-ਵੇਦੀਆਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਜਾਣੋ—ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਕਰਮ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਫਲ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 4
अनास्तिकानां भूतानां प्राणदा: पितरश्न ये । तेडपि कर्मव कुर्वन्ति विधिं सम्प्रेक्ष्य पार्थिव,राजन्! आस्तिकताकी बुद्धिसे रहित समस्त प्राणियोंके प्राणदाता पितर भी शास्त्रके विधिवाक्योंपर दृष्टि रखकर कर्म ही करते हैं
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਆਸਥਾ-ਰਹਿਤ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਣਦਾਤਾ ਪਿਤਰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਵੀ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣਾ ਕਰਤੱਬ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 5
वेदवादापविद्धांस्तु तान् विद्धि भृशनास्तिकान् । न हि वेदोक्तमुत्सृज्य विप्र: सर्वेषु कर्मसु
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਦ-ਵਚਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੋਰ ਨਾਸਤਿਕ ਜਾਣੋ। ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਨਿਯਤ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਵੇਦ-ਉਕਤ ਵਿਧਾਨ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ।
Verse 6
अत्याश्रमानयं सर्वनित्याहुर्वेदनिश्चया:
ਵੇਦ-ਨਿਸ਼ਚਯ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਨਿੱਤ ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਐਸਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਲੰਘਾ ਕੇ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 7
वित्तानि धर्मलब्धानि क्रतुमुख्येष्ववासृजन्,महाराज! जो धर्मसे प्राप्त किये हुए धनका श्रेष्ठ यज्ञोमें उपयोग करता है और अपने मनको वशमें रखता है, वह मनुष्य त्यागी माना गया है
ਮਹਾਰਾਜ! ਜੋ ਧਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਨ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਤਿਆਗੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
कृतात्मा स महाराज स वै त्यागी स्मृतो नर:,महाराज! जो धर्मसे प्राप्त किये हुए धनका श्रेष्ठ यज्ञोमें उपयोग करता है और अपने मनको वशमें रखता है, वह मनुष्य त्यागी माना गया है
ਨਕੁਲ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਨ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਕ੍ਰਿਤਾਤਮਾ ਅਤੇ ਸੱਚਾ ਤਿਆਗੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”
Verse 9
अनवेक्ष्य सुखादानं तथैवोर्ध्व प्रतिष्ठित: । आत्मत्यागी महाराज स त्यागी तामसो मतः,महाराज! जिसने गृहस्थ-आश्रमके सुखभोगोंको कभी नहीं देखा, फिर भी जो ऊपरवाले वानप्रस्थ आदि आश्रमोंमें प्रतेष्ठित होकर देहत्याग करता है, उसे तामस त्यागी माना गया है
ਨਕੁਲ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਜਿਸ ਨੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਯੋਗ ਸੁਖ-ਭੋਗ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਕਦੇ ਵੇਖੀਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ‘ਉੱਚੇ’ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਆਦਿ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਤਾਮਸ ਤਿਆਗੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”
Verse 10
अनिकेत: परिपतन वृक्षमूलाश्रयो मुनि: । अपाचक: सदा योगी स त्यागी पार्थ भिक्षुक:,पार्थ! जिसका कोई घर-बार नहीं, जो इधर-उधर विचरता और चुपचाप किसी वृक्षके नीचे उसकी जड़पर सो जाता है, जो अपने लिये कभी रसोई नहीं बनाता और सदा योगपरायण रहता है, ऐसे त्यागीको भिक्षुक कहते हैं
ਨਕੁਲ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਪਾਰਥ! ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਠਿਕਾਣਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਫਿਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਚੁੱਪਚਾਪ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੇਠ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕਦੇ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਪਕਾਂਦਾ ਅਤੇ ਸਦਾ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਅਜਿਹਾ ਤਿਆਗੀ ‘ਭਿਖਸ਼ੁਕ’ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।”
Verse 11
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधमनुशासनपर्वमें अजुनके वचनके प्रयंगरें ऋषियों और पक्षिरूपधारी इन्द्रके संवादका वर्णनविषयक ग्यारहवाँ अध्याय पूरा हुआ,क्रोधहर्षावनादृत्य पैशुन्यं च विशेषत: । विप्रो वेदानधीते य: स त्यागी पार्थ उच्यते कुन्तीनन्दन! जो ब्राह्मण क्रोध, हर्ष और विशेषतः चुगलीकी अवहेलना करके सदा वेदोंके स्वाध्यायमें लगा रहता है, वह त्यागी कहलाता है
ਨਕੁਲ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਪਾਰਥ! ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਹੱਦੋਂ ਵੱਧ ਹर्ष ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚੁਗ਼ਲੀ-ਨਿੰਦਾ (ਪੈਸ਼ੁਨ੍ਯ) ਦੀ ਆਦਤ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਦਾ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸਵਾਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਤਿਆਗੀ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।”
Verse 12
आश्रमांस्तुलया सर्वान् धृतानाहुर्मनीषिण: । एकततश्च त्रयो राजन् गृहस्थाश्रम एकत:,राजन! कहते हैं कि एक समय मनीषी पुरुषोंने चारों आश्रमोंको (विवेकके) तराजूपर रखकर तौला था। एक ओर तो अन्य तीनों आश्रम थे और दूसरी ओर अकेला गृहस्थ- आश्रम था नरेन्द्र! कुन्तीकुमार! आप क्षत्रियधर्मके अनुसार पराक्रमद्वारा इस पृथ्वीपर विजय पाकर मन्त्रवेत्ता ब्राह्मणोंको यज्ञमें बहुत-सी दक्षिणाएँ देकर स्वर्गसे भी ऊपर चले जायँगे? अत: आज आपको शोक नहीं करना चाहिये ।। इति श्रीमहा भारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि नकुलवाक्ये द्वादशो<5ध्याय:
ਨਕੁਲ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮਨੀਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਵਾਰ ਚਾਰਾਂ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਨੂੰ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਤਰਾਜੂ ‘ਤੇ ਤੋਲਿਆ ਗਿਆ; ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਆਸ਼੍ਰਮ ਸਨ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਕੱਲਾ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਸੀ।”
Verse 13
समीक्ष्य तुलया पार्थ काम॑ स्वर्ग च भारत | अयं पन्था महर्षीणामियं लोकविदां गति:
ਨਕੁਲ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਪਾਰਥ, ਹੇ ਭਾਰਤ! ਕਾਮਨਾ ਅਤੇ ਸੁਰਗ ਨੂੰ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਤਰਾਜੂ ਵਿੱਚ ਤੋਲ ਕੇ ਵੇਖੋ—ਇਹੀ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ; ਇਹੀ ਲੋਕ-ਵੇਤਿਆਂ ਦੀ ਗਤੀ ਹੈ।”
Verse 14
भरतवंशी नरेश! पार्थ! इस प्रकार विवेककी तुलापर रखकर जब देखा गया तो गृहस्थ-आश्रम ही महत्त्वपूर्ण सिद्ध हुआ; क्योंकि वहाँ भोग और स्वर्ग दोनों सुलभ थे। तबसे उन्होंने निश्चय किया कि “यही मुनियोंका मार्ग है और यही लोकवेत्ताओंकी गति है! ।। इति य: कुरुते भावं स त्यागी भरतर्षभ । न य: परित्यज्य गृहान् वनमेति विमूढवत्,भरतश्रेष्ठ) जो ऐसा भाव रखता है, वही त्यागी है। जो मूर्खकी तरह घर छोड़कर वनमें चला जाता है, वह त्यागी नहीं है
ਨਕੁਲ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤਿਆਗ ਬਾਹਰੀ ਭੇਖ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਅੰਦਰਲੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜੋ ਅਨਾਸਕਤੀ ਅਤੇ ਕਰਤਵ੍ਯ-ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਭਾਵ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਤਿਆਗੀ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਮੂੜ੍ਹ ਵਾਂਗ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਿਆਗੀ ਨਹੀਂ।”
Verse 15
यदा कामान् समीक्षेत धर्मवैतंसिको नर: । अथीनं मृत्युपाशेन कण्ठे बध्नाति मृत्युराट्,वनमें रहकर भी यदि धर्मध्वजी मनुष्य काम-भोगोंपर दृष्टिपात (उनका स्मरण) करता है तो यमराज उसके गलेमें मौतका फंदा डाल देते हैं
ਨਕੁਲ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਝੰਡਾ ਬਣਾ ਕੇ ਫਿਰਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਵਿਸ਼ਯ-ਭੋਗਾਂ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁਰਾਜ ਉਸ ਬੇਸਹਾਰੇ ਦੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦੀ ਫਾਹੀ ਕੱਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।”
Verse 16
अभिमानकृतं कर्म नैतत् फलवदुच्यते । त्यागयुक्ते महाराज सर्वमेव महाफलम्,महाराज! यही कर्म यदि अभिमानपूर्वक किया जाय तो वह सफल नहीं होता, और त्यागपूर्वक किया हुआ सारा कर्म ही महान् फलदायक होता है
ਨਕੁਲ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਮਹਾਰਾਜ! ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਫਲਦਾਇਕ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ; ਪਰ ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਕੀਤਾ ਹਰ ਕਰਮ ਮਹਾ-ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।”
Verse 17
शमो दमस्तथा धैर्य सत्यं शौचमथार्जवम् । यज्ञो धृतिश्च धर्मश्न नित्यमार्षो विधि: स्मृत:,शम, दम, धैर्य, सत्य, शौच, सरलता, यज्ञ, धृति तथा धर्म--इन सबका ऋषियोंके लिये निरन्तर पालन करनेका विधान है
ਨਕੁਲ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਸ਼ਮ, ਦਮ, ਧੀਰਜ, ਸਤ੍ਯ, ਸ਼ੌਚ ਅਤੇ ਆਰਜਵ; ਨਾਲ ਹੀ ਯਜ੍ਞ, ਧ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਵਿਵੇਕ—ਹੇ ਧਰਮਜ੍ਞ! ਇਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿਮਰਿਆ ਨਿਤ੍ਯ ਆਰਸ਼ ਵਿਧਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।”
Verse 18
पितृदेवातिथिकृते समारम्भो5त्र शस्यते । अत्रैव हि महाराज त्रिवर्ग: केवलं फलम्,महाराज! गृहस्थ-आश्रममें ही देवताओं, पितरों तथा अतिथियोंके लिये किये जानेवाले आयोजनकी प्रशंसा की जाती है। केवल यहीं धर्म, अर्थ और काम--ये तीनों सिद्ध होते हैं
ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀਆਂ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਤਕਾਰ-ਯਜ੍ਞਾਦਿ ਉਪਰਾਲੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਆਪਣੇ ਯਥਾਰਥ ਫਲ ਸਮੇਤ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 19
एतस्मिन् वर्तमानस्य विधावप्रतिषेधिते । त्यागिन: प्रसृतस्येह नोच्छित्तिविद्यते क्वचित्,यहाँ रहकर वेदविहित विधिका पालन करनेवाले निष्ठावान् त्यागीका कभी विनाश नहीं होता--वह पारलौकिक उन्नतिसे कभी वज्चित नहीं रहता
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਜੋ ਵੇਦ-ਵਿਹਿਤ ਵਿਧੀ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਿਧ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਤਿਆਗੀ ਦਾ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਉਹ ਪਰਲੋਕੀ ਉੱਨਤੀ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੰਚਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
Verse 20
असृजद्धि प्रजा राजन् प्रजापतिरकल्मष: । मां यक्ष्यन्तीति धर्मात्मा यज्ञैविविधदक्षिणै:,राजन! पापरहित धर्मात्मा प्रजापतिने इस उद्देश्यसे प्रजाओंकी सृष्टि की कि “ये नाना प्रकारकी दक्षिणावाले यज्ञोंद्वारा मेरा यजन करेंगी”
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਨਿਰਮਲ ਧਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇਸ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਕਿ—“ਇਹ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਦਕਸ਼ਿਣਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਯਜ੍ਞਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੇਰਾ ਯਜਨ ਕਰਨਗੀਆਂ।”
Verse 21
वीरुधश्रैव वक्षांश्व यज्ञार्थ वै तथौषधी: । पशुंश्चैव तथा मेध्यान् यज्ञार्थानि हवींषि च,इसी उद्देश्यसे उन्होंने यज्ञसम्पादनके लिये नाना प्रकारकी लता-वेलों, वृक्षों, ओषधियों, मेध्य पशुओं तथा यज्ञार्थक हविष्योंकी भी सृष्टि की है
ਉਸੇ ਯਜ੍ਞ-ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਲਤਾਵਾਂ, ਵ੍ਰਿੱਖ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ, ਮੈਧ੍ਯ ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞਾਰਥ ਹਵਿਸ਼੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ।
Verse 22
गृहस्थाश्रमिणस्तच्च यज्ञकर्म विरोधकम् | तस्माद् गार्हस्थ्यमेवेह दुष्करं दुर्लभ तथा,वह यज्ञकर्म गृहस्थाश्रमी पुरुषको एक मर्यादाके भीतर बाँध रखनेवाला है; इसलिये गा्हस्थ्यधर्म ही इस संसारमें दुष्कर और दुर्लभ है
ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਲਈ ਇਹ ਯਜ੍ਞਕਰਮ ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਬੰਧਨ ਬਣ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਗਾਰ੍ਹਸਥ੍ਯ ਧਰਮ ਦਾ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਣਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਅਤੇ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।
Verse 23
तत् सम्प्राप्य गृहस्था ये पशुधान्यधनान्विता: । न यजन्ते महाराज शाश्रचतं तेषु किल्बिषम्,महाराज! जो गृहस्थ उसे पाकर पशु और धन-धान्यसे सम्पन्न होते हुए भी यज्ञ नहीं करते हैं, उन्हें सदा ही पापका भागी होना पड़ता है
ਮਹਾਰਾਜ! ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪਾ ਕੇ ਪਸ਼ੂ, ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਯੱਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸਦਾ ਲਈ ਦੋਸ਼—ਪਾਪ ਦਾ ਕਲੰਕ—ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 24
स्वाध्याययज्ञा ऋषयो ज्ञानयज्ञास्तथा परे | अथापरे महायज्ञान् मनस्येव वितन्वते,कुछ ऋषि वेद-शास्त्रोंका स्वाध्यायरूप यज्ञ करनेवाले होते हैं, कुछ ज्ञानयज्ञमें तत्पर रहते हैं और कुछ लोग मनमें ही ध्यानरूपी महान् यज्ञोंका विस्तार करते हैं
ਕੁਝ ਰਿਸ਼ੀ ਵੇਦ-ਸਵਾਧਿਆਇ ਨੂੰ ਹੀ ਯੱਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਗਿਆਨ-ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਬਿਨਾ ਬਾਹਰੀ ਆਡੰਬਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਧਿਆਨ-ਰੂਪ ਮਹਾਂਯੱਗ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 25
एवं मन:समाधान मार्गमातिष्ठतो नृप । द्विजातेब्रह्म भूतस्य स्पृहयन्ति दिवौकस:,नरेश्वर! चित्तको एकाग्र करना-रूप जो साधन है उसका आश्रय लेकर ब्रह्मभूत हुए द्विजके दर्शनकी अभिलाषा देवता भी रखते हैं
ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਜੋ ਦਵਿਜ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਾਧਾਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਅਪਣਾ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਭੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 26
स रत्नानि विचित्राणि संहृतानि ततस्तत: । मखेष्वनभिसंत्यज्य नास्तिक्यमभिजल्पसि,इधर-उधरसे जो विचित्र रत्न संग्रह करके लाये गये हैं, उनका यज्ञोंमें वितरण न करके आप नास्तिकताकी बातें कर रहे हैं
ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰੋਂ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਲਿਆਂਦੇ ਇਹ ਵਿਲੱਖਣ ਰਤਨ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਬਿਨਾ ਤੁਸੀਂ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ।
Verse 27
कुट॒म्बमास्थिते त्यागं न पश्यामि नराधिप । राजसूयाश्दमेधेषु सर्वमेधेषु वा पुन:,नरेश्वर! जिसपर कुट॒म्बका भार हो, उसके लिये त्यागका विधान नहीं देखनेमें आता है। उसे तो राजसूय, अश्वमेध अथवा सर्वमेध यज्ञोंमें प्रवृत्त होना चाहिये
ਨਰਾਧਿਪ! ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਕੁਟੰਬ ਦਾ ਭਾਰ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਤਿਆਗ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਤਾਂ ਰਾਜਸੂਯ, ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਜਾਂ ਫਿਰ ਸਰਵਮੇਧ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 28
ये चान्ये क्रतवस्तात ब्राह्मणैरभिपूजिता: । तैर्यजस्व महीपाल शक्रो देवपतिर्यथा,भूपाल! इनके सिवा जो दूसरे भी ब्राह्मणोंद्वारा प्रशंसित यज्ञ हैं, उनके द्वारा देवराज इन्द्रके समान आप भी यज्ञपुरुषकी आराधना कीजिये
ਹੇ ਤਾਤ, ਹੇ ਮਹੀਪਾਲ! ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਭਿਪੂਜਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਜੋ ਹੋਰ ਯਜ੍ਞ-ਕ੍ਰਤੁ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਤੂੰ ਕਰ। ਉਹਨਾਂ ਯਜ੍ਞਾਂ ਰਾਹੀਂ ਯਜ੍ਞਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਵੀ ਦੇਵਪਤੀ ਸ਼ਕ੍ਰ ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਧਰਮ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਰਹਿ ਕੇ ਰਾਜ ਪਾਲ।
Verse 29
राज्ञ: प्रमाददोषेण दस्युभि: परिमुष्यताम् | अशरण्य: प्रजानां यः स राजा कलिरुच्यते,राजाके प्रमाददोषसे लुटेरे प्रबल होकर प्रजाको लूटने लगते हैं, उस अवस्थामें यदि राजाने प्रजाको शरण नहीं दी तो उसे मूर्तिमान् कलियुग कहा जाता है
ਰਾਜੇ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਦ-ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਦੱਸੂ ਧਿੱਠ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਸ਼ਰਨ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਐਸਾ ਰਾਜਾ ਮੂਰਤਿਮਾਨ ‘ਕਲੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 30
अश्वान् गाश्नैव दासीश्व करेणूश्न॒ स्वलंकृता: । ग्रामाउ्जनपदांश्वैव क्षेत्राणि च गृहाणि च,प्रजानाथ! यदि हमलोग ईर्ष्यायुक्त मनवाले होकर ब्राह्मणोंको घोड़े, गाय, दासी, सजी- सजायी हथिनी, गाँव, जनपद, खेत और घर आदिका दान नहीं करते हैं तो राजाओंमें कलियुग समझे जायँगे
ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਨਾਥ! ਜੇ ਅਸੀਂ ਈਰਖਾ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਘੋੜੇ, ਗਾਂਵਾਂ, ਦਾਸੀਆਂ, ਸੁਸਜਜਿਤ ਹਥਣੀ, ਪਿੰਡ, ਜਨਪਦ, ਖੇਤ ਅਤੇ ਘਰ ਆਦਿ ਦਾ ਦਾਨ ਨਾ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ‘ਕਲੀ’ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 31
अप्रदाय द्विजातिभ्यो मात्सर्याविष्टचेतस: । वयं ते राजकलयो भविष्याम विशाम्पते,प्रजानाथ! यदि हमलोग ईर्ष्यायुक्त मनवाले होकर ब्राह्मणोंको घोड़े, गाय, दासी, सजी- सजायी हथिनी, गाँव, जनपद, खेत और घर आदिका दान नहीं करते हैं तो राजाओंमें कलियुग समझे जायँगे
ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਂਪਤੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਨਾਥ! ਜੇ ਅਸੀਂ ਮਾਤਸਰ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਨਾ ਦੇਈਏ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਸੀਂ ‘ਰਾਜ-ਕਲੀ’ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗੇ।
Verse 32
अदातार: शरण्याश्ष॒ राजकिल्बिषभागिन: । दोषाणामेव भोक्तारो न सुखानां कदाचन,जो दान नहीं देते, शरणागतोंकी रक्षा नहीं करते, वे राजाओंके पापके भागी होते हैं। उन्हें दुःख-ही-दु:ख भोगना पड़ता है, सुख तो कभी नहीं मिलता
ਜੋ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹੋਇਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪਾਪ ਦੇ ਭਾਗੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਹੀ ਫਲ—ਦੁੱਖ—ਭੋਗਦੇ ਹਨ; ਸੁਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
Verse 33
अनिष्ट्वा च महायज्ञैरकृत्वा च पितृस्वधाम् | तीर्थेष्वनभिसम्प्लुत्य प्रव्रजिष्पसि चेत् प्रभो,प्रभो! बड़े-बड़े यज्ञोंका अनुष्ठान, पितरोंका श्राद्ध तथा तीर्थोंमें स्नान किये बिना ही आप संन्यास ले लेंगे तो हवा-द्वारा छिन्न-भिन्न हुए बादलोंके समान नष्ट हो जायँगे। लोक और परलोक दोनोंसे भ्रष्ट होकर (त्रिशंकुके समान) बीचमें ही लटके रह जायूँगे
ਨਕੁਲ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪ੍ਰਭੋ! ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਮਹਾਯੱਗ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਸ੍ਵਧਾ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸੰਨਿਆਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰੋਗੇ, ਤਾਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਛਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਹੋਏ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਤੁਸੀਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੋਗੇ। ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ—ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਵਾਂਗ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਲਟਕਿਆ ਰਹਿ ਜਾਵਾਂਗਾ।
Verse 34
छिन्ना भ्रमिव गन्तासि विलयं मारुतेरितम् । लोकयोरुभयोर्भ्रष्टो हुन्तराले व्यवस्थित:,प्रभो! बड़े-बड़े यज्ञोंका अनुष्ठान, पितरोंका श्राद्ध तथा तीर्थोंमें स्नान किये बिना ही आप संन्यास ले लेंगे तो हवा-द्वारा छिन्न-भिन्न हुए बादलोंके समान नष्ट हो जायँगे। लोक और परलोक दोनोंसे भ्रष्ट होकर (त्रिशंकुके समान) बीचमें ही लटके रह जायूँगे
ਹਵਾ ਨਾਲ ਹੰਕਾਏ ਹੋਏ ਛਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਾਂਗ ਤੁਸੀਂ ਲਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵੋਗੇ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿ ਜਾਵਾਂਗਾ।
Verse 35
अन्तर्बहिश्व यत् किंचिन्मनोव्यासंगकारकम् | परित्यज्य भवेत् त्यागी न हित्वा प्रतितिष्ठति,बाहर और भीतर जो कुछ भी मनको फँसानेवाली चीजें हैं, उन सबको छोड़नेसे मनुष्य त्यागी होता है। केवल घर छोड़ देनेसे त्यागकी सिद्धि नहीं होती
ਅੰਦਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬਾਹਰ—ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮਨ ਨੂੰ ਫਸਾ ਕੇ ਆਸਕਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਸਭ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚਾ ਤਿਆਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਘਰ ਛੱਡ ਦੇਣ ਨਾਲ ਤਿਆਗ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਅੰਦਰਲਾ ਮੋਹ ਛੱਡੇ ਬਿਨਾਂ ਠਹਿਰਾਉ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
Verse 36
एतस्मिन् वर्तमानस्य विधावप्रतिषेधिते । ब्राह्मणस्य महाराज नोच्छित्तिविद्यते क्वचित्,महाराज! इस गृहस्थ-आश्रममें ही रहकर वेद-विहित कर्ममें लगे हुए ब्राह्मगका कभी उच्छेद (पतन) नहीं होता
ਮਹਾਰਾਜ! ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਸ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੇਦ-ਵਿਹਿਤ, ਅਨਿਸ਼ਿਧ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਾਸ ਜਾਂ ਪਤਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 37
निहत्य शत्रूंस्तरसा समृद्धान् शक्रो यथा दैत्यबलानि संख्ये । कः पार्थ शोचेन्निरत: स्वथधर्मे पूर्व: स्मृते पार्थिव शिष्टजुष्टे,कुन्तीनन्दन! जैसे इन्द्र युद्धमें दैत्योंकी सेनाओंका संहार करते हैं, उसी प्रकार जो वेगपूर्वक बढ़े-चढ़े शत्रुओंका वध करके विजय पा चुका हो और पूर्ववर्ती राजाओंद्वारा सेवित अपने धर्ममें तत्पर रहता हो, ऐसा (आपके सिवा) कौन राजा शोक करेगा?
ਨਕੁਲ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕੁੰਤੀਨੰਦਨ ਪਾਰਥ! ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦੈਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜਿਸ ਨੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਮਰੱਥ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜੋ ਪੁਰਾਤਨ ਤੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ, ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਪਣਾਏ ਆਪਣੇ ਸ੍ਵਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਰਾਜਾ (ਤੁਹਾਡੇ ਸਿਵਾ) ਕੌਣ ਸ਼ੋਕ ਕਰੇਗਾ?
Verse 38
क्षात्रेण धर्मेण पराक्रमेण जित्वा महीं मन्त्रविद्भ्य: प्रदाय । नाकस्य पृष्ठेडसि नरेन्द्र गन्ता न शोचितव्यं भवताद्य पार्थ
ਨਕੁਲ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਖ਼ਸ਼ਤ੍ਰ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਨਰੇਂਦ੍ਰ! ਤੁਸੀਂ ਸਵਰਗ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਨੂੰ ਜਾਵੋਗੇ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪਾਰਥ! ਅੱਜ ਸ਼ੋਕ ਕਰਨਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ੋਭਦਾ ਨਹੀਂ।
Verse 56
देवयानेन नाकस्य पृष्ठमाप्नोति भारत | भारत! जो वेदोंकी आज्ञाके विरुद्ध चलते हैं, उन्हें बड़ा भारी नास्तिक समझिये। वेदकी आज्ञाका उल्लंघन करके सब प्रकारके कर्म करनेपर भी कोई ब्राह्मण देवयान मार्गके द्वारा स्वर्गलोककी पृष्ठभूमिमें पैर नहीं रख सकता
ਨਕੁਲ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਦੇਵਯਾਨ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਸਵਰਗ ਦੀਆਂ ਉੱਚਾਈਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਘੋਰ ਨਾਸਤਿਕ ਸਮਝੋ। ਵੇਦਾਜ्ञਾ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕਰਕੇ ਜੇ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਵੀ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਦੇਵਯਾਨ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਸਵਰਗਲੋਕ ਦੀ ਦਹਲੀਜ਼ ‘ਤੇ ਵੀ ਪੈਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦਾ।
Verse 66
ब्राह्मणा:श्रुतिसम्पन्नास्तानू निबोध नराधिप | यह गृहस्थ-आश्रम सब आश्रमोंसे ऊँचा है। यह बात वेदोंके सिद्धान्तको जाननेवाले श्रुतिसम्पन्न ब्राह्मण कहते हैं। नरेश्वरर आप उनकी सेवामें उपस्थित होकर इस बातको समझिये
ਨਕੁਲ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ! ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸੰਪੰਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੋ। ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਹੀ ਸਭ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸਿੱਧਾਂਤ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸੰਪੰਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਹੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਇਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੋ।
Frequently Asked Questions
Whether one may claim renunciation while neglecting prescribed obligations—especially sacrifices, ancestral rites, and protective responsibilities—versus practicing tyāga as non-attachment within one’s lawful station (notably gṛhastha and kṣātra duties).
Actions motivated by pride (abhimāna) are described as fruitless, while the same actions—ritual, giving, protection—when performed with relinquishment of ownership and desire are said to yield ‘great fruit,’ aligning social duty with inner discipline.
Yes: it asserts continuity and non-decline for the practitioner moving within the Brahmanically endorsed discipline (vipra-niṣevita vidhi), and it frames lawful kṣātra performance plus gifting to the learned as conducive to favorable posthumous attainment rather than regret.