Shloka 14
Nakula’s Counsel on Yajña, Dāna, and Tyāga (नकुलोपदेशः—यज्ञदानत्यागविचारः)
भरतवंशी नरेश! पार्थ! इस प्रकार विवेककी तुलापर रखकर जब देखा गया तो गृहस्थ-आश्रम ही महत्त्वपूर्ण सिद्ध हुआ; क्योंकि वहाँ भोग और स्वर्ग दोनों सुलभ थे। तबसे उन्होंने निश्चय किया कि “यही मुनियोंका मार्ग है और यही लोकवेत्ताओंकी गति है! ।।
iti yaḥ kurute bhāvaṃ sa tyāgī bharatarṣabha | na yaḥ parityajya gṛhān vanam eti vimūḍhavat ||
ਨਕੁਲ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤਿਆਗ ਬਾਹਰੀ ਭੇਖ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਅੰਦਰਲੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜੋ ਅਨਾਸਕਤੀ ਅਤੇ ਕਰਤਵ੍ਯ-ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਭਾਵ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਤਿਆਗੀ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਮੂੜ੍ਹ ਵਾਂਗ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਿਆਗੀ ਨਹੀਂ।”
नकुल उवाच
Educational Q&A
Renunciation is primarily an inner attitude (bhāva)—non-attachment and right intention—rather than a mere external act like leaving one’s home for the forest.
In the Shanti Parva’s ethical discourse, Nakula addresses a Bharata elder (commonly understood as Yudhiṣṭhira) and argues that genuine tyāga is defined by discernment and mental resolve, criticizing superficial ascetic flight as delusion.