Adhyaya 106
Nīti-upadeśa to a Rājaputra: Self-restraint, Alliances, and Rival-Management (नीतिउपदेशः)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana Upa-Parva (राजधर्मानुशासन उपपर्व)
A muni offers a rāja-putra a structured entry into rāja-nīti, beginning with eligibility: if kṣatriya resolve is present and the prince can enact disciplined conduct, the teacher will disclose policy for attaining and stabilizing rule. The prince requests instruction, framing the meeting as auspicious and purposive. The muni then prescribes foundational self-regulation—abandoning pride, arrogance, anger, elation, and fear—and recommends approaching even a counter-party with formal humility to obtain livelihood/support, suggesting legitimacy can be built through ritualized deference and exemplary conduct. He links purity of action and disciplined adherence to one’s śāstra with becoming a recognized measure (pramāṇa) among beings and gaining capable, uncorrupted allies. The counsel then pivots to strategic governance: secure friendly strength, deliberate well, fragment opponents internally, and weaken hostile capacity through negotiated arrangements and competitive countermeasures. The text also outlines resource and prestige tactics—redirecting scarce luxuries and pleasures, draining an adversary’s treasury through indulgence, and shaping elite opinion by publicizing the rival’s yajña and dāna among brāhmaṇas to influence behavior. It warns against exposing one’s intentions to an opponent and advocates operating from advantageous territory with unreliable associates if useful. Additional measures include imposing difficult projects, obstructing infrastructure (e.g., river-bund works), and emphasizing how fiscal exhaustion leads to subordination. The closing verses describe rhetoric about fate versus human agency as a tool for discouraging an adversary, and list further “dambha-yogas” (deceptive stratagems), presented as actions requiring resolve and careful execution within the narrative’s statecraft frame.
Chapter Arc: Yudhishthira’s courtly inquiry turns to a razor-edged manual of statecraft: how a seeker of fortune can actually *make* a kingdom—if he has the nerve and the discipline to carry counsel into action. → Kālakavṛkṣīya Muṇika lays out a step-by-step ascent: win trust through impeccable purity of conduct, approach the truth-bound king of Videha (Janaka), accept honor without vanity, and begin the dangerous work of entering the inner circle while quietly reading the fractures of the realm. → The counsel sharpens into covert strategy—“split the inner enemies, pierce bilva with bilva”: use one rival to check another, break hostile alliances from within, and turn the king’s favor into a lever that moves the whole state. → Muṇika seals the teaching with its moral horizon: righteous conduct is not merely useful but salvific—pious action leads to the highest course and heavenly station; thus even hard statecraft must be yoked to śauca (purity) and dharma. → Having secured his aim, the advised agent is sent onward toward the suffering multitude and a knower of yoga-dharma—hinting that political success must next be tested against the ethics of compassion and spiritual law.
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ४ ३ श्लोक मिलाकर कुल ५८३ “लोक हैं) #द१०3८5>> हु # पञ्चाधिकशततमोब< ध्याय: कालकवृक्षीय मुनिके द्वारा गये हुए राज्यकी प्राप्तिके लिये विभिन्न उपायोंका वर्णन मुनिर्वाच अथ चेत् पौरुषं किंचित् क्षत्रियात्मनि पश्यसि । ब्रवीमि तां तु ते नीति राज्यस्य प्रतिपत्तये
ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਪੌਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਯਤਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਨੀਤੀ—ਵਿਹਾਰਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ—ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 2
तां चेच्छक्नोषि निर्मातुं कर्म चैव करिष्यसि । शृणु सर्वमशेषेण यत् त्वां वक्ष्यामि तत्त्वतः
ਜੇ ਤੂੰ ਉਸ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਕਰਮ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਸਕੇਂ ਅਤੇ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਚਰਨ ਕਰੇਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤੱਤਵਤಃ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਉਹ ਸਭ—ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਛੱਡੇ—ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣ।
Verse 3
आचरिष्यसि चेत् कर्म महतोअ<र्थानवाप्स्यसि | राज्यं राज्यस्य मन्त्र वा महतीं वा पुन: श्रियम्
ਜੇ ਤੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਕਰਤੱਬ ਨਿਭਾਵੇਂ, ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਵੱਡੇ ਲਾਭ ਮਿਲਣਗੇ—ਯਾ ਤਾਂ ਰਾਜ ਹੀ, ਜਾਂ ਰਾਜ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਕਤੀ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਅਪਾਰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ।
Verse 4
राजोवाच ब्रवीतु भगवाननीतिमुपपन्नो<स्म्यहं प्रभो
ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਭਗਵਨ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਨੀਤਿ-ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰੋ; ਪ੍ਰਭੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸਿੱਖਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ।
Verse 5
मुनिर्वाच हित्वा दम्भं च काम॑ च क्रोध॑ हर्ष भयं तथा
ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਦੰਭ ਅਤੇ ਕਾਮਨਾ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰੋਧ, ਹਰਖ ਅਤੇ ਭੈ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਕੇ…
Verse 6
तमुत्तमेन शौचेन कर्मणा चाभिधारय
ਉੱਤਮ ਸ਼ੁਚਿਤਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲੈ; ਐਸੇ ਨਿਰਮਲ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਵਿਦੇਹ ਰਾਜੇ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਜਗਾ। ਵਿਦੇਹਰਾਜ ਸਤ੍ਯ-ਪ੍ਰਤਿਜ्ञ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਧਨ ਦੇਵੇਗਾ। ਜੇ ਐਸਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਮਾਪਦੰਡ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ—ਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਸਰਾ—ਬਣ ਜਾਵੇਂਗਾ।
Verse 7
दातुमर्ति ते वित्त वैदेह: सत्यसंगर: । प्रमाणं सर्वभूतेषु प्रग्रहं च भविष्यसि
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵਿਦੇਹ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੈ; ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਧਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਵਰਤਾਓ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਜਗਾ। ਉਹ ਸੱਚ-ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਧਨ ਦੇਵੇਗਾ। ਐਸਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਤੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਮਾਪਦੰਡ ਬਣੇਂਗਾ ਅਤੇ ਰਾਜਕਾਜ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਦਾ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਹੋਵੇਂਗਾ।
Verse 8
ततः सहायान् सोत्साहॉल्लप्स्यसे5व्यसनान् शुचीन् | वर्तमान: स्वशास्त्रेण संयतात्मा जितेन्द्रिय:
ਫਿਰ ਨਵੇਂ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਤੂੰ ਮੁਸੀਬਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਸ਼ੁੱਧ-ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਯੋਗ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ। ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਵਿਹਿਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਦਿਆਂ, ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਤੂੰ ਵਿਪਤਾ ਸਹਾਰ ਸਕੇਂਗਾ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਸਹਾਰਾ ਵੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲਵੇਂਗਾ।
Verse 9
तेनैव त्वं धृतिमता श्रीमता चाभिसत्कृत:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸੇ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਧੀਰਜਵਾਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ-ਸੰਪੰਨ ਜਨਕ ਰਾਜਾ ਤੇਰਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰੇਗਾ, ਤਦ ਤੂੰ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਬਣ ਕੇ ਬਹੁਤ ਮਾਣ ਪਾਵੇਂਗਾ। ਫਿਰ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ, ਚੰਗੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰ, ਸ਼ਤਰੂ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਲੋਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸ਼ਤਰੂ-ਦਲ ਵਿੱਚ ਫੁੱਟ ਪਾ—ਬਿਲਵ ਨੂੰ ਬਿਲਵ ਨਾਲ ਹੀ ਚੀਰ; ਅਰਥਾਤ ਸ਼ਤਰੂ ਦੇ ਹੀ ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਸ਼ਤਰੂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ।
Verse 10
प्रमाणं सर्वभूतेषु गत्वा च ग्रहणं महत् । ततः सुह्ृद्बलं लब्ध्वा मन्त्रयित्वा सुमन्त्रिभि:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਮਰਤਬਾ ਕਾਇਮ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਆਸਰਾ (ਸਮਰਥਨ) ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਦਾ ਬਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ, ਉੱਤਮ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 11
परैर्वा संविदं कृत्वा बलमप्यस्य घातय
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਾਂ ਤਾਂ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸ਼ਤਰੂ ਦੇ ਬਲ ਦਾ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰਵਾ; ਜਾਂ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਹੱਥੋਂ ਸ਼ਤਰੂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਮਿਟਵਾ ਦੇ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ! ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਪਦਾਰਥ ਦੁਲਭ ਹਨ—ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਓੜ੍ਹਣ-ਬਿਛਾਉਣ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਕੱਪੜੇ, ਉੱਤਮ ਪਲੰਗ, ਆਸਨ, ਵਾਹਨ, ਕੀਮਤੀ ਘਰ, ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸੁਆਦ, ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਫਲ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ਤਰੂ ਨੂੰ ਲਪੇਟ ਦੇ। ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਸਲਾਂ ਦੇ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਧਨਹੀਣ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 12
अलभ्या ये शुभा भावा: स्त्रियश्चवाच्छादनानि च । शय्यासनानि यानानि महाहाणि गृहाणि च
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਮਨਭਾਉਣੇ ਭੋਗ ਦੁਲੱਭ ਹਨ—ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਚੰਗੇ ਓੜ੍ਹਣ‑ਵਿਛਾਉਣ ਦੇ ਕੱਪੜੇ, ਸ਼ਯਿਆ‑ਆਸਨ, ਵਾਹਨ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਘਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਫਸਾਓ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਲਤ ਵਧਾਓ; ਉਸ ਦਾ ਧਨ ਹੌਲੀ‑ਹੌਲੀ ਮੁੱਕੇਗਾ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 13
पक्षिणो मृगजातानि रसगन्धा: फलानि च । तेष्वेव सज्जयेथास्त्वं यथा नश्यत्वयं पर:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੰਛੀ, ਵੱਖ‑ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮ੍ਰਿਗ‑ਪਸ਼ੂ, ਨਾਨਾ ਰਸ‑ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਫਲ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀ ਦੀ ਲਤ ਪੱਕੀ ਕਰ ਦਿਓ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੋਗਾਂ ਅਤੇ ਮਹਿੰਗੇ ਸ਼ੌਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਧਨ‑ਬਲ ਹੌਲੀ‑ਹੌਲੀ ਘਟੇਗਾ ਅਤੇ ਉਹ ਵੈਰੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 14
यद्येवं प्रतिषेद्धव्यो यद्युपेक्षणमर्हति । न जातु विवृतः कार्य: शत्रु: सुनयमिच्छता
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੇ ਐਸੇ ਵੇਲੇ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਠੀਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਰੋਕੋ; ਅਤੇ ਜੇ ਉਹ ਉਪੇਖਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਪੇਖਾ ਕਰੋ। ਪਰ ਜੋ ਰਾਜਾ ਸੁਨੀਤੀ ਦਾ ਫਲ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀ ਅੱਗੇ ਆਪਣਾ ਗੁਪਤ ਮਨੋਰਥ ਪ੍ਰਗਟ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 15
रमस्व परमामित्रे विषये प्राज्ञसम्मत: । भजस्व श्वेतकाकीयैर्मित्रधर्ममनर्थकै:ः
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦੇ, ਵੈਰ‑ਰਹਿਤ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਵੱਸੋ। ਅਤੇ ਸ਼ਵੇਤਕਾਕੇ ਵਰਗੀ ਜੋ ‘ਮਿੱਤਰਤਾ’ ਹੈ—ਜੋ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਨਰਥਕਾਰੀ ਤੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ ਸੰਗ ਨਾ ਕਰੋ।
Verse 16
तुम बुद्धिमानोंके विश्वासभाजन बनकर अपने महाशत्रुके राज्यमें सानन्द विचरण करो और कुत्ते, हिरन, तथा कौओंकी तरह” चौकन्ने रहकर निरर्थक बर्तावोंद्वारा विदेहराजके प्रति मित्रधर्मका पालन करो ।।
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਜਿੱਤ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਵੈਰੀ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਫਿਰੋ; ਪਰ ਕੁੱਤੇ, ਹਿਰਨ ਅਤੇ ਕਾਂ ਵਾਂਗ ਸਦਾ ਚੌਕਸ ਰਹੋ। ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜੇ ਪ੍ਰਤੀ ਬਾਹਰੋਂ ਮਿੱਤਰਧਰਮ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਰਹੋ ਅਤੇ ਬੇਮਤਲਬ ਜਿਹੇ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਓਟ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਨੀਤੀ ਗੁਪਤ ਰੱਖੋ। ਨਾਲ ਹੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਐਸੇ ਵੱਡੇ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਵੱਲ ਧੱਕੋ ਜੋ ਪੂਰੇ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਐਸੇ ਟਕਰਾਅ ਬਣਾਓ ਜੋ ਵੱਡੀ ਨਦੀ ਵਾਂਗ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੋਵੇ।
Verse 17
उद्यानानि महाहाणि शयनान्यासनानि च । प्रतिभोगसुखेनैव कोशमस्य विरेचय,बड़े-बड़े बगीचे लगवाकर, बहुमूल्य पलंग-बिछौने तथा भोग-विलासके अन्य साथनोंमें खर्च कराकर उसका सारा खजाना खाली करा दो
ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਬਾਗ਼ ਬਣਵਾ ਕੇ, ਕੀਮਤੀ ਪਲੰਗ ਤੇ ਆਸਣ ਮੰਗਵਾ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਦੇ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਫਸਾ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਲੀ ਕਰਵਾ ਦਿਓ।
Verse 18
यज्ञदाने प्रशाध्यस्मै ब्राह्मणाननुवर्ण्य तान् । ते त्वां प्रतिकरिष्यन्ति तं भोक्ष्यन्ति वृका इव
ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਵਿਦੇਹ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਯੱਗ ਅਤੇ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿਵਾਓ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਿੱਤ ਤੇਰਾ ਉਪਕਾਰ ਚੁਕਾਉਣਗੇ ਅਤੇ ਵਿਦੇਹ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਭੇੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਨੋਚ ਕੇ ਖਾਣਗੇ।
Verse 19
असंशयं पुण्यशील: प्राप्रोति परमां गतिम् । त्रिविष्टपे पुण्यतमं स्थान प्राप्रोति मानव:,इसमें संदेह नहीं कि पुण्यशील मानव परम गतिको प्राप्त होता है। उसे स्वर्गलोकमें परम पवित्र स्थानकी प्राप्ति होती है
ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪੁੰਨ-ਸ਼ੀਲ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਥਾਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 20
कोशक्षये त्वमित्राणां वशं कौसल्य गच्छति । उभयत्र प्रयुक्तस्य धर्मेणाधर्म एव च
ਹੇ ਕੌਸਲ੍ਯ (ਕੋਸਲ ਰਾਜਾ)! ਜਦੋਂ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸ਼ਾਸਕ ਕਦੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ, ਕਦੇ ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ—ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਲਗਾਤਾਰ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਧਨ ਜ਼ਰੂਰ ਘਟਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕੋਸ਼ ਖਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 21
फलार्थमूल व्युच्छिद्येत् तेन नन्दन्ति शत्रव: | न चास्मै मानुषं कर्म दैवमस्योपवर्णय
ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਫਲ-ਮੂਲ ਅਤੇ ਖੇਤੀ-ਬਾੜੀ ਦਾ ਜੋ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਤੌਰ ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰਵਾ ਦੇ; ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਵੈਰੀ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਇਹ ਨਾ ਦੱਸੀਂ ਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਕਰਤੂਤ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਦੈਵੀ ਘਟਨਾ ਕਹਿ ਕੇ ਵਰਣਨ ਕਰ।
Verse 22
असंशयं दैवपर: क्षिप्रमेव विनश्यति । याजयैनं विश्वजिता सर्वस्वेन वियुज्य तम्
ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਦੈਵ ਦੇ ਮਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਨਾਸ ਜਲਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ‘ਵਿਸ਼ਵਜਿਤ’ ਨਾਮਕ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਦੇ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਦੱਖਿਣਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਤੋਂ ਵੰਝਿਤ, ਨਿਰਧਨ ਕਰ ਦੇ।
Verse 23
ततो गच्छसि सिद्धार्थ:पीड्यमानं महाजनम् | योगधर्मविदं पुण्यं कंचिदस्योपवर्णयेत्
ਤਦ ਤੇਰਾ ਮਨੋਰਥ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਤੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰੇਂਗਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੀੜਤ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਦੁਹਾਈ ਤੇ ਦੁર્દਸ਼ਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਕਿਸੇ ਪੁੰਨਾਤਮਾ ਪੁਰਖ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ ਬਿਆਨ ਕਰ—ਤਾਂ ਜੋ ਵੈਰੀ ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਤਿਆਗਣ ਵੱਲ ਝੁਕੇ। ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਡੋਲ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ ਨ ਜਾਗੇ, ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਨਿਯੁਕਤ ਲੋਕ ਸਿੱਧ, ਸਰਵ-ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਔਖਧ-ਯੋਗ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਕੇ ਵੈਰੀ ਦੇ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਵਾ ਦੇਣ।
Verse 24
अपि त्यागं बुभूषेत कच्चिद् गच्छेदनामयम् । सिद्धेनौषधियोगेन सर्वशत्रुविनाशिना । नागानश्चान् मनुष्यांश्न कृतकैरुपघातयेत्
ਵੇਖੋ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਤਿਆਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀ ਉਹ ਬਿਨਾ ਰੋਗ-ਵਿਆਧੀ ਦੇ ਰਾਜ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਵੈਰਾਗ ਨ ਜਾਗੇ, ਤਾਂ ਸਿੱਧ, ਸਰਵ-ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਔਖਧ-ਯੋਗ ਨਾਲ (ਨਿਯੁਕਤ ਲੋਕਾਂ ਰਾਹੀਂ) ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਉਪਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੈਰੀ ਦੇ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 25
एते चान्ये च बहवो दम्भयोगा: सुचिन्तिता: । शकक््या विषहता कर्तु पुरुषेण कृतात्मना
ਰਾਜਕੁਮਾਰ! ਇਹ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤੇ ਸੁਚਿੰਤਿਤ ਛਲ-ਉਪਾਵ ਉਸ ਮਨ-ਸੰਯਮੀ ਪੁਰਖ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ—ਜੇ ਉਹ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਰਤਾਓ ਕਰਨ ਦੀ ਪੀੜ ਸਹਿ ਸਕੇ।
Verse 33
अथैतद् रोचते राजन पुनर्ब्रहि ब्रवीमि ते । यदि तुम मेरी बतायी हुई नीतिके अनुसार कार्य करोगे तो तुम्हें पुन: महान् वैभव
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੇ ਇਹ ਗੱਲ ਤੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਹਿ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਦੱਸੇ ਨੀਤੀ-ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰੇਂਗਾ ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਮੁੜ ਮਹਾਨ ਵੈਭਵ—ਰਾਜ, ਰਾਜ ਦੀ ਮੰਤ੍ਰਣਾ-ਪ੍ਰਬੰਧਨਾ ਅਤੇ ਅਪਾਰ ਧਨ-ਸੰਪੱਤੀ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗੀ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੇ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਤੈਨੂੰ ਰੁਚਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਹਿ; ਕੀ ਮੈਂ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂ?
Verse 43
अमोघो<यं भवत्वद्य त्वया सह समागम: । राजाने कहा--प्रभो! आप अवश्य उस नीतिका वर्णन करें। मैं आपकी शरणमें आया हूँ। आपके साथ जो समागम प्राप्त हुआ है, यह आज व्यर्थ न हो
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪ੍ਰਭੋ! ਅੱਜ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਇਹ ਮਿਲਾਪ ਵਿਅਰਥ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਹੋ ਕੇ ਜੋ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ, ਉਸ ਨਾਲ ਇਹ ਭੇਟ ਸਫਲ ਹੋਵੇ।
Verse 56
अप्यमित्राणि सेवस्व प्रणिपत्य कृताञज्जलि: । मुनिने कहा--राजन्! तुम दम्भ, काम, क्रोध, हर्ष और भयको त्यागकर हाथ जोड़ मस्तक झुकाकर शत्रुओंकी भी सेवा करो
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਦੰਭ, ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਹਰਖ ਅਤੇ ਭੈ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ, ਵੈਰੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਸੇਵਾ ਕਰ।
Verse 86
अभ्युद्धरति चात्मानं॑ प्रसादयति च प्रजा: । फिर तो तुम्हें बहुत-से शुद्ध हृदयवाले
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਆਚਰਨ ਕਰਕੇ ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲੇ, ਕੁ-ਵਿਆਸਨਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਅਨੇਕ ਸਹਾਇਕ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
Verse 103
आन्तरैभेंदयित्वारीन् बिल्व॑ बिल्वेन भेदय | राजा जनक बड़े धीर और श्रीसम्पन्न हैं। जब वे तुम्हारा सत्कार करेंगे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅੰਦਰੂਨੀ ਲੋਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੈਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਟ ਪਾ ਕੇ, ਬਿਲਵ ਫਲ ਨੂੰ ਬਿਲਵ ਨਾਲ ਹੀ ਚੀਰਨ ਵਾਂਗ, ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਸਰਿਆਂ ਨਾਲ ਤੋੜ ਦੇ। ਜਨਕ ਰਾਜਾ ਧੀਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਸੰਪੰਨ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਤੇਰਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰੇਗਾ, ਤੂੰ ਸਭ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਬਣ ਕੇ ਮਹਾਨ ਗੌਰਵ ਪਾਵੇਂਗਾ। ਫਿਰ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਇਕੱਠੀ ਕਰ, ਨਿਪੁਣ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰ, ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੈਰੀ-ਦਲ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਪੈਦਾ ਕਰ।
Verse 104
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधमनुशासनपर्वमें कालकवृक्षीय गुनिका उपदेशविषयक एक सौ चारवाँ अध्याय पूरा हआ
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਾਜਧਰਮਾਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ‘ਕਾਲਕਵ੍ਰਿਕਸ਼ੀਯ’ ਗੁਣਿਕਾ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼-ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਇੱਕ ਸੌ ਚੌਥਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 105
इति श्रीमहा भारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि कालकवृक्षीये पञ्चाधिकशततमो<ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਾਜਧਰਮਾਨੁਸ਼ਾਸਨਪਰਵ ਵਿੱਚ ‘ਕਾਲਕ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ੀ’ ਪ੍ਰਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸੌ ਪੰਜਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
How a prince should become fit for rule by combining personal discipline with actionable governance tools—alliances, counsel, secrecy, and resource management—under competitive political conditions.
Sustained self-control and disciplined conduct are presented as the base of authority; from that base, careful counsel, reliable allies, and prudent fiscal strategy enable stability and security.
No explicit phalaśruti is stated in this chapter; its framing is pragmatic, presenting policy outcomes (status, allies, stability, and control of rivals) as the implied results of correct practice.