Shloka 103
Nīti-upadeśa to a Rājaputra: Self-restraint, Alliances, and Rival-Management (नीतिउपदेशः)
आन्तरैभेंदयित्वारीन् बिल्व॑ बिल्वेन भेदय | राजा जनक बड़े धीर और श्रीसम्पन्न हैं। जब वे तुम्हारा सत्कार करेंगे
āntaraiḥ bhedayitvā arīn bilvaṁ bilvena bhedaya | rājā janakaḥ baḍe dhīraḥ śrī-sampannaś ca | yadā te satkāraṁ kariṣyati tadā sarva-lokānāṁ viśvāsa-pātraḥ bhūtvā tvam atyantaṁ gauravānvitō bhaviṣyasi | tām avasthāṁ prāpya mitrāṇāṁ senām ekatrīkṛtya śubhaiḥ mantribhiḥ saha mantraṇāṁ kṛtvā antar-aṅga-janair śatru-dale bhedaṁ kārayitvā bilvaṁ bilvenaiva bhedaya (śatroḥ sahāyenaiva śatroḥ vidhvaṁsaṁ kuryāḥ) |
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅੰਦਰੂਨੀ ਲੋਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੈਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਟ ਪਾ ਕੇ, ਬਿਲਵ ਫਲ ਨੂੰ ਬਿਲਵ ਨਾਲ ਹੀ ਚੀਰਨ ਵਾਂਗ, ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਸਰਿਆਂ ਨਾਲ ਤੋੜ ਦੇ। ਜਨਕ ਰਾਜਾ ਧੀਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਸੰਪੰਨ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਤੇਰਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰੇਗਾ, ਤੂੰ ਸਭ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਬਣ ਕੇ ਮਹਾਨ ਗੌਰਵ ਪਾਵੇਂਗਾ। ਫਿਰ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਇਕੱਠੀ ਕਰ, ਨਿਪੁਣ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰ, ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੈਰੀ-ਦਲ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਪੈਦਾ ਕਰ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler (or political actor) should act through rājadharma: secure legitimacy and trust, consult competent ministers, build alliances, and use intelligence to create divisions within hostile forces—defeating the enemy with minimal direct confrontation, symbolized by splitting a bilva with another bilva.
Bhishma is instructing on practical governance and war-policy: he points to King Janaka’s honorable support as a source of public trust, then outlines a plan—gather allied troops, deliberate with ministers, and employ confidential agents to foment dissension in the enemy camp so the enemy collapses from within.