Adhyaya 105
Kṣemadarśa–Kālakavṛkṣīya Saṃvāda: Counsel on Impermanence, Non-attachment, and Composure in Dispossession
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana (Instruction on Kingship and Public Ethics)
Chapter 105 opens with Yudhiṣṭhira’s inquiry into the predicament of a dhārmika ruler who has failed to secure resources, is pressured by royal agents, and has fallen from treasury and punitive authority, yet seeks a peaceful mode of life. Bhīṣma introduces an illustrative itihāsa: the weakened prince Kṣemadarśa, facing hardship, approaches the sage Kālakavṛkṣīya for guidance. The prince asks how to live without resorting to death, theft, dependence, or degrading conduct, and seeks refuge in the counsel of a learned ascetic. The sage’s response centers on impermanence (anityatā) and cognitive reframing: what is assumed to be ‘mine’ or ‘existent’ should be understood as unstable; grief is presented as ineffectual, while foresight about non-permanence reduces distress. The discourse expands to mortality, the inevitability of separation, and the futility of envy toward others’ prosperity. Practical ethical instruction follows: desire only what is attainable, do not grieve for the future or the past, cultivate restraint of senses, speech, and mind, and avoid harmful livelihoods. The chapter recommends contentment with little, solitary simplicity (including forest life sustained by roots and fruits), compassion toward beings, and a calm mind likened to a lake settling after disturbance. It concludes by returning to the prince’s condition—loss of fortune and support—and asks what he considers best when fate is adverse.
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर से कहते हैं कि इस विषय में ‘क्षेमदर्शी’ नामक राजपुत्र का कल्याण-दर्शी (क्षेमदर्शी) इतिहास गाया जाता है—और उसी से वे राजधर्म के भीतर वैराग्य का दीप जलाते हैं। → कथा में क्षेमदर्शी राज्य, खजाना और सेना के आधारों से वंचित होकर असहाय हो जाता है; वह समझता है कि हाथी-घोड़े-रथ-पैदल, कोश और धनी वैश्य—ये राज्य के ‘छः अंग’ हैं, और इनके क्षय से राजसत्ता का शरीर ही टूट जाता है। संकटग्रस्त होकर वह मुनि ‘कालकवृक्षीय’ के पास जाकर अपने पतन, भय और भविष्य की अनिश्चितता पर प्रश्न करता है। → मुनि का निर्णायक उपदेश: जो विशाल संपत्ति छोड़ देते हैं वे कठिन कार्य करते हैं, पर सत्य यह है कि अंततः कोई भी—राजा, मित्र, शत्रु—स्थायी नहीं; ‘संग्रह’ का अंत विनाश, ‘जीवन’ का अंत मृत्यु, ‘संयोग’ का अंत वियोग है—फिर मन किस पर आसक्त रहे? यदि धन छूटे भी नहीं, तो ‘यह मेरा नहीं’ जानकर आत्म-कल्याण का प्रिय आचरण करना चाहिए। → क्षेमदर्शी को दृष्टि मिलती है कि दैव-प्रबलता और साधनों के अभाव में भी श्रेय का मार्ग भीतर है—आसक्ति-त्याग, विवेक, और आत्महितकारी धर्माचरण। कथा का प्रयोजन युधिष्ठिर को यह दिखाना है कि राज्य-धर्म का अंतिम सहारा बाह्य साधन नहीं, अंतःकरण की स्थिरता और अनासक्ति है। → युधिष्ठिर के लिए संकेत छोड़ दिया जाता है कि अब वह अपने शोक और राज्य-कर्तव्य के बीच किस प्रकार ‘अनासक्ति’ को व्यवहार में उतारे—अगले उपदेश उसी व्यावहारिक परिणति की ओर ले जाते हैं।
Shlokas
Verse 1
ऑपनक्रात बछ। अर: - हाथी
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਪਿਤਾਮਹ! ਜੇ ਰਾਜਾ ਧਰਮੀ ਹੋਵੇ ਪਰ ਯਤਨ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਧਨ ਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਉਸ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਨ ਲੱਗਣ, ਅਤੇ ਉਹ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਤੇ ਦੰਡ-ਬਲ (ਸੈਨਾ/ਦੰਡ-ਸ਼ਕਤੀ) ਤੋਂ ਵੀ ਵੰਚਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ—ਤਾਂ ਸੁਖ ਤੇ ਖੈਰ-ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਰਾਜਾ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤੇ?
Verse 2
भीष्म उवाच अत्रायं क्षेमदर्शीय इतिहासो5नुगीयते । तत् ते5हं सम्प्रवक्ष्यामि तन्निबोध युधिष्ठिर
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਇਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਖੈਮਦਰਸ਼ੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੁਣਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।
Verse 3
क्षेमदर्शी नृपसुतो यत्र क्षीणबल: पुरा । मुनिं कालकवृक्षीयमाजगामेति न: श्रुतम् । त॑ पप्रच्छानुसंगृहा कृच्छामापदमास्थित:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਖੇਮਦਰਸ਼ੀ ਇਕ ਵਾਰ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਰਬਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ; ਉਸ ਦੀ ਸੈਨਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਤਦ ਉਹ ਕਾਲਕਵ੍ਰਿਕਸ਼ੀਯ ਮੁਨੀ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਘੋਰ ਵਿਪੱਤਾ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ, ਯਥੋਚਿਤ ਆਦਰ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਿਆ—“ਇਸ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਦਾ ਉਪਾਅ ਕੀ ਹੈ?”
Verse 4
राजोवाच अर्थेषु भागी पुरुष ईहमान: पुन: पुनः । अलब्ध्वा मद्विधो राज्यं ब्रह्मन् कि कर्तुमहति
ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਧਨ ਦਾ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਪੁਰਖ ਜੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਜਤਨ ਕਰਨ ਤੇ ਵੀ ਰਾਜ ਨਾ ਪਾ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?
Verse 5
अन्यत्र मरणाद् दैन्यादन्यत्र परसंश्रयात् | क्षुद्रादन्यत्र चाचारात् तन््ममाचक्ष्व सत्तम
ਹੇ ਸੱਤਮ! ਮੌਤ, ਦੈਨਤਾ, ਪਰਾਸ਼੍ਰਯ ਅਤੇ ਨੀਚ ਆਚਰਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਰਾਹ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 6
व्याधिना चाभिपन्नस्य मानसेनेतरेण वा । धर्मज्ञश्न कृतज्ञश्न त्वद्विध: शरणं भवेत्,जो मानसिक अथवा शारीरिक रोगसे पीड़ित है, ऐसे मनुष्यको आप-जैसे धर्मज्ञ और कृतज्ञ महात्मा ही शरण देनेवाले होते हैं
ਜੋ ਮਨ ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗਾ ਧਰਮਜਾਣੂ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਜ੍ਞ ਮਹਾਤਮਾ ਹੀ ਸੱਚਾ ਆਸਰਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 7
निर्विद्यति नर: कामान्निरविद्य सुखमेधते । त्यक्त्वा प्रीतिं च शोक॑ च लब्ध्वा बुद्धिमयं वसु
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ਯ-ਭੋਗਾਂ ਤੋਂ ਉਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਉਹ ਹੱਸ-ਖੇਡ ਅਤੇ ਸੋਗ—ਦੋਵੇਂ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ-ਰੂਪੀ ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸਥਿਰ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
सुखमर्थाश्रयं येषामनुशोचामि तानहम् । मम हार्था: सुबहवो नष्टा: स्वप्न इवागता:
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਖ ਧਨ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ—ਜੋ ਧਨ ਨੂੰ ਹੀ ਸੁਖ ਮੰਨਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਸਦਾ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਵੀ ਬਹੁਤ ਧਨ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਸਭ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਦੌਲਤ ਵਾਂਗ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 9
दुष्करं बत कुर्वन्ति महतो<र्थास्त्यजन्ति ये । वयं त्वेतान् परित्यक्तुमसतो5पि न शकक्नुम:
ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬੜਾ ਹੀ ਔਖਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਤਾਂ ਹੁਣ ਧਨ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਮਮਤਾ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
Verse 10
इमामवस्थां सम्प्राप्तं दीनमार्त श्रिया च्युतम् । यदन्यत् सुखमस्तीह तद् ब्रह्मन्ननुशाधि माम्
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਰਾਜ-ਲਕਸ਼ਮੀ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਹੋ ਕੇ, ਦਿਨ ਅਤੇ ਆਰਤ ਬਣ ਕੇ ਮੈਂ ਇਸ ਕਰੁਣ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆ ਪਿਆ ਹਾਂ। ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਧਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜੋ ਕੋਈ ਸੁਖ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਓ।
Verse 11
कौसल्येनैवमुक्तस्तु राजपुत्रेण धीमता । मुनि: कालकवृक्षीय: प्रत्युवाच महाद्युति:,बुद्धिमान कोसलराजकुमारके इस प्रकार पूछनेपर महातेजस्वी कालकवृक्षीय मुनिने इस तरह उत्तर दिया
ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਕਾਲਕਵ੍ਰਿਕਸ਼ੀਯ ਮੁਨੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 12
मुनिर्वाच पुरस्तादेव ते बुद्धिरियं कार्या विजानता । अनित्यं सर्वमेवैतदहं च मम चास्ति यत्
ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰਾਜਕੁਮਾਰ! ਤੂੰ ਵਿਵੇਕਵਾਨ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਇਹ ਨਿਸਚੇ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ‘ਮੈਂ’ ਅਤੇ ‘ਮੇਰਾ’ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਅਨਿੱਤ ਹੈ।
Verse 13
यत् किंचिन्मन्यसे<स्तीति सर्व नास्तीति विद्धि तत् । एवं न व्यथते प्राज्ञ: कृच्छामप्यापदं गत:
ਤੂੰ ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ‘ਹੈ’ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ, ਉਸ ਸਭ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ‘ਨਹੀਂ ਹੈ’ ਜਾਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਤੋਂ ਕਠਿਨ ਵਿਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਹਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 14
यद्धि भूतं भविष्यं च सर्व तन्न भविष्यति । एवं विदिततवेद्यस्त्वमधर्मे भ्य: प्रमोक्ष्यसे
ਜੋ ਕੁਝ ‘ਭੂਤ’ ਅਤੇ ‘ਭਵਿੱਖ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕਣ ਵਾਲੀ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨਯੋਗ ਤੱਤ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲੈਣ ਤੇ ਤੂੰ ਸਭ ਅਧਰਮਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਵੇਂਗਾ।
Verse 15
यच्च पूर्व समाहारे यच्च पूर्व परे परे । सर्व तन्नास्ति ते चैव तज्ज्ञात्वा कोडनुसंज्वरेत्
ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਡੇ ਸਮੂਹ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹੀ ਅਤੇ ਜੋ ਇਕ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਕੋਲ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ—ਉਹ ਸਭ ਤੇਰੀ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਗੱਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲੈਣ ਤੇ ਫਿਰ ਕੌਣ ਮੁੜ ਮੁੜ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਸੜੇਗਾ?
Verse 16
भूत्वा च न भवत्येतदभूत्वा च भविष्यति । शोके न हाूस्ति सामर्थ्य शोकं॑ कुर्यात् कथंचन
ਇਹ ਰਾਜ-ਲਕਸ਼ਮੀ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਟਿਕਦੀ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਮਰੱਥਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਗਈ ਹੋਈ ਦੌਲਤ ਵਾਪਸ ਲਿਆਵੇ; ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 17
क्व नु तेडद्य पिता राजन् क्व नु तेड्द्य पितामह: । न त्वं पश्यसि तानद्य न त्वां पश्यन्ति तेडपि च
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਦੱਸ—ਅੱਜ ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਅਤੇ ਅੱਜ ਤੇਰਾ ਪਿਤਾਮਹ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ? ਅੱਜ ਨਾ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਨਾ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Verse 18
आत्मनो<ध्रुवतां पश्य॑स्तांस्त्वं किमनुशोचसि । बुद्धया चैवानुबुद्धयस्व ध्रुवं हि न भविष्यसि
ਜਦ ਤੂੰ ਦੇਹ ਦੀ ਅਨਿਤਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਤੇ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਪੂਰਵਜਾਂ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਸੋਗ ਕਿਉਂ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰ—ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇਕ ਦਿਨ ਤੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ।
Verse 19
अहं च त्वं च नृपते सुहृद: शत्रवश्च ते अवश्यं न भविष्याम: सर्व च न भविष्यति,नरेश्वर! मैं, तुम, तुम्हारे मित्र और शत्रु--ये हम सब लोग एक दिन नहीं रहेंगे। यह सब कुछ नष्ट हो जायेगा
ਹੇ ਨਰਪਤੀ! ਮੈਂ, ਤੂੰ, ਤੇਰੇ ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਵੈਰੀ—ਅਸੀਂ ਸਭ ਇਕ ਦਿਨ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣੇ; ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 20
ये तु विंशतिवर्षा वै त्रिंशद्वर्षाश्ष मानवा: | अवगिव हि ते सर्वे मरिष्यन्ति शरच्छतात्,इस समय जो बीस या तीस वर्षकी अवस्थावाले मनुष्य हैं, ये सभी सौ वर्षके पहले ही मर जायूँगे
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਵੇਲੇ ਵੀਹ ਜਾਂ ਤੀਹ ਸਾਲ ਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਜਾਣ ਲਵੋ ਕਿ ਉਹ ਸਭ ਸੌ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਰ ਜਾਣਗੇ।
Verse 21
अपि चेन्महतो वित्तान्न प्रमुच्येत पूरुष: । नैतन्ममेति तन्मत्वा कुर्वीत प्रियमात्मन:
ਭਾਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਵੱਡੇ ਧਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਇਹ ਸਮਝੇ—‘ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ’; ਅਤੇ ਇਸ ਬੋਧ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਹਿਤ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰੇ।
Verse 22
अनागतं यन्न ममेति विद्या- दतिक्रान्तं यन्न ममेति विद्यात् दिष्टं बलीय इति मन्यमाना- स्ते पण्डितास्तत्सतां स्थानमाहु:
ਜੋ ਹਾਲੇ ਆਇਆ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਇਹ ਜਾਣ—‘ਇਹ ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ’; ਅਤੇ ਜੋ ਮਿਲ ਕੇ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਵੀ ਇਹ ਜਾਣ—‘ਇਹ ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ’। ਜੋ ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਾਰਬਧ (ਭਾਗ) ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਬਲਵਾਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚੇ ਪੰਡਿਤ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਜਣਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ-ਸਥਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 23
अनाब्याश्वापि जीवन्ति राज्यं चाप्यनुशासति । बुद्धिपौरुषसम्पन्नास्त्वया तुल्याधिका जना:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਧਨਵਾਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵੀ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਈ ਤਾਂ ਰਾਜ ਵੀ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਬਰਾਬਰ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਪੌਰਖ਼ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ, ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਉਹ ਤੇਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਵੀ ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰ। ਕੀ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਹੀਂ?
Verse 24
न च त्वमिव शोचन्ति तस्मात् त्वमपि मा शुच: । किं न त्वं तैनरे: श्रेयांस्तुल्यो वा बुद्धिपौरुषै:
ਹੋਰ ਲੋਕ ਤੇਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਵੀ ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰ। ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਪੌਰਖ਼ ਵਿੱਚ ਕੀ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਹੀਂ? ਜੋ ਧਨਵਾਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵੀ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਰਾਜ ਵੀ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਬਰਾਬਰ ਵਿਵੇਕ ਤੇ ਵੀਰਤਾ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਹੋਰ ਵਧ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡੁੱਬਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੋਕ ਤਿਆਗ ਦੇ।
Verse 25
राजोवाच यादच्छिकं सर्वमासीत् तद् राज्यमिति चिन्तये । हियते सर्वमेवेदं कालेन महता द्विज
ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦਵਿਜ! ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਰਾਜ ਮੈਨੂੰ ਬਿਨਾ ਮੇਹਨਤ ਦੇ, ਕੇਵਲ ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਮਹਾਬਲਵਾਨ ਕਾਲ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਛੀਨ ਲਿਆ ਹੈ; ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਘਟਦਾ ਤੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 26
तस्यैव द्वियमाणस्य स्रोतसेव तपोधन । फलमेतत् प्रपश्यामि यथालब्धेन वर्तयन्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਤਪੋਧਨ! ਜਿਵੇਂ ਧਾਰਾ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਵਹਾ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਕਾਲ ਦੇ ਵੇਗ ਨੇ ਮੇਰਾ ਰਾਜ ਛੀਨ ਲਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਮੈਂ ਸਾਫ਼ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ—ਉਸੇ ਘਾਟੇ ਤੋਂ ਮੈਂ ਸ਼ੋਕ ਭੋਗਦਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲੇ ਉਸ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਂਦਾ ਹਾਂ।
Verse 27
मुनिर्वाच अनागतमतीतं च याथातथ्यविनिश्चयात् । नानुशोचेत कौसल्य सर्वार्थेषु तथा भव
ਮੁਨੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਕੌਸਲਿਆ! ਜਦੋਂ ਯਥਾਰਥ ਤੱਤ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਭਵਿੱਖ ਜਾਂ ਭੂਤਕਾਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੱਲ ਲਈ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਵੀ ਸਭ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੋਕ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾ।
Verse 28
अवाप्यान् कामयन्नर्थान् नानवाप्यान् कदाचन । प्रत्युत्पन्नाननुभवन् मा शुचस्त्वमनागतान्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕੇ, ਉਹੀ ਲਕਸ਼ ਤੇ ਧਨ-ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰ; ਜੋ ਅਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਕਦੇ ਲਾਲਸਾ ਨਾ ਕਰ। ਜੋ ਹੱਥ ਆਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰ ਅਤੇ ਜੋ ਹਾਲੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਉਸ ਲਈ ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰ।
Verse 29
यथालब्धोपपन्नार्थस्तथा कौसल्य रंस्यसे । कच्चिच्छुद्धस्वभावेन श्रिया हीनो न शोचसि
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਕੌਸਲਿਆ! ਦੈਵ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲੇ, ਕੀ ਤੂੰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਰਮ ਸਕੇਂਗਾ? ਹੇ ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜਾ! ਰਾਜ-ਲਕਸ਼ਮੀ ਤੋਂ ਵੰਞਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਕੀ ਤੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਅਡੋਲ ਸੁਭਾਅ ਨਾਲ ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈਂ?
Verse 30
पुरस्ताद् भूतपूर्वत्वाद्धीनभाग्यो हि दुर्मति: । धातारं ग्ते नित्यं लब्धार्थश्न न मृष्यते
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਧਨ ਪਾਇਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਫਿਰ ਗਵਾ ਬੈਠਾ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਮੂਰਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਦਕਿਸਮਤ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਦਾ ਵਿਧਾਤਾ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਬਧ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 31
अनहनिपि चैवान्यान्मन्यते श्रीमतो जनान् | एतस्मात् कारणादेतद् दु:खं भूयो<नुवर्तते,वह दूसरे धनी मनुष्योंको धनके अयोग्य मानता है। इसी कारण उसका यह ईर्ष्पयाजनक दुःख सदा उसके पीछे लगा रहता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਉਕਸਾਵੇ ਦੇ ਵੀ ਉਹ ਹੋਰ ਧਨਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਨ ਦੇ ਅਯੋਗ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਉਹ ਦੁੱਖ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 32
ईर्याभिमानसम्पन्ना राजन् पुरुषमानिन: । कच्चित् त्वं न तथा राजन् मत्सरी कोसलाधिप
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਪੁਰਖ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਕੋਸਲਾਧਿਪ! ਕਿਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਐਸਾ ਮਤਸਰੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ?
Verse 33
सहस्व श्रियमन्येषां यद्यपि त्वयि नास्ति सा । अन्यत्रापि सतीं लक्ष्मी कुशला भुज्जते सदा
ਜੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਵੀ, ਤਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵੇਖ ਕੇ ਸਹਾਰ। ਕਿਉਂਕਿ ਚਤੁਰ ਤੇ ਵਿਵੇਕੀ ਲੋਕ ਲਕਸ਼ਮੀ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਵੱਸਦੀ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਸਦਾ ਸਦਾ ਸਦੁਪਯੋਗ ਕਰਨਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
Verse 34
अभिनिष्यन्दते श्रीहिं सत्यपि द्विषतो जनम् | यद्यपि तुम्हारे पास लक्ष्मी नहीं है तो भी तुम दूसरोंकी सम्पत्ति देखकर सहन करो; क्योंकि चतुर मनुष्य दूसरोंके यहाँ रहनेवाली सम्पत्तिका भी सदा उपभोग करते हैं और जो लोगोंसे द्वेष रखता है, उसके पास सम्पत्ति हो तो भी वह शीघ्र ही नष्ट हो जाती है ।।
ਦੁਸ਼ਮਨੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਵੱਲ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਵਹਿ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਜੇ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਰੰਜ ਨਾ ਕਰ। ਕਿਉਂਕਿ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਲੋਕ ਦੂਜਿਆਂ ਕੋਲ ਮੌਜੂਦ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸਦੁਪਯੋਗ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਵੈਰ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਦੌਲਤ ਛੇਤੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਆਚਰਣ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹਨ, ਯੋਗ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਧੀਰ ਪੁਰਖ, ਉੱਚੇ ਕਰਤਵ ਲਈ ਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਪੌਤ੍ਰ ਤੱਕ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਤਿਆਗ ਦੇਂਦੇ ਹਨ।
Verse 35
योगधर्मको जाननेवाले धर्मात्मा धीर मनुष्य अपनी सम्पत्ति तथा पुत्र-पौत्रोंका भी स्वयं ही त्याग कर देते हैं ।।
ਯੋਗ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਆਪਣੀ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਪੌਤ੍ਰਾਂ ਤੱਕ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤਿਆਗ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਸ਼ੁਭ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾ ਭਰਤ ਨੇ ਨਾਨਾ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਆਪਣਾ ਫਲਦਾ-ਫੂਲਦਾ ਰਾਜ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਭੂਪਾਲਾਂ ਨੇ ਵੀ ਮਹਾਨ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਰਾਜਾਂ ਦਾ ਪਰਿਤਿਆਗ ਕੀਤਾ। ਰਾਜ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਏ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਫਲ-ਮੂਲ ਖਾ ਕੇ ਰਹੇ; ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਹ ਰਾਜੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਪਰਾਕਾਸ਼ਠਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅੰਤ ਵੇਖਿਆ। ਧਨ ਨਿਰੰਤਰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਬਹੁਤ ਅਸਥਿਰ ਹੈ—ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪਰਮ ਦੁਲਭ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ, ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਉਸਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ।
Verse 36
त्वं पुन: प्राज्ञरूप: सन् कृपणं परितप्यसे । अकाम्यान् कामयानोडर्थान् पराधीनानुपद्रवान्
ਪਰ ਤੂੰ ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਜਿਹਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਤুচ্ছ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਤਪ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਜੋ ਚਾਹੁਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ—ਪਰਾਧੀਨ ਅਤੇ ਉਪਦ੍ਰਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ—ਉਹਨਾਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਲੋਚ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਚਿਮੜ ਕੇ ਦीनਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈਂ।
Verse 37
तां बुद्धिमुपजिज्ञासुस्त्वमेवैतान् परित्यज । अनर्थश्षार्थरूपेण हार्थाश्षानर्थरूपिण:
ਉਸ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਿਆਂ ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਇਹ ਭੋਗ ਤਿਆਗ ਦੇ—ਜੋ ਲਾਭ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਦੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਨਰਥ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਭੋਗ ਅਨਰਥ-ਸਰੂਪ ਹੀ ਹਨ।
Verse 38
अर्थायिव हि केषांचिद् धननाशो भवत्युत । आनन्त्यं तत्सुखं मत्वा श्रियमन्य: परीप्सति
ਕੇਵਲ ਲਾਭ ਲਈ—ਹਾਂ, ਭੋਗ ਲਈ ਵੀ—ਬਹੁਤਿਆਂ ਦਾ ਧਨ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਲੋਕ ਦੌਲਤ ਨੂੰ ਅਖੁੱਟ ਸੁਖ ਸਮਝ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 39
रममाण: श्रिया वक्षिन्नान्यच्छेयो5भिमन्यते । तथा तस्येहमानस्य समारम्भो विनश्यति
ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਦੌਲਤ-ਵੈਭਵ ਵਿੱਚ ਇੰਨਾ ਮਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਸ਼੍ਰੇਯ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਲਾਭ ਦੀ ਹੀ ਧੁਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਭਾਗ ਦੇ ਵੱਸ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਤਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਉਪਰਾਲੇ ਅਚਾਨਕ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 40
कृच्छाल्लब्धमभिप्रेतं यदि कौसल्य नश्यति । तदा निर्विद्यते सो<्र्थात् परिभग्नक्रमो नर:
ਹੇ ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜੇ! ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਮਨਭਾਉਂਦਾ ਧਨ ਜੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਧਨ ਤੋਂ ਉਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਦੌਲਤ ਅਨਿੱਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਕੌਣ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਮੰਨ ਕੇ ਪਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰੇਗਾ?
Verse 41
धर्ममेकेडभिपद्यन्ते कल्याणाभिजना नरा: । परत्र सुखमिच्छन्तो निर्विद्येयुश्न लौकिकात्
ਉੱਚੇ ਤੇ ਸੁਚੱਜੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਕੁਝ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਸੁਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸੰਸਾਰਕ ਧੰਧਿਆਂ ਤੋਂ ਉਬ ਕੇ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 42
जीवितं संत्यजन्त्येके धनलोभपरा जना: । न जीवितार्थ मन्यन्ते पुरुषा हि धनादृते
ਕੁਝ ਲੋਕ ਧਨ ਦੇ ਲੋਭ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਤੱਕ ਵਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਜੇਹੇ ਮਨੁੱਖ ਧਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੋਈ ਮਕਸਦ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ।
Verse 43
पश्य तेषां कृपणतां पश्य तेषामबुद्धिताम् । अश्रुवे जीविते मोहादर्थदृष्टिमुपाश्रिता:,देखो, उनकी दीनता और देख लो उनकी मूर्खता, जो इस अनित्य जीवनके लिये मोहवश धनमें ही दृष्टि गड़ाये रहते हैं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਵੇਖੋ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਵਿਵੇਕਤਾ ਵੇਖੋ। ਇਸ ਨਾਸਵੰਤ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੇਵਲ ਧਨ ਨੂੰ ਹੀ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸੇ ਉੱਤੇ ਨਿਗਾਹ ਟਿਕਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
Verse 44
संचये च विनाशान्ते मरणान्ते च जीविते । संयोगे च वियोगान्ते को नु विप्रणयेन्मन:,जब संग्रहका अन्त विनाश ही है, जब जीवनका अन्त मृत्यु ही है और जब संयोगका अन्त वियोग ही है, तब इनकी ओर कौन अपना मन लगायेगा?
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਇਕੱਠ ਦਾ ਅੰਤ ਨਾਸ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਮੌਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਅੰਤ ਵਿਛੋੜਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਛਣਭੰਗੁਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਮਨ ਜੋੜੇਗਾ?
Verse 45
धनं वा पुरुषो राजन् पुरुष वा पुनर्धनम् अवश्यं प्रजहात्येव तद् विद्वान् कोडनुसंज्वरेत्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮਨੁੱਖ ਧਨ ਨੂੰ ਛੱਡੇ ਜਾਂ ਧਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ—ਇੱਕ ਦਿਨ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਧਨ ਲਈ ਕਿਉਂ ਤਪੇ?
Verse 46
(अन्यत्रोपनता हापत् पुरुषं तोषयत्युत । तेन शान्तिं न लभते नाहमेवेति कारणात् ।।
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਆਈ ਬਿਪਤਾ ਮੂਰਖ ਨੂੰ ਵੀ ਇਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਤਸੱਲੀ ਦੇਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, “ਮੈਂ ਤਾਂ ਉਸ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।” ਇਸੇ ਭੇਦ-ਬੁੱਧੀ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਵੀ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਪਿਆਰੇ ਸੁਹਿਰਦ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਸਾਫ਼ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ ਵੇਖ—ਤੇਰੀ ਆਪਣੀ ਬਿਪਤਾ ਵੀ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਰਗੀ ਹੀ ਹੈ।
Verse 47
नियच्छ यच्छ संयच्छ इन्द्रियाणि मनो गिरम् | प्रतिषेद्धा न चाप्येषु दुर्बलेष्वहितेष्वपि
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਰੋਕ, ਕਾਬੂ ਕਰ, ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਕਰ। ਜੋ ਗੱਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਾਂ ਬੇਨੁਕਸਾਨ ਜਿਹੀ ਲੱਗੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਹਿਤਕਾਰੀ ਹੋਵੇ—ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ‘ਨਹੀਂ’ ਕਹਿ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਬਣ।
Verse 48
इन्द्रियोंको संयममें रखो, मनको वशमें करो और वाणीका संयम करके मौन रहा करो। ये मन, वाणी और इन्द्रियाँ दुर्बल हों या अहितकारक, इन्हें विषयोंकी ओर जानेसे रोकनेवाला अपने सिवा दूसरा कोई नहीं है ।।
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ, ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰੋ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਦਾ ਨਿਗ੍ਰਹ ਕਰਕੇ ਮੌਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੋ। ਮਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਹਿਤਕਾਰੀ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਨਤੀਜੇ ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਆਉਣ—ਲਾਭ ਜਾਂ ਹਾਨੀ, ਸੰਭਵ ਜਾਂ ਅਸੰਭਵ—ਪ੍ਰਜ్ఞਾ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਅਤੇ ਧੀਰਜ-ਸਾਹਸ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਪੁਰਖ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡੁੱਬਦਾ।
Verse 49
सारे पदार्थ जब संसर्गमें आते हैं, तभी दृष्टिगोचर होते हैं। दूर हो जानेपर उनका दर्शन सम्भव नहीं हो पाता। ऐसी स्थितिमें ज्ञान और विज्ञानसे तृप्त तथा पराक्रमसे सम्पन्न तुम्हारे-जैसा पुरुष शोक नहीं करता है ।।
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਾਰੇ ਪਦਾਰਥ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੇ ਹੀ ਦਿਸਦੇ ਹਨ; ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਐਸੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ-ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਪੁਰਖ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜੋ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਚੰਚਲ ਨਹੀਂ, ਕੋਮਲ-ਹਿਰਦਾ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ—ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਨੂੰ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 50
न त्वेव जाल्मीं कापालीं वृत्तिमेषितुमरहसि । नृशंसवृत्तिं पापिष्ठां दुष्टां कापुरुषोचिताम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤੈਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਕਪਟੀ ਕਪਾਲਧਾਰੀ ਕਾਪਾਲਿਕ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਨਾਂ ਹੀ ਉਸ ਨਿਰਦਈ ਜੀਵਨ-ਰੀਤ ਦੀ, ਜੋ ਅਤਿ ਪਾਪੀ, ਦੂਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਕਾਇਰਾਂ ਲਈ ਹੀ ਯੋਗ ਹੈ।
Verse 51
अपि मूलफलाजीवो रमस्वैको महावने । वाग्यतः संगृहीतात्मा सर्वभूतदयान्वित:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਉਣਾ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਮਹਾਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਵੱਸ। ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ, ਅੰਦਰਲੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿ।
Verse 52
सदृशं पण्डितस्यै तदीषादन्तेन दन्तिना । यदेको रमते<रण्येष्वारण्ये नैव तुष्यति
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੰਡਿਤ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਇਹੀ ਸੋਭਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਰਮੇ, ਹਲ ਦੀ ਫਾਲ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਡਰ ਫਿਰੇ, ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਹੀ ਪੱਤਿਆਂ-ਫੁੱਲਾਂ, ਫਲਾਂ-ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹੇ—ਅਰਣ੍ਯ-ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 53
महाह्नद: संक्षुभित आत्मनैव प्रसीदति । (इत्थं नरो5प्यात्मनैव कृतप्रज्ञ: प्रसीदति ।) एतदेवंगतस्याहं सुखं पश्यामि जीवितुम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਸਰੋਵਰ ਮਥਿਆ ਤੇ ਖਲਬਲਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਫਿਰ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਥਿਰ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਹਿਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਭੀ ਆਪਣੇ ਆਪ—ਆਤਮਬਲ ਨਾਲ—ਮੁੜ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਤੇਰਾ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਣਾ—ਅਰਥਾਤ ਮਨ ਵਿੱਚ ਐਸੇ ਪਵਿੱਤਰ ਭਾਵ ਦਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਾ—ਸ਼ੁਭ ਹੈ। ਐਸੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਹੀ ਮੈਂ ਸੱਚਾ ਸੁਖਮਯ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।
Verse 54
असम्भवे श्रियो राजन् हीनस्य सचिवादिशि: | दैवे प्रतिनिविष्टे च कि श्रेयो मन्यते भवान्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦੋਂ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਲਈ ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੀ ਕੋਈ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਤੂੰ ਮੰਤਰੀ ਆਦਿ ਸਹਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੰਝਿਆ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਭਾਗ੍ਯ ਵੀ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੈ—ਤਾਂ ਐਸੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਰਾਹ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਯਸਕਰ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ?
Verse 103
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधमानुशासनपर्वमें इन्द्र और ब॒हस्पतिका संवादविषयक एक सौ तीनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤर्गत ਰਾਜਧਰਮਾਨੁਸ਼ਾਸਨਪਰਵ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਸੰਵਾਦ-ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸੌ ਤੀਜਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 104
इति श्रीमहा भारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि कालकवृक्षीये चतुरधिकशततमो<ध्याय:
ਇਤੀ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਰਾਜਧਰਮਾਨੁਸ਼ਾਸਨਪਰਵ ਵਿੱਚ ‘ਕਾਲਕਵ੍ਰਿਕਸ਼ੀਯ’ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੌ ਚੌਥਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
How a principled ruler, stripped of treasury and coercive capacity and pressured by hostile forces, can pursue well-being without resorting to self-destruction, theft, dependency, or morally degrading livelihoods.
A disciplined recognition of impermanence: by treating possessions, status, and even life as unstable, one reduces grief and envy, regulates desire to the attainable, and cultivates composure through restraint of mind, speech, and senses.
No formal phalaśruti is stated; the implied benefit is practical and soteriological: diminished suffering through non-attachment, ethical stability in adversity, and readiness for higher aims through self-restraint and compassionate conduct.