Adhyaya 3
Aśvatthāmā’s Buddhi-Doctrine and Nocturnal Incursion Resolve (अश्वत्थाम्नः बुद्धिविचारः सौप्तिकसंकल्पश्च)
Upa-parva: Sauptika Upaparva (Night-Raid Deliberation and Resolve)
Sañjaya reports that, after hearing Kṛpa’s auspicious counsel grounded in dharma and artha, Aśvatthāmā—consumed by grief—responds with a general theory of human judgment. He argues that buddhi varies from person to person; each esteems one’s own prajñā, often deprecating others’ intelligence. Judgment is portrayed as contingent on time, circumstance, mental disturbance, age, and fortune or calamity; like a physician tailoring medicine to a diagnosed condition, people tailor strategies to perceived needs. He then applies this reasoning to his present crisis: invoking varṇa ideals assigned by Prajāpati, he frames his own identity tension (Brahmin lineage versus kṣatra conduct) and declares an intention to pursue a kṣatra-coded course. The chapter culminates in operational declarations: the Pāñcālas, confident and asleep, will be targeted at night; he describes the planned camp assault, the intended elimination of key leaders such as Dhṛṣṭadyumna, and the expectation of personal relief and “debt repayment” to fallen figures through retaliatory action.
Chapter Arc: कृप के वचनों को सुनकर भी अश्वत्थामा शोकाग्नि में दहकते हुए अपने भीतर उठती प्रतिशोध-लहर को वश में नहीं कर पाता; वह घोषणा करता है कि आज की रात ही उसका न्याय होगा। → वह मनुष्य-बुद्धि की विचित्रता का तर्क देता है—हर व्यक्ति की बुद्धि अलग है, और काल-योग से वही बुद्धि उलट भी जाती है; घोर व्यसन या अत्यधिक समृद्धि मनुष्य को बुद्धि-विकार की ओर ढकेल देती है। इसी तर्क-आवरण में वह अपने क्रूर संकल्प को ‘अपरिहार्य’ बताकर आगे बढ़ता है। साथ ही वह यह भी स्वीकारता है कि क्षत्रधर्म जानते हुए ब्राह्मणत्व का आश्रय लेकर कोई ‘दूसरा’ महान कर्म करना सत्पुरुषों में प्रशंसित नहीं होगा—फिर भी वह उसी निषिद्ध मार्ग की ओर झुकता है। → अश्वत्थामा स्पष्ट प्रतिज्ञा करता है: आज रात वह सोए हुए पांचालों पर टूट पड़ेगा, धृष्टद्युम्न का सिर पशु की भाँति बलपूर्वक मरोड़ देगा, और ‘सौप्तिक’ अवस्था में पूरी पांचाल-सेना का संहार करेगा—इन्द्र की भाँति दानवों पर आक्रमण करने जैसा। → अध्याय का अंत अश्वत्थामा के निश्चय के कठोर स्थिरीकरण में होता है—वह अपने कृत्य को ‘कृतकृत्य’ होने का साधन मानता है और रात के वध को ही शोक-प्रतिशोध की शांति समझ लेता है; कृप और कृतवर्मा के साथ संवाद के बाद भी उसका मार्ग बदलता नहीं। → रात्रि-शिविर की ओर बढ़ते हुए यह प्रश्न हवा में लटकता है—क्या यह प्रतिशोध ‘धर्म’ कहलाएगा, या युद्ध के बाद बची हुई मर्यादा का अंतिम वध?
Shlokas
Verse 1
भीकम (2 अमान तृतीयो<थध्याय: अश्वत्थामाका कृपाचार्य और कृतवर्माको उत्तर देते हुए उन्हें अपना क्रूरतापूर्ण निश्चय बताना संजय उवाच कृपस्य वचन श्रुत्वा धर्मार्थसहितं शुभम् । अश्वत्थामा महाराज दुःखशोकसमन्वित:,संजय कहते हैं--महाराज! कृपाचार्यका वचन धर्म और अर्थसे युक्त तथा मंगलकारी था। उसे सुनकर अभश्वत्थामा दुःख और शोकमें डूब गया
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ।
Verse 2
इस प्रकार श्रीमह्याभारत सौप्तिकपर्वमें अश्वत्थामा और कृपाचार्यका संवादविषयक दूसरा अध्याय पूरा हुआ,दह्यामानस्तु शोकेन प्रदीप्तेनाग्निना यथा । क्िरूरं मनस्तत: कृत्वा तावुभौ प्रत्यभाषत उसके हृदयमें शोककी आग प्रज्वलित हो उठी। वह उससे जलने लगा और अपने मनको कठोर बनाकर कृपाचार्य और कृतवर्मा दोनोंसे बोला--
ਭੜਕਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਦੇ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਉਹ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਦਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਫਿਰ ਮਨ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ—ਕ੍ਰਿਪ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ—ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 3
पुरुषे पुरुषे बुद्धिया या भवति शोभना । तुष्यन्ति च पृथक् सर्वे प्रज्ञया ते स्वया स्वया,“मामाजी! प्रत्येक मनुष्यमें जो पृथक्-पृथक् बुद्धि होती है, वही उसे सुन्दर जान पड़ती है। अपनी-अपनी उसी बुद्धिसे वे सब लोग अलग-अलग संतुष्ट रहते हैं “महामते! आज रातको सोते समय उस पांचाल-सेनाका वध करके मैं कृतकृत्य एवं सुखी हो जाऊँगा” ।। इति श्रीमहा भारते सौप्तिकपर्वणि द्रौणिमन्त्राणायां तृतीयो$ध्याय:
ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸੋਹਣੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਜ್ಞਾ ਨਾਲ ਵੱਖ ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 4
सर्वो हि मन्यते लोक आत्मानं बुद्धिमत्तरम् । सर्वस्यात्मा बहुमत: सर्वात्मानं प्रशंसति
ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਇੱਕ ਲਈ ਆਪਣਾ ਆਪ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਮਾਣਯੋਗ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਹੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 5
“सभी लोग अपने-आपको अधिक बुद्धिमान् समझते हैं। सबको अपनी ही बुद्धि अधिक महत्त्वपूर्ण जान पड़ती है और सब लोग अपनी ही बुद्धिकी प्रशंसा करते हैं ।। सर्वस्य हि स्वका प्रज्ञा साधुवादे प्रतिष्ठिता । परबुद्धि च निन्दन्ति स्वां प्रशंसन्ति चासकृत्,“सबकी दृष्टिमें अपनी ही बुद्धि धन्यवाद पानेके योग्य ऊँचे पदपर प्रतिष्ठित जान पड़ती है। सब लोग दूसरोंकी बुद्धिकी निन्दा और अपनी बुद्धिकी बारंबार सराहना करते हैं
ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਜ್ಞਾ ਸਿਫ਼ਤ ਦੇ ਯੋਗ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਲੋਕ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 6
कारणान्तरयोगेन योगे येषां समागति: । अन्योन्येन च तुष्यन्ति बहु मन्यन्ति चासकृत्,“यदि किन्हीं दूसरे कारणोंके संयोगसे एक समुदायमें जिनके-जिनके विचार परस्पर मिल जाते हैं, वे एक-दूसरेसे संतुष्ट होते हैं और बारंबार एक-दूसरेके प्रति अधिक सम्मान प्रकट करते हैं
ਜੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ-ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਤੀ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਆਦਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 7
तस्यैव तु मनुष्यस्य सा सा बुद्धिस्तदा तदा । कालयोगे विपर्यासं प्राप्यान्योन्यं विपद्यते,“किंतु समयके फेरसे उसी मनुष्यकी वही-वही बुद्धि विपरीत होकर परस्पर विरुद्ध हो जाती है
ਪਰੰਤੂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਫੇਰ ਨਾਲ ਉਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਉਹੀ-ਉਹੀ ਬੁੱਧੀ ਕਦੇ ਕਦੇ ਉਲਟੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਆਪ ਹੀ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ।
Verse 8
विचित्रत्वात् तु चित्तानां मनुष्याणां विशेषत: । चित्तवैक्लव्यमासाद्य सा सा बुद्धि: प्रजायते,“सभी प्राणियोंके विशेषतः मनुष्योंके चित्त एक-दूसरेसे विलक्षण तथा भिन्न-भिन्न प्रकारके होते हैं; अतः विभिन्न घटनाओंके कारण जो चित्तमें व्याकुलता होती है, उसका आश्रय लेकर भिन्न-भिन्न प्रकारकी बुद्धि पैदा हो जाती है
ਚਿੱਤਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕਰਕੇ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ—ਜਦੋਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਨ ਡੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਡੋਲ੍ਹੇਪਣ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ।
Verse 9
यथा हि वैद्य: कुशलो ज्ञात्वा व्याधिं यथाविधि । भैषज्यं कुरुते योगात् प्रशमार्थमिति प्रभो,'प्रभो! जैसे कुशल वैद्य विधिपूर्वक रोगकी जानकारी प्राप्त करके उसकी शान्तिके लिये योग्यतानुसार औषध प्रदान करता है, इसी प्रकार मनुष्य कार्यकी सिद्धिके लिये अपनी विवेकशक्तिसे विचार करके किसी निश्चयात्मक बुद्धिका आश्रय लेते हैं; परंतु दूसरे लोग उसकी निन्दा करने लगते हैं
ਪ੍ਰਭੋ! ਜਿਵੇਂ ਨਿਪੁੰਨ ਵੈਦ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰੋਗ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਯੋਗ ਦਵਾਈ ਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਕਾਰਜ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਜ್ಞਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 10
एवं कार्यस्य योगार्थ बुद्धि कुर्वन्ति मानवा: । प्रज्ञया हि स्वया युक्तास्तां च निन्दन्ति मानवा:,'प्रभो! जैसे कुशल वैद्य विधिपूर्वक रोगकी जानकारी प्राप्त करके उसकी शान्तिके लिये योग्यतानुसार औषध प्रदान करता है, इसी प्रकार मनुष्य कार्यकी सिद्धिके लिये अपनी विवेकशक्तिसे विचार करके किसी निश्चयात्मक बुद्धिका आश्रय लेते हैं; परंतु दूसरे लोग उसकी निन्दा करने लगते हैं
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਰਜ-ਸਾਧਨ ਲਈ ਲੋਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਬੁੱਧੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਜ्ञਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਉਸੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਦੀ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 11
अन्यया यौवने मर्त्यों बुद्धथया भवति मोहित: । मध्येडन्यया जरायां तु सो<न्यां रोचयते मतिम्,“मनुष्य जवानीमें किसी और ही प्रकारकी बुद्धिसे मोहित होता है, मध्यम अवस्थामें दूसरी ही बुद्धिसे वह प्रभावित होता है; किंतु वृद्धावस्थामें उसे अन्य प्रकारकी ही बुद्धि अच्छी लगने लगती है
ਮਨੁੱਖ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਇਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮੱਧ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਹੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਚੰਗਾ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
व्यसनं वा महाघोरं समृद्धि चापि तादृशीम् । अवाप्य पुरुषो भोज कुरुते बुद्धिवैकृतम्,'भोज-]! मनुष्य जब किसी अत्यन्त घोर संकटमें पड़ जाता है अथवा उसे किसी महान् ऐश्वर्यकी प्राप्ति हो जाती है, तब उस संकट और समृद्धिको पाकर उसकी बुद्धिमें क्रमशः शोक एवं हर्षरूपी विकार उत्पन्न हो जाते हैं
ਹੇ ਭੋਜ! ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਵਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਵਿਪਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਹರ್ಷ ਉੱਠਦਾ ਹੈ।
Verse 13
एकस्मिन्नेव पुरुषे सा सा बुद्धिस्तदा तदा । भवत्यकृतधर्मत्वात् सा तस्यैव न रोचते
ਇੱਕੋ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵੇਲੇ-ਵੇਲੇ ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਬੁੱਧੀ ਉੱਠਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਨਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹੀ ਬੁੱਧੀ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।
Verse 14
“उस विकारके कारण एक ही पुरुषमें उसी समय भिन्न-भिन्न प्रकारकी बुद्धि (विचारधारा) उत्पन्न हो जाती है; परंतु अवसरके अनुरूप न होनेपर उसकी अपनी ही बुद्धि उसीके लिये अरुचिकर हो जाती है ।। निश्चित्य तु यथाप्रज्ञं यां मतिं साधु पश्यति । तया प्रकुरुते भावं सा तस्योद्योगकारिका,“मनुष्य अपने विवेकके अनुसार किसी निश्चयपर पहुँचकर जिस बुद्धिको अच्छा समझता है, उसीके द्वारा कार्य-सिद्धिकी चेष्टा करता है। वही बुद्धि उसके उद्योगको सफल बनानेवाली होती है
ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਜ್ಞਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਸ ਰਾਏ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਸਮਝ ਕੇ ਨਿਸਚੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਉਹ ਕਾਰਜ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਬੁੱਧੀ ਉਸ ਦੇ ਉਦਮ ਨੂੰ ਸਫਲ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
Verse 15
सर्वो हि पुरुषो भोज साध्वेतदिति निश्चित: । कर्तुमारभते प्रीतो मारणादिषु कर्मसु,“कृतवर्मन्! सभी मनुष्य “यह अच्छा कार्य है” ऐसा निश्चय करके प्रसन्नतापूर्वक कार्य आरम्भ करते हैं और हिंसा आदि कर्मोंमें भी लग जाते हैं
ਹੇ ਭੋਜ! ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਨਿਸਚੇ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਇਹ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਹੈ”; ਫਿਰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਤਲ ਆਦਿ ਹਿੰਸਕ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 16
सर्वे हि बुद्धिमाज्ञाय प्रज्ञां वापि स्वकां नरा: । चेष्टन्ते विविधां चेष्टां हितमित्येव जानते,“सब लोग अपनी ही बुद्धि अथवा विवेकका आश्रय लेकर तरह-तरहकी चेष्टाएँ करते हैं और उन्हें अपने लिये हितकर ही समझते हैं
ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਹੀ ਬੁੱਧੀ—ਜਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣਾ ਵਿਵੇਕ ਸਮਝਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹਿਤ ਵਾਲਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
Verse 17
उपजाता व्यसनजा येयमद्य मतिर्मम । युवयोस्तां प्रवक्ष्यामि मम शोकविनाशिनीम्,आज संकटमें पड़नेसे मेरे अंदर जो बुद्धि पैदा हुई है, उसे मैं आप दोनोंको बता रहा हूँ। वह मेरे शोकका विनाश करनेवाली है
ਅੱਜ ਇਸ ਬਿਪਤਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੁਸੀਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਇਹ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਮੇਰਾ ਸ਼ੋਕ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 18
प्रजापति: प्रजा: सृष्टवा कर्म तासु विधाय च । वर्णे वर्णे समाधत्ते होकैक॑ गुणभाग् गुणम्,“गुणवान् प्रजापति ब्रह्माजी प्रजाओंकी सृष्टि करके उनके लिये कर्मका विधान करते हैं और प्रत्येक वर्णमें एक-एक विशेष गुणकी स्थापना कर देते हैं
ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਰਮ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਹਰ ਵਰਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼, ਪਰਿਭਾਸ਼ਕ ਗੁਣ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 19
ब्राह्मणे वेदमग्रयं तु क्षत्रिये तेज उत्तमम् दाक्ष्यं वैश्ये च शूद्रे च सर्ववर्णानुकूलताम्,4े ब्राह्मणमें सर्वोत्तम वेद, क्षत्रियमें उत्तम तेज, वैश्यमें व्यापारकुशलता तथा शूद्रमें सब वर्णोके अनुकूल चलनेकी वृत्तिको स्थापित कर देते हैं
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿੱਚ ਵੇਦ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਧਨ, ਖ਼ਤਰੀ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਤੇਜ, ਵੈਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜ-ਦੱਖਤਾ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਚੱਲਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ—ਇਹ ਗੁਣ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 20
अदान्तो ब्राह्मणोडसाधुर्निस्तिजा: क्षत्रियो5धम: । अदक्षो निन्द्यते वैश्य: शूद्रश्न प्रतिकूलवान्,“मन और इन्द्रियोंको वशमें न रखनेवाला ब्राह्मण अच्छा नहीं माना जाता। तेजोहीन क्षत्रिय अधम समझा जाता है, जो व्यापारमें कुशल नहीं है, उस वैश्यकी निन््दा की जाती है और अन्य वर्णोके प्रतिकूल चलनेवाले शूद्रको भी निन्दनीय माना जाता है
ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਉਹ ਸਾਧੂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਤੇਜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਖ਼ਤਰੀ ਅਧਮ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਦੱਖ ਵੈਸ਼ ਨਿੰਦਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ੂਦਰ ਹੋਰ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਚੱਲੇ, ਉਹ ਵੀ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ।
Verse 21
सो5स्मि जात: कुले श्रेष्ठे ब्राह्मणानां सुपूजिते | मन्दभाग्यतयास्म्येतं क्षत्रधर्ममनुछित:,“मैं ब्राह्मणोंके परम सम्मानित श्रेष्ठ कुलमें उत्पन्न हुआ हूँ, तथापि दुर्भाग्यके कारण इस क्षत्रिय-धर्मका अनुष्ठान करता हूँ
ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਹਾਂ; ਪਰ ਦੁર્ભਾਗੇ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇਹ ਖੱਤਰੀ-ਧਰਮ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
Verse 22
क्षत्रधर्म विदित्वाहं यदि ब्राह्मण्यमाश्रित: । प्रकुर्या सुमहत् कर्म न मे तत् साधुसम्मतम्
ਖੱਤਰੀ-ਧਰਮ ਜਾਣਦਿਆਂ ਵੀ ਜੇ ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਕਰਮ (ਹਿੰਸਾ) ਕਰਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 23
“यदि क्षत्रियके धर्मको जानकर भी मैं ब्राह्मणत्वका सहारा लेकर कोई दूसरा महान् कर्म करने लगूँ तो सत्पुरुषोंके समाजमें मेरे उस कार्यका सम्मान नहीं होगा ।। धाययंश्व थर्नुर्दिव्यं दिव्यान्यस्त्राणि चाहवे । पितरं निहतं दृष्टवा कि नु वक्ष्यामि संसदि
ਖੱਤਰੀ-ਧਰਮ ਜਾਣਦਿਆਂ ਵੀ ਜੇ ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਵਾਂ, ਤਾਂ ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਉਸ ਕੰਮ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਦਿਵ੍ਯ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਅਨਿਆਇਕ ਤੌਰ ਤੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਜੇ ਬਦਲਾ ਨਾ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਵੀਰਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕੀ ਆਖਾਂਗਾ?
Verse 24
मैं दिव्य धनुष और दिव्य अस्त्रोंको धारण करता हूँ तो भी युद्धमें अपने पिताको अन्यायपूर्वक मारा गया देखकर यदि उसका बदला न लूँ तो वीरोंकी सभामें क्या कहूँगा? ।। सो5हमद्य यथाकाममं क्षत्रधर्ममुपास्य तम् । गन्तास्मि पदवीं राज्ञ: पितुश्चापि महात्मन:,“अतः आज मैं अपनी रुचिके अनुसार उस क्षत्रियधर्मका सहारा लेकर अपने महात्मा पिता तथा राजा दुर्योधनके पथका अनुसरण करूँगा
ਮੈਂ ਦਿਵ੍ਯ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਵੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਅਨਿਆਇਕ ਤੌਰ ਤੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਜੇ ਬਦਲਾ ਨਾ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਵੀਰਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕੀ ਆਖਾਂਗਾ? ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਅਨੁਸਾਰ ਖੱਤਰੀ-ਧਰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਮਹਾਤਮਾ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 25
अद्य स्वप्स्यन्ति पञ्चाला विश्वस्ता जितकाशिन: । विमुक्तयुग्यकवचा हर्षेण च समन्विता:
ਅੱਜ ਪਾਂਚਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਸੌਣਗੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡਰ ਜਿੱਤ ਲਏ ਗਏ ਹਨ—ਉਹ ਜੂਆ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਅਤੇ ਕਵਚ ਉਤਾਰ ਕੇ, ਹਰਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।
Verse 26
जयं मत्वा55त्मनश्वैव श्रान्ता व्यायामकर्शिता: । “आज अपनी जीत हुई जान विजयसे सुशोभित होनेवाले पांचाल योद्धा बड़े हर्षमें भरकर कवच उतार, जूओंमें जुते हुए घोड़ोंको खोलकर बेखटके सो रहे होंगे। वे थके तो होंगे ही, विशेष परिश्रमके कारण चूर-चूर हो गये होंगे ।। तेषां निशि प्रसुप्तानां सुस्थानां शिबिरे स्वके
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਜਿੱਤ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਮਝ ਕੇ, ਜਿੱਤ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਸਜੇ ਪਾਂਚਾਲ ਯੋਧੇ ਵੱਡੇ ਹर्ष ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਣਗੇ। ਉਹ ਕਵਚ ਉਤਾਰ ਕੇ, ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਜੁੱਤੇ ਘੋੜੇ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼ਿਵਿਰ ਵਿੱਚ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਣਗੇ। ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਥੱਕੇ ਹੋਣਗੇ—ਅਤਿ ਪਰਿਸ਼੍ਰਮ ਨਾਲ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣਗੇ।”
Verse 27
अवस्कन्दं करिष्यामि शिबिरस्याद्य दुष्करम् । 'रातमें सुस्थिर चित्तसे सोये हुए उन पांचालोंके अपने ही शिविरमें घुसकर मैं उन सबका संहार कर डालूँगा। समूचे शिविरका ऐसा विनाश करूँगा जो दूसरोंके लिये दुष्कर है।। तानवस्कन्द्य शिबिरे प्रेतभूतविचेतस:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਅੱਜ ਮੈਂ ਸ਼ਿਵਿਰ ਉੱਤੇ ਐਸੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਾਂਗਾ ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਕਰਨੀ ਔਖੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਸੁੱਤੇ ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼ਿਵਿਰ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਕੇ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ। ਸਾਰੇ ਸ਼ਿਵਿਰ ਦਾ ਐਸਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੋਵੇ।”
Verse 28
अद्य तान् सहितानू सर्वान् धृष्टद्युम्नपुरोगमान्
“ਅੱਜ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ—ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਜੋ ਇਕੱਠੇ ਹਨ—…”
Verse 29
सूदयिष्यामि विक्रम्य कक्षं दीप्त इवानल: । निहत्य चैव पञज्चालान् शान्तिं लब्धास्मि सत्तम
“ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਡੇਰੇ ਨੂੰ ਦਹਕਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸਾੜ ਦਿਆਂਗਾ। ਅਤੇ ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਂ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗਾ।”
Verse 30
'साधुशिरोमणे! जैसे जलती हुई आग सूखे जंगल या तिनकोंकी राशिको जला डालती है, उसी प्रकार आज मैं एक साथ सोये हुए धृष्टद्युम्म आदि समस्त पांचालोंपर आक्रमण करके उन्हें मौतके घाट उतार दूँगा। उनका संहार कर लेनेपर ही मुझे शान्ति मिलेगी ।। पज्चालेषु भविष्यामि सूदयन्नद्य संयुगे । पिनाकपाणि: संक्रुद्धः स्वयं रुद्र: पशुष्विव,'जैसे प्रलयके समय क्रोधमें भरे हुए साक्षात् पिनाकधारी रुद्र समस्त पशुओं (प्राणियों)-पर आक्रमण करते हैं, उसी प्रकार आज युद्धमें मैं पांचालॉका विनाश करता हुआ उनके लिये कालरूप हो जाऊँगा
“ਅੱਜ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਵਾਂਗਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਾਂਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਪਿਨਾਕ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਾਰੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕਿਆ ਸਵੈੰ ਰੁਦ੍ਰ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਝਪਟਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕਾਲ-ਰੂਪ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗਾ।”
Verse 31
अद्याहं सर्वपञ्चालान् निहत्य च निकृत्य च । अर्दयिष्यामि संदहृष्टो रणे पाण्डुसुतांस्तथा,“आज मैं रणभूमिमें समस्त पांचालोंको मारकर उनके टुकड़े-टुकड़े करके हर्ष और उत्साहसे सम्पन्न हो पाण्डवोंको भी कुचल डालूँगा
ਅੱਜ ਮੈਂ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਅੰਗ ਛਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਕਰ ਕੇ, ਹर्ष ਨਾਲ ਉੱਤੇਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੁਚਲ ਦਿਆਂਗਾ।
Verse 32
अद्याहं सर्वपञ्चालै: कृत्वा भूमिं शरीरिणीम् । प्रहत्यैकेकशस्तेषु भविष्याम्यनृण: पितु:,“आज समस्त पांचालोंके शरीरोंसे रणभूमिको शरीरधारिणी बनाकर एक-एक पांचालपर भरपूर प्रहार करके मैं अपने पिताके ऋणसे मुक्त हो जाऊँगा
ਅੱਜ ਸਾਰੇ ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਦੇਹਧਾਰিণੀ ਬਣਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕਰਜ਼ੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ।
Verse 33
दुर्योधनस्य कर्णस्य भीष्मसैन्धवयोरपि । गमयिष्यामि पञ्चालान् पदवीमद्य दुर्गमाम्,“आज पांचालोंको दुर्योधन, कर्ण, भीष्म तथा जयद्रथके दुर्गम मार्गपर भेजकर छोड़ूँगा
ਅੱਜ ਮੈਂ ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਦੁਸ਼ਕਰ ਰਾਹੇ ਭੇਜ ਦਿਆਂਗਾ, ਜਿਸ ਰਾਹੇ ਦੁਰਯੋਧਨ, ਕਰਨ, ਭੀਸ਼ਮ ਅਤੇ ਸੈਂਧਵ (ਜੈਦ੍ਰਥ) ਵੀ ਗਏ ਸਨ।
Verse 34
अद्य पाज्चालराजस्य धृष्टद्युम्नस्य वै निशि । नचिरात् प्रमथिष्यामि पशोरिव शिरो बलातू
ਅੱਜ ਰਾਤ ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪਾਂਚਾਲਰਾਜ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਦਾ ਸਿਰ ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਸਿਰ ਵਾਂਗ ਬਲਪੂਰਵਕ ਮਰੋੜ ਦਿਆਂਗਾ।
Verse 35
“आज रातमें मैं शीघ्र ही पांचालराज धृष्टद्युम्मके सिरको पशुके मस्तककी भाँति बलपूर्वक मरोड़ डालूँगा ।। अद्य पाज्चालपाण्डूनां शयितानात्मजान् निशि | खड्गेन निशितेनाजौ प्रमथिष्यामि गौतम,“गौतम! आज रातके युद्धमें सोये हुए पांचालों और पाण्डवोंके पुत्रोंको भी मैं अपनी तीखी तलवारसे टूक-टूक कर दूँगा
ਗੌਤਮ! ਅੱਜ ਰਾਤ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਤਿੱਖੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ।
Verse 36
अद्य पाज्चालसेनां तां निहत्य निशि सौप्तिके । कृतकृत्य: सुखी चैव भविष्यामि महामते
ਅੱਜ ਰਾਤ, ਇਸ ਸੌਪਤਿਕ ਸੰਹਾਰ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਪਾਂਚਾਲ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ, ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋ ਕੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਰਹਾਂਗਾ।
Verse 2736
सूदयिष्यामि विक्रम्प मघवानिव दानवान् । 'जैसे इन्द्र दानवोंपर आक्रमण करते हैं, उसी प्रकार मैं भी शिविरमें मुर्दोके समान अचेत पड़े हुए पांचालोंकी छातीपर चढ़कर उन्हें पराक्रमपूर्वक मार डालूँगा
ਮੈਂ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਵਾਂਗਾ—ਜਿਵੇਂ ਮਘਵਾਨ (ਇੰਦਰ) ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The dilemma lies in treating retaliatory action as ‘proper’ kṣatra conduct while acknowledging that human judgment is unstable under grief and circumstance—raising the ethical question of whether a crisis-conditioned buddhi can legitimately authorize extreme, night-based strategy.
Judgment is presented as situational and frequently self-validating: people privilege their own prajñā, shift views with age and fortune, and rationalize chosen means as ‘hitam’ (beneficial). The passage functions as a cautionary model for how cognition under duḥkha can convert into moral certainty.
No explicit phalaśruti appears in the provided verses. The chapter’s meta-significance is structural: it supplies the justificatory reasoning that bridges counsel and action, clarifying how ethical discourse can be mobilized to stabilize resolve within the epic’s broader dharma-karmic framework.