Adhyaya 16
अश्वत्थाम-शापः, परिक्षिद्भविष्यत्, मणि-न्यासः (Aśvatthāman’s Curse, Parikṣit’s Future, and the Mani’s Restitution)
Upa-parva: Aśvatthāman-śāpa and Parikṣit Preservation (Sauptika-parva episode)
Vaiśaṃpāyana reports Kṛṣṇa’s response upon learning of Aśvatthāman’s grievous act: Kṛṣṇa recalls a prior brahminical prediction that, when the Kurus are diminished, Uttarā will bear a son named Parikṣit who will restore the line. Aśvatthāman disputes Kṛṣṇa, insisting his weapon will strike the fetus. Kṛṣṇa affirms the weapon’s unfailing descent while declaring that the child, though struck, will live and attain long life. He then pronounces a punitive sentence upon Aśvatthāman: prolonged wandering for three thousand years, isolation from human contact, and affliction—an ethical judgment framed as consequence for repeated harmful acts. Kṛṣṇa further outlines Parikṣit’s future education under Kṛpa, mastery of arms within kṣatra discipline, and a sixty-year righteous reign as Kuru king. Vyāsa validates Kṛṣṇa’s words as certain. Aśvatthāman concedes the truthfulness of the pronouncement, gives up his innate mani to the Pāṇḍavas, and departs to the forest. The Pāṇḍavas, accompanied by Kṛṣṇa, Vyāsa, and Nārada, return to Draupadī; Bhīma presents the mani and urges her to rise from grief. Draupadī interprets the outcome as release from debt toward the guru-lineage and asks the king to bind the mani upon his head; Yudhiṣṭhira does so, and the narrative closes with Draupadī rising from sorrow and Dharma-rāja questioning Kṛṣṇa further.
Chapter Arc: रात्रि-वध के धुएँ के बीच पाण्डव-शिविर में शोक की लहर उठती है; उसी क्षण कृष्ण का वचन और शाप-सा कठोर न्याय अश्वत्थामा के भाग्य पर उतर आता है। → द्रौपदी के सामने अपमान और पुत्र-शोक की ज्वाला फिर भड़कती है; पाण्डव उसे देखते ही ‘आर्त से भी अधिक आर्त’ हो उठते हैं। स्मृति में वह पुरानी बात भी उभरती है—उपप्लव्य में विराट-कन्या (अभिमन्यु-पत्नी) के विषय में ब्राह्मण-वाणी/पूर्वसंकेत, जो आगे के राजवंश-भाग्य की छाया डालती है। → कृष्ण अश्वत्थामा को उसके पाप का फल सुनाते हैं—हजारों वर्षों तक पृथ्वी पर भटकना, रोगों से ग्रस्त रहना, जनसमुदाय से बहिष्कृत होना, देह से पीव-रक्त की दुर्गन्ध निकलना; और उसी निर्णायक क्षण में अश्वत्थामा से मणि छीन/दिलवाकर द्रौपदी के क्रोध को शान्त करने का उपाय सिद्ध होता है। → मणि द्रौपदी को देकर उसे सांत्वना मिलती है; प्रतिशोध की आग धर्म-सीमा में बाँधी जाती है। अश्वत्थामा वन/दुर्गम प्रदेशों की ओर निर्वासित-सा प्रस्थान करता है—जीवित रहते हुए भी मृतक-सा। → कथा भविष्य की ओर संकेत करती है—परीक्षित का राज्यारोहण और दीर्घकालीन धर्म-राज्य का वचन; युद्धोत्तर शून्य में एक नये युग का बीज पड़ता है, पर शापित अश्वत्थामा की भटकन की छाया बनी रहती है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन-माज बछ। डे घोडशो< ध्याय: श्रीकृष्णसे शाप पाकर अश्वत्थामाका वनको प्रस्थान तथा पाण्डवोंका मणि देकर द्रौपदीको शान्त करना वैशम्पायन उवाच तदाज्ञाय हृषीकेशो विसृष्टं पापकर्मणा । हृष्यमाण इदं वाक्य द्रौणिं प्रत्यब्रवीत्तदा,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! पापी अभश्वत्थामाने अपना अस्त्र पाण्डवोंके गर्भपर छोड़ दिया, यह जानकर भगवान् श्रीकृष्णको बड़ी प्रसन्नता हुई। उस समय उन्होंने द्रोणपुत्रसे इस प्रकार कहा--
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਦੋਂ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਪਾਪੀ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਕਠੋਰ ਸੰਤੋਖ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਪਰਾਧ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੰਡਯੋਗ ਠਹਿਰਿਆ। ਫਿਰ ਉਸੀ ਬੋਧ ਵਿੱਚ ਹर्षਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 2
विराटस्य सुतां पूर्व स्नुषां गाण्डीवधन्चन: । उपप्लव्यगतां दृष्टवा व्रतवान् ब्राह्मणो5ब्रवीत्
ਗਾਂਡੀਵਧਾਰੀ ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਸਨੁਹਾ ਬਣੀ ਵਿਰਾਟ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਉਪਪਲਵ੍ਯ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਰਤਧਾਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ।
Verse 3
“पहलेकी बात है, राजा विराटकी कन्या और गाण्डीवधारी अर्जुनकी पुत्रवधू जब उपप्लव्यनगरमें रहती थी, उस समय किसी व्रतवान् ब्राह्मणने उसे देखकर कहा-- ।। परिक्षीणेषु कुरुषु पुत्रस्तव भविष्यति । एतदस्य परिक्षित्त्वं गर्भस्थस्य भविष्यति,“बेटी! जब कौरववंश परिक्षीण हो जायगा, तब तुम्हें एक पुत्र प्राप्त होगा और इसीलिये उस गर्भस्थ शिशुका नाम परीक्षित् होगा”
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਹ ਪੁਰਾਣੀ ਘਟਨਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਿਰਾਟ ਦੀ ਧੀ—ਜੋ ਗਾਂਡੀਵਧਾਰੀ ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਪੁੱਤਰਵਧੂ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਸੀ—ਉਪਪਲਵ੍ਯ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਤਦ ਇੱਕ ਵਰਤਧਾਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ—‘ਜਦੋਂ ਕੁਰੂ ਵੰਸ਼ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇਗਾ; ਕੁਰੂਆਂ ਦੇ ਕ్షੀਣ ਹੋਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਕਰਕੇ ਗਰਭਸਥ ਬਾਲਕ ਦਾ ਨਾਮ “ਪਰীক্ষਿਤ” ਹੋਵੇਗਾ।’
Verse 4
तस्य तद् वचन साथो: सत्यमेतद् भविष्यति । परिक्षिद् भविता होषां पुनर्वशकर: सुतः,“उस साधु ब्राह्मणका वह वचन सत्य होगा। उत्तराका पुत्र परीक्षित् ही पुनः पाण्डववंशका प्रवर्तक होगा?”
ਉਸ ਸਾਧੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਉਹ ਬਚਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੱਚ ਹੋਵੇਗਾ। ਉੱਤਰਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪਰীক্ষਿਤ ਹੀ ਮੁੜ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲਾ ਬਣੇਗਾ।
Verse 5
एवं ब्रुवाणं गोविन्द सात्वतां प्रवरं तदा । द्रौणि: परमसंरब्ध: प्रत्युवाचेदमुत्तरम्,सात्वतवंशशिरोमणि भगवान् श्रीकृष्ण जब इस प्रकार कह रहे थे, उस समय द्रोणकुमार अश्वत्थामा अत्यन्त कुपित हो उठा और उन्हें उत्तर देता हुआ बोला--
ਜਦੋਂ ਸਾਤਵਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗੋਵਿੰਦ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਅਤਿ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਉੱਤਰ ਬੋਲਿਆ।
Verse 6
नैतदेवं यथा<55त्थ त्वं पक्षपातेन केशव । वचन पुण्डरीकाक्ष न च मद्धाक्यमन्यथा,“कमलनयन केशव! तुम पाण्डवोंका पक्षपात करते हुए इस समय जैसी बात कह गये हो, वह कभी हो नहीं सकती। मेरा वचन झूठा नहीं होगा
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ! ਪਾਂਡਵਾਂ ਵੱਲ ਪੱਖਪਾਤ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਹੁਣੇ ਜੋ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਬਚਨ ਵੀ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ; ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਝੂਠੀ ਨਹੀਂ ਪਵੇਗੀ।
Verse 7
पतिष्यति तदस्त्रं हि गर्भे तस्या मयोद्यतम् । विराटदुहितु: कृष्ण यं त्वं रक्षितुमिच्छसि
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਉਹ ਅਸਤ੍ਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਿਰਾਟ ਦੀ ਧੀ (ਉੱਤਰਾ) ਦੇ ਗਰਭ ਉੱਤੇ ਆ ਪਵੇਗਾ—ਉਸੇ ਦੇ ਗਰਭ ਉੱਤੇ ਜਿਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੂੰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ।
Verse 8
“श्रीकृष्ण! मेरे द्वारा चलाया गया वह अस्त्र विराटपुत्री उत्तराके गर्भपर ही, जिसकी तुम रक्षा करना चाहते हो, गिरेगा” ।। श्रीभगवानुवाच अमोघ: परमास्त्रस्य पातस्तस्य भविष्यति । स तु गर्भो मृतो जातो दीर्घमायुरवाप्स्यति
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਉਸ ਪਰਮ ਅਸਤ੍ਰ ਦਾ ਪਤਨ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ; ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਆ ਪਵੇਗਾ। ਪਰ ਗਰਭ ਦਾ ਬੱਚਾ ਮੁਰਦਾ-ਸਾ ਜਨਮੇਗਾ, ਫਿਰ ਜੀਵਨ ਪਾ ਕੇ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਹਾਸਲ ਕਰੇਗਾ।
Verse 9
श्रीभगवान् बोले--द्रोणकुमार! उस दिव्य अस्त्रका प्रहार तो अमोघ ही होगा। उत्तराका वह गर्भ मरा हुआ ही पैदा होगा; फिर उसे लंबी आयु प्राप्त हो जायगी ।। त्वां तु कापुरुषं पापं विदु: सर्वे मनीषिण: । असकृत्पापकर्माणं बालजीवितघातकम्
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਦ੍ਰੋਣ-ਪੁੱਤਰ! ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਪਰਮ ਅਸਤ੍ਰ ਦਾ ਪ੍ਰਹਾਰ ਅਮੋਘ ਹੀ ਰਹੇਗਾ; ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਆ ਪਵੇਗਾ। ਉੱਤਰਾ ਦਾ ਬੱਚਾ ਮੁਰਦਾ-ਸਾ ਜਨਮੇਗਾ, ਫਿਰ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਪਾਵੇਗਾ। ਪਰ ਤੂੰ—ਕਾਪੁਰੁਸ਼, ਪਾਪੀ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਦਵਾਨ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਤੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਾਪ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਬਾਲਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਘਾਤਕ ਹੈਂ।
Verse 10
तस्मात्त्वमस्य पापस्य कर्मण: फलमाप्त॒हि । त्रीणि वर्षमहस्राणि चरिष्यसि महीमिमाम्
ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਇਸ ਪਾਪ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਭੋਗੇਂਗਾ। ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੂੰ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰੇਂਗਾ।
Verse 11
अप्राप्रुवन् क्वचित् काज्चित् संविदं जातु केनचित् । निर्जनानसहायस्त्वं देशान् प्रविचरिष्यसि
ਤੈਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ, ਕਿਤੇ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਗੱਲਬਾਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗੀ। ਇਕੱਲਾ ਤੇ ਬਿਨਾ ਸਹਾਰੇ ਤੂੰ ਸੁੰਨੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰੇਂਗਾ।
Verse 12
परंतु तुझे सभी मनीषी पुरुष कायर, पापी, बारंबार पापकर्म करनेवाला और बाल- हत्यारा समझते हैं। इसलिये तू इस पाप-कर्मका फल प्राप्त कर ले। आजसे तीन हजार वर्षोतक तू इस पृथ्वीपर भटकता फिरेगा। तुझे कभी कहीं और किसीके साथ भी बातचीत करनेका सुख नहीं मिल सकेगा। तू अकेला ही निर्जन-स्थानोंमें घूमता रहेगा ।। भवित्री न हि ते क्षुद्र जनमध्येषु संस्थिति: । पूयशोणितगन्धी च दुर्गकान्तारसंश्रय:
ਹੇ ਨੀਚ! ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਠਿਕਾਣਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਪੀਪ ਅਤੇ ਲਹੂ ਦੀ ਬਦਬੂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤੂੰ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਅਤੇ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲੀ ਕਾਂਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਸਰਾ ਲਵੇਂਗਾ।
Verse 13
वय:ः प्राप्य परिक्षित् तु वेदब्रतमवाप्य च
ਜਦੋਂ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਉਮਰ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਵਰਤ-ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾ ਵੀ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ,
Verse 14
कृपाच्छारद्वताच्छूर: सर्वास्त्राण्युपपत्स्यते । परीक्षित् तो दीर्घ आयु प्राप्त करके ब्रह्मचर्यपालन एवं वेदाध्ययनका व्रत धारण करेगा और वह शूरवीर बालक शरद्वानके पुत्र कृपाचार्यसे ही सम्पूर्ण अस्त्र-शस्त्रोंका ज्ञान प्राप्त करेगा || १३ $ ।। विदित्वा परमास्त्राणि क्षत्रधर्मव्रते स्थित:
ਉਹ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਬਾਲਕ ਸ਼ਰਦਵਤ-ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰਿਪਾਚਾਰਯ ਤੋਂ ਸਭ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ। ਪਰਮ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਕਸ਼ਤ੍ਰਧਰਮ ਦੇ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹੇਗਾ।
Verse 15
इस प्रकार श्रीमहाभारत सौप्तिकपर्वके अन्तर्गत ऐषीकपर्वमें ब्रह्मासत्रका पाण्डवोके गर्भमें प्रवेशविषयक पंद्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ,इतश्वोर्ध्व महाबाहु: कुरुराजो भविष्यति
ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਮਹਾਬਾਹੁ ਕੁਰੂ-ਰਾਜਾ ਜਨਮੇਗਾ।
Verse 16
अहं त॑ जीवयिष्यामि दग्धं शस्त्राग्नितेजसा । पश्य मे तपसो वीर्य सत्यस्य च नराधम,नराधम! तेरी शस्त्राग्निके तेजसे दग्ध हुए उस बालकको मैं जीवित कर दूँगा। उस समय तू मेरे तप और सत्यका प्रभाव देख लेना इति श्रीमहाभारते सौप्तिकपर्वणि ऐषीकपर्वणि द्रौपदीसान्त्वनायां षोडशो< ध्याय: इस प्रकार श्रीमहाभारत सौप्तिकपववके अन्तर्गत ऐषीकपवर्ें द्रौपदीकी सानत्वनाविषयक सोलहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਤੇਰੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਦੀ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਸੜੇ ਹੋਏ ਉਸ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਮੈਂ ਮੁੜ ਜੀਵਿਤ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ। ਹੇ ਨਰਾਧਮ! ਮੇਰੇ ਤਪ ਦਾ ਬਲ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੇਖ।”
Verse 17
व्यास उवाच यस्मादनादृत्य कृतं त्वयास्मान् कर्म दारुणम् । ब्राह्मणस्य सतश्वैव यस्मात् ते वृत्तमीदूशम्
ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਤੂੰ ਬੇਅਦਬੀ ਕਰਕੇ ਸਾਡੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇਹ ਨਿਰਦਈ ਕਰਤੂਤ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਧਰਮੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾਲ ਵੀ ਤੂੰ ਐਸਾ ਹੀ ਵਰਤਾਓ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਤੇਰਾ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਐਸਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।”
Verse 18
तस्माद् यद् देवकीपुत्र उत्तवानुत्तमं वच: । असंशयं ते तद् भावि क्षत्रधर्मस्त्वया55श्रित:
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੇਵਕੀਪੁੱਤਰ! ਤੂੰ ਜੋ ਉੱਤਮ ਬਚਨ ਆਖਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੱਚ ਹੋ ਕੇ ਰਹੇਗਾ। ਉਸ ਨੇ ਖੱਤਰੀ ਧਰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਹੈ।
Verse 19
व्यासजीने कहा--द्रोणकुमार! तूने हमलोगोंका अनादर करके यह भयंकर कर्म किया है, ब्राह्मण होनेपर भी तेरा आचार ऐसा गिर गया है और तूने क्षत्रियरर्मको अपना लिया है; इसलिये देवकीनन्दन श्रीकृष्णने जो उत्तम बात कही है, वह सब तेरे लिये होकर ही रहेगी, इसमें संशय नहीं है ।। अश्वत्थामोवाच सहैव भवता ब्रह्मन् स्थास्यामि पुरुषेष्विह । सत्यवागस्तु भगवानयं च पुरुषोत्तम:,अश्वत्थामा बोला--ब्रह्मन! अब मैं मनुष्योंमें केवल आपके ही साथ रहूँगा। इन भगवान् पुरुषोत्तमकी बात सत्य हो
ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ! ਸਾਡਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਕਰਤੂਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜਨਮੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਤੇਰਾ ਆਚਰਨ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਤੂੰ ਖੱਤਰੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦੇਵਕੀਨੰਦਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਜੋ ਉੱਤਮ ਬਚਨ ਆਖਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੱਚ ਹੋਵੇਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।” ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਬੋਲਿਆ— “ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ! ਹੁਣ ਮੈਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਤੁਹਾਡੇ ਹੀ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਰਹਾਂਗਾ। ਇਹ ਭਗਵਾਨ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਆਪਣੇ ਬਚਨ ਵਿੱਚ ਸੱਚੇ ਹੋਣ।”
Verse 20
वैशम्पायन उवाच प्रदायाथ मर्णिं द्रौणि: पाण्डवानां महात्मनाम् । जगाम विमनास्तेषां सर्वेषां पश्यतां वनम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਤਦ ਦ੍ਰੋਣੀ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਮਣੀ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਵੇਖਦੇ-ਵੇਖਦੇ ਮਨੋਂ ਉਦਾਸ ਹੋ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।”
Verse 21
वैशम्पायनजी कहते हैं-राजन्! इसके बाद महात्मा पाण्डवोंको मणि देकर द्रोणकुमार अश्वत्थामा उदास मनसे उन सबके देखते-देखते वनमें चला गया ।। पाण्डवाश्चापि गोविन्द पुरस्कृत्य हतद्विष: । कृष्णद्वैपायनं चैव नारदं च महामुनिम्,इधर जिनके शत्रु मारे गये थे, वे पाण्डव भी भगवान् श्रीकृष्ण, श्रीकृष्णद्वैपायन व्यास तथा महामुनि नारदजीको आगे करके द्रोणपुत्रके साथ ही उत्पन्न हुई मणि लिये आमरण अनशनका निश्चय किये बैठी हुई मनस्विनी द्रौपदीके पास पहुँचनेके लिये शीघ्रतापूर्वक चले
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਮਹਾਤਮਾ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਮਣੀ ਸੌਂਪ ਕੇ, ਸਭ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ-ਵੇਖਦਿਆਂ ਉਦਾਸ ਮਨ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਮਾਰੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਉਹ ਪਾਂਡਵ ਵੀ ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਦ੍ਵੈਪਾਯਨ ਵਿਆਸ ਅਤੇ ਮਹਾਮੁਨੀ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ, ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਉਹ ਮਣੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ, ਪ੍ਰਾਣਾਂਤ ਉਪਵਾਸ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਬੈਠੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਚਿੱਤਾ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਕੋਲ ਜਲਦੀ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ।
Verse 22
द्रोणपुत्रस्य सहजं मणिमादाय सत्वरा: । द्रौपदीमभ्यधावन्त प्रायोपेतां मनस्विनीम्,इधर जिनके शत्रु मारे गये थे, वे पाण्डव भी भगवान् श्रीकृष्ण, श्रीकृष्णद्वैपायन व्यास तथा महामुनि नारदजीको आगे करके द्रोणपुत्रके साथ ही उत्पन्न हुई मणि लिये आमरण अनशनका निश्चय किये बैठी हुई मनस्विनी द्रौपदीके पास पहुँचनेके लिये शीघ्रतापूर्वक चले
ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਜਨਮੀ ਉਹ ਮਣੀ ਤੁਰੰਤ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਚਿੱਤਾ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਏ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਣਾਂਤ ਉਪਵਾਸ (ਪ੍ਰਾਯੋਪਵੇਸ਼ਨ) ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਕੇ ਬੈਠੀ ਸੀ।
Verse 23
वैशम्पायन उवाच ततस्ते पुरुषव्याप्रा: सदश्वैरनिलोपमै: । अभ्ययु: सहदाशार्हा: शिबिरं पुनरेव हि,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन! भगवान् श्रीकृष्ण-सहित वे पुरुषसिंह पाण्डव वहाँसे वायुके समान वेगशाली उत्तम घोड़ोंद्वारा पुन: अपने शिविरमें आ पहुँचे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਫਿਰ ਉਹ ਪੁਰਖ-ਸਿੰਹ ਪਾਂਡਵ ਦਾਸ਼ਾਰ੍ਹ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਹਵਾ ਵਰਗੀ ਤੇਜ਼ੀ ਵਾਲੇ ਉੱਤਮ ਘੋੜਿਆਂ ਉਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਵਿਰ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 24
अवतीर्य रथेभ्यस्तु त्वरमाणा महारथा: । ददृशुद्रौपदीं कृष्णामार्तामार्ततरा: स्वयम्
ਰਥਾਂ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਉਤਰ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਰਥੀ ਦ੍ਰੌਪਦੀ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ—ਨੂੰ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕਰ ਵਿਹਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 25
वहाँ रथोंसे उतरकर वे महारथी वीर बड़ी उतावलीके साथ आकर शोकपीड़ित द्रपदकुमारी कृष्णासे मिले। वे स्वयं भी शोकसे अत्यन्त व्याकुल हो रहे थे ।। तामुपेत्य निरानन्दां दुःखशोकसमन्विताम् | परिवार्य व्यतिष्ठन्त पाण्डवा: सहकेशवा:,दुःख-शोकमें डूबी हुई आनन्दशून्य द्रौपदीके पास पहुँचकर श्रीकृष्णसहित पाण्डव उसे चारों ओरसे घेरकर बैठ गये
ਆਨੰਦ-ਰਹਿਤ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਕੇਸ਼ਵ ਸਮੇਤ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘੇਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕ ਗਏ।
Verse 26
ततो राज्ञाभ्यनुज्ञातो भीमसेनो महाबल: । प्रददौ त॑ मर्णिं दिव्यं वचन चेदमब्रवीत्
ਤਦ ਰਾਜੇ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮਹਾਬਲੀ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਮਣੀ ਅਰਪਣ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ।
Verse 27
तब राजाकी आज्ञा पाकर महाबली भीमसेनने वह दिव्य मणि द्रौपदीके हाथमें दे दी और इस प्रकार कहा-- ।। अयं भद्रे तव मणि: पुत्रहन्तुर्जित: स ते । उत्तिष्ठ शोकमुत्सृज्य क्षात्रधर्ममनुस्मर,भद्रे! यह तुम्हारे पुत्रोंका वध करनेवाले अश्वत्थामा-की मणि है। तुम्हारे उस शत्रुको हमने जीत लिया। अब शोक छोड़कर उठो और क्षत्रियधर्मका स्मरण करो
ਰਾਜੇ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪਾ ਕੇ ਮਹਾਬਲੀ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਮਣੀ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਕਿਹਾ— “ਭਦ੍ਰੇ! ਇਹ ਤੇਰੀ ਮਣੀ ਹੈ— ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਘਾਤਕ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਤੋਂ ਜਿੱਤੀ ਹੋਈ। ਤੇਰਾ ਉਹ ਵੈਰੀ ਅਸੀਂ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਉੱਠ, ਸ਼ੋਕ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ।”
Verse 28
प्रयाणे वासुदेवस्य शमार्थमसितेक्षणे । यान्युक्तानि त्वया भीरु वाक्यानि मधुघातिनि
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਕਾਲੀ-ਅੱਖੀਂ ਵਾਲੀਏ, ਹੇ ਭੀਰੂ, ਹੇ ਮਧੂ-ਘਾਤਿਨੀ! ਜਦੋਂ ਵਾਸੁਦੇਵ ਸੰਧਿ ਲਈ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੂੰ ਜੋ ਬਚਨ ਆਖੇ ਸਨ…”
Verse 29
“कजरारे नेत्रोंवाली भोली-भाली कृष्णे! जब मधुसूदन श्रीकृष्ण कौरवोंके पास संधि करानेके लिये जा रहे थे, उस समय तुमने इनसे जो बातें कही थीं, उन्हें याद तो करो ।। नैव मे पतय: सन्ति न पुत्रा भ्रातरो न च । न वै त्वमिति गोविन्द शममिच्छति राजनि,“जब राजा युधिष्छिर शान्तिके लिये संधि कर लेना चाहते थे, उस समय तुमने पुरुषोत्तम श्रीकृष्णसे बड़े कठोर वचन कहे थे--“गोविन्द! (मेरे अपमानको भुलाकर शत्रुओंके साथ संधि की जा रही है, इसलिये मैं समझती हूँ कि) न मेरे पति हैं, न पुत्र हैं, न भाई हैं और न तुम्हीं हो'। क्षत्रियरर्मके अनुसार कहे गये उन वचनोंको तुम्हें आज स्मरण करना चाहिये
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਕਜਰਾਰੇ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਸਾਦੀ-ਸੁਭਾਉ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣੇ! ਜਦੋਂ ਮਧੁਸੂਦਨ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕੌਰਵਾਂ ਕੋਲ ਸੰਧਿ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਤੂੰ ਜੋ ਗੱਲਾਂ ਆਖੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਯਾਦ ਕਰ— ‘ਗੋਵਿੰਦ! ਨਾ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਹਨ, ਨਾ ਪੁੱਤਰ, ਨਾ ਭਰਾ— ਅਤੇ ਨਾ ਤੂੰ ਹੀ।’ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਤਦ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਤੂੰ ਇਹ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਕਹੇ ਸਨ; ਅੱਜ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।”
Verse 30
उक्तवत्यसि तीव्राणि वाक््यानि पुरुषोत्तमम् । क्षत्रधर्मानुरूपाणि तानि संस्मर्तुमहसि,“जब राजा युधिष्छिर शान्तिके लिये संधि कर लेना चाहते थे, उस समय तुमने पुरुषोत्तम श्रीकृष्णसे बड़े कठोर वचन कहे थे--“गोविन्द! (मेरे अपमानको भुलाकर शत्रुओंके साथ संधि की जा रही है, इसलिये मैं समझती हूँ कि) न मेरे पति हैं, न पुत्र हैं, न भाई हैं और न तुम्हीं हो'। क्षत्रियरर्मके अनुसार कहे गये उन वचनोंको तुम्हें आज स्मरण करना चाहिये
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਤੂੰ ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ (ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਣ) ਨੂੰ ਤਿੱਖੇ ਬਚਨ ਆਖੇ ਸਨ; ਉਹ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਸਨ। ਅੱਜ ਤੈਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।”
Verse 31
हतो दुर्योधन: पापो राज्यस्य परिपन्थिक: । दुःशासनस्य रुधिरं पीत॑ विस्फुरतो मया,“हमारे राज्यका लुटेरा पापी दुर्योधन मारा गया और छटपटाते हुए दुःशासनका रक्त भी मैंने पी लिया। वैरका भरपूर बदला चुका लिया गया। अब कुछ कहनेकी इच्छावाले लोग हमलोगोंकी निनन््दा नहीं कर सकते। हमने द्रोणपुत्र अश्वत्थामाको जीतकर केवल ब्राह्मण और गुरुपुत्र होने-के कारण ही उसे जीवित छोड़ दिया है
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਸਾਡੇ ਰਾਜ ਦਾ ਰਾਹ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਪਾਪੀ ਦੁਰਯੋਧਨ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਦੁಃਸ਼ਾਸਨ ਜਦੋਂ ਤੜਫ਼ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਲਹੂ ਵੀ ਪੀ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਰ ਦਾ ਪੂਰਾ ਬਦਲਾ ਚੁਕਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਪ੍ਰਤਿਸੋਧ ਦਾ ਕਰਜ਼ ਉਤਰ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਜੋ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਸਾਡੀ ਨਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਵੀ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂਪੁੱਤਰ ਹੈ—ਇਸ ਮਰਯਾਦਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵਤ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।”
Verse 32
वैरस्य गतमानृण्यं न सम वाच्या विवक्षताम् | जित्वा मुक्तो द्रोणपुत्रो ब्राह्मण्याद् गौरवेण च,“हमारे राज्यका लुटेरा पापी दुर्योधन मारा गया और छटपटाते हुए दुःशासनका रक्त भी मैंने पी लिया। वैरका भरपूर बदला चुका लिया गया। अब कुछ कहनेकी इच्छावाले लोग हमलोगोंकी निनन््दा नहीं कर सकते। हमने द्रोणपुत्र अश्वत्थामाको जीतकर केवल ब्राह्मण और गुरुपुत्र होने-के कारण ही उसे जीवित छोड़ दिया है
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਵੈਰ ਦਾ ਕਰਜ਼ ਉਤਰ ਗਿਆ; ਬਦਲਾ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਜੋ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਮਾਨ ਦੋਸ਼ਾਰੋਪਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ (ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ) ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਵੀ, ਉਸ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋਣ ਅਤੇ ਗੁਰੂਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵਤ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।”
Verse 33
यशोअस्य पतितं देवि शरीरं त्ववशेषितम् । वियोजितश्व मणिना भ्रेशितश्नायुधं भुवि
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਦੇਵੀ! ਉਸ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਡਿੱਗ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਹੋ ਗਈ; ਦੇਹ ਮਾਤਰ ਬਚੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਮਣੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਹਥਿਆਰ ਵੀ ਖਿਸਕ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੈ।”
Verse 34
“देवि! उसका सारा यश धूलमें मिल गया। केवल शरीर शेष रह गया है। उसकी मणि भी छीन ली गयी और उससे पृथ्वीपर हथियार डलवा दिया गया है' ।। द्रौपहुुवाच केवलानृण्यमाप्तास्मि गुरुपुत्रो गुरुर्मम । शिरस्यथेतं मर्णिं राजा प्रतिबध्नातु भारत,द्रौपदी बोली--भरतनन्दन! गुरुपुत्र तो मेरे लिये भी गुरुके ही समान हैं। मैं तो केवल पुत्रोंके वधका प्रतिशोध लेना चाहती थी, वह पा गयी। अब महाराज इस मणिको अपने मस्तकपर धारण करें
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਦੇਵੀ! ਉਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਕੀਰਤੀ ਧੂੜ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਗਈ; ਦੇਹ ਮਾਤਰ ਬਚੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਮਣੀ ਛੀਨ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹਥਿਆਰ ਵੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟਵਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।” ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਤਿਸੋਧ ਦੇ ਕਰਜ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਈ ਹਾਂ। ਗੁਰੂਪੁੱਤਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਵਧ ਦਾ ਬਦਲਾ ਹੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ—ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਭਾਰਤਵੰਸ਼ਜ! ਰਾਜਾ ਇਹ ਮਣੀ ਆਪਣੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਲਵੇ।”
Verse 35
त॑ गृहीत्वा ततो राजा शिरस्येवाकरोत् तदा । गुरोरुच्छिष्टमित्येव द्रौपद्या वचनादपि,तब राजा युधिष्ठिरने वह मणि लेकर द्रौपदीके कथनानुसार उसे अपने मस्तकपर ही धारण कर लिया। उन्होंने उस मणिको गुरुका प्रसाद ही समझा
ਫਿਰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਹ ਮਣੀ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਈ। ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਵੀ, ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਦ—ਗੁਰੂਕਿਰਪਾ ਦਾ ਅਵਸ਼ੇਸ਼—ਮੰਨ ਕੇ ਹੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 36
ततो दिव्यं मणिवरं शिरसा धारयन् प्रभु: । शुशुभे स तदा राजा सचन्द्र इव पर्वत:,उस दिव्य एवं उत्तम मणिको मस्तकपर धारण करके शक्तिशाली राजा युधिष्ठिर चन्द्रोदयकी शोभासे युक्त उदयाचलके समान सुशोभित हुए
ਤਦੋਂ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਮਣੀ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਹ ਰਾਜਾ ਚੰਦ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਉਠਿਆ।
Verse 37
उत्तस्थौ पुत्रशोकार्ता ततः कृष्णा मनस्विनी । कृष्णं चापि महाबाहु: परिपप्रच्छ धर्मराट्,तब पुत्रशोकसे पीड़ित हुई मनस्विनी कृष्णा अनशन छोड़कर उठ गयी और महाबाहु धर्मराजने भगवान् श्रीकृष्णसे एक बात पूछी
ਫਿਰ ਪੁੱਤਰ-ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਪਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ-ਮਨ ਵਾਲੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ (ਦ੍ਰੌਪਦੀ) ਨੇ ਉਪਵਾਸ ਛੱਡ ਕੇ ਉੱਠ ਖੜੀ ਹੋਈ; ਅਤੇ ਮਹਾਬਾਹੁ ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਵੀ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।
Verse 126
विचरिष्यसि पापात्मन् सर्वव्याधिसमन्वित: । ओ नीच! तू जनसमुदायमें नहीं ठहर सकेगा। तेरे शरीरसे पीव और लोहूकी दुर्गन््ध निकलती रहेगी; अतः तुझे दुर्गम स्थानोंका ही आश्रय लेना पड़ेगा। पापात्मन्! तू सभी रोगोंसे पीड़ित होकर इधर-उधर भटकेगा
ਹੇ ਪਾਪਾਤਮਾ! ਤੂੰ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਭਟਕੇਂਗਾ। ਤੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕੇਂਗਾ; ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚੋਂ ਪੀਪ ਅਤੇ ਲਹੂ ਦੀ ਬਦਬੂ ਸਦਾ ਨਿਕਲਦੀ ਰਹੇਗੀ; ਇਸ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਦੁਸ਼ਵਾਰ ਤੇ ਸੁੰਨੇ ਥਾਵਾਂ ਦਾ ਹੀ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ ਪਵੇਗਾ।
Verse 1436
षष्टिं वर्षाणि धर्मात्मा वसुधां पालयिष्यति । इस प्रकार उत्तम अस्त्रोंका ज्ञान प्राप्त करके क्षत्रियधर्ममें स्थित हो साठ वर्षोतक इस पृथ्वीका पालन करेगा
ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸੱਠ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗਾ।
Verse 1536
परिक्षिन्नाम नृपतिर्मिषतस्ते सुदुर्मते । दुर्मते! इसके बाद तेरे देखते-देखते महाबाहु कुरुराज परीक्षित् ही इस भूमण्डलका सम्राट् होगा
ਹੇ ਅਤਿ ਦੁੁਰਮਤ! ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੇਰੇ ਵੇਖਦਿਆਂ-ਵੇਖਦਿਆਂ ਪਰīkṣit ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਵੇਗਾ; ਉਹੀ ਮਹਾਬਾਹੁ ਕੁਰੂ-ਰਾਜ ਪਰīkṣit ਇਸ ਸਾਰੇ ਭੂਮੰਡਲ ਦਾ ਸਮਰਾਟ ਬਣੇਗਾ।
Frequently Asked Questions
The chapter confronts whether retaliatory force can be justified when it targets a protected life (the unborn heir). The narrative resolves this by treating such action as a severe dharmic violation warranting condemnation and punitive consequence.
Power and technical capability (astra) do not confer moral legitimacy; truthful authority and restraint govern rightful action. Even amid political ruin, dharma operates through accountability, restitution, and the safeguarding of future social order.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-commentary is functional and ethical—Vyāsa’s confirmation of Kṛṣṇa’s pronouncement and the narrative’s linkage of adharma to tangible consequence and of protection to dynastic continuity.