Adhyaya 8

Verse 1

पम्प बछ। आर: अं अष्टमोड ध्याय: अर्जुन और व्यासजीकी बातचीत वैशम्पायन उवाच प्रविशन्नर्जुनो राजन्नाश्रमं सत्यवादिन: । ददर्शासीनमेकान्ते मुनिं सत्यवतीसुतम्‌,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्‌! सत्यवादी व्यासजीके आश्रममें प्रवेश करके अर्जुनने देखा कि सत्यवतीनन्दन मुनिवर व्यास एकान्तमें बैठे हुए हैं

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਸਤ੍ਯਵਤੀ-ਪੁੱਤਰ ਮੁਨੀਵਰ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ।

Verse 2

स तमासाद्य धर्मज्ञमुपतस्थे महाव्रतम्‌ । अर्जुनोअस्मीति नामास्मै निवेद्याभ्यवदत्‌ तत:,महान्‌ व्रतधारी तथा धर्मके ज्ञाता व्यासजीके पास पहुँचकर “मैं अर्जुन हूँ” ऐसा कहते हुए धनंजयने उनके चरणोंमें प्रणाम किया। फिर वे उनके पास ही खड़े हो गये

ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਅਤੇ ਮਹਾਵ੍ਰਤਧਾਰੀ ਵਿਆਸ ਜੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਧਨੰਜਯ ਨੇ “ਮੈਂ ਅਰਜੁਨ ਹਾਂ” ਕਹਿ ਕੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਖੜਾ ਰਹਿਆ।

Verse 3

स्वागतं ते<$स्त्विति प्राह मुनि: सत्यवतीसुतः । आस्यतामिति होवाच प्रसन्नात्मा महामुनि:,उस समय प्रसन्नचित्त हुए महामुनि सत्यवती-नन्दन व्यासने अर्जुनसे कहा--“बेटा! तुम्हारा स्वागत है; आओ यहाँ बैठो”

ਉਸ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਸੰਨ-ਚਿੱਤ ਮਹਾਮੁਨੀ ਸਤ੍ਯਵਤੀ-ਪੁੱਤਰ ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਤੇਰਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ; ਆ, ਇੱਥੇ ਬੈਠ।”

Verse 4

तमप्रतीतमनसं नि:श्वसन्तं पुन: पुन: । निर्विण्णमनसं दृष्ट्वा पार्थ व्यासो5ब्रवीदिदम्‌

ਉਸ ਨੂੰ—ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਧੀਰਜ ਨਹੀਂ ਪਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜੋ ਮੁੜ ਮੁੜ ਲੰਮੇ ਸਾਹ ਭਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਉਦਾਸ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ—ਵੇਖ ਕੇ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ।

Verse 5

अर्जुनका मन अशान्त था। वे बारंबार लंबी साँस खींच रहे थे। उनका चित्त खिन्न एवं विरक्त हो चुका था। उन्हें इस अवस्थामें देखकर व्यासजीने पूछा-- ।। नखकेशदशाकुम्भवारिणा कि समुक्षित: । आवीरजानुगमनं ब्राह्मणो वा हतस्त्वया

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਵਿਹਲ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—“ਤੂੰ ਇੰਨਾ ਘਬਰਾਇਆ ਤੇ ਉਦਾਸ ਕਿਉਂ ਹੈਂ? ਕੀ ਨਖਾਂ, ਵਾਲਾਂ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਘੜੇ ਦਾ ਪਾਣੀ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਛਿਟਕਿਆ ਹੈ—ਜੋ ਅਸ਼ੁਭ ਸਪਰਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਜਾਂ ਤੂੰ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਵਾਲੇ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਗਿਆ ਹੈਂ? ਜਾਂ ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਵਧ ਕਰ ਬੈਠਿਆ ਹੈਂ?”

Verse 6

'पार्थ! क्या तुमने नख, बाल अथवा अधोवस्त्र (धोती)-की कोर पड़ जानेसे अशुद्ध हुए घड़ेके जलसे स्नान कर लिया है? अथवा तुमने रजस्वला स्त्रीसे समागम या किसी ब्राह्मणका वध तो नहीं किया है? ।। युद्धे पराजितो वासि गतश्रीरिव लक्ष्यसे । नत्वां प्रभिन्न जानामि किमिदं भरतर्षभ

“ਹੇ ਪਾਰਥ! ਕੀ ਤੂੰ ਉਸ ਭਾਂਡੇ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਨਖਾਂ, ਵਾਲਾਂ ਜਾਂ ਹੇਠਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਦੀ ਕਿਨਾਰੀ ਪੈਣ ਨਾਲ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ? ਜਾਂ ਤੂੰ ਰਜਸਵਲਾ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਵਧ ਕਰ ਬੈਠਿਆ ਹੈਂ? ਤੂੰ ਜਿਵੇਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਾਰਿਆ ਹੋਵੇਂ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਲੁੱਟ ਗਈ ਹੋਵੇ—ਅਜਿਹਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈਂ। ਹੇ ਭਰਤਵ੍ਰਿਸ਼ਭ! ਇਸ ਬਦਲੇ ਹੋਏ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ—ਇਹ ਕੀ ਹੈ?”

Verse 7

इस प्रकार श्रीमह्याभारत मौसलपर्वमें अर्जुनद्वारा वृष्णिवंशकी स्त्रियों और बालकोंका आनयनविषयक सातवाँ अध्याय पूरा हुआ,श्रोतव्यं चेन्मया पार्थ क्षिप्रमाख्यातुमरहसि । “कहीं तुम युद्धमें परास्त तो नहीं हो गये? क्‍योंकि श्रीहीन-से दिखायी देते हो। भरतश्रेष्ठ तुम कभी पराजित हुए हो--यह मैं नहीं जानता; फिर तुम्हारी ऐसी दशा क्‍यों है? पार्थ! यदि मेरे सुननेयोग्य हो तो अपनी इस मलिनताका कारण मुझे शीघ्र बताओ” ।। ६३ || अर्जुन उवाच यः स मेघवपु: श्रीमान्‌ बृहत्पड़्कजलोचन:

“ਹੇ ਪਾਰਥ! ਜੇ ਇਹ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਸੁਣਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਦੱਸ। ਕੀ ਤੂੰ ਕਿਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਗਿਆ ਹੈਂ? ਤੂੰ ਸ਼੍ਰੀਹੀਨ ਜਿਹਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈਂ। ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੈਂ ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਕਦੇ ਪਰਾਜਿਤ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਫਿਰ ਤੇਰੀ ਇਹ ਹਾਲਤ ਕਿਉਂ? ਹੇ ਪਾਰਥ! ਜੇ ਸੁਣਨ ਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਮਲਿਨਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੈਨੂੰ ਫੌਰਨ ਦੱਸ।” ਤਦ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ—“ਉਹ, ਜੋ ਮੇਘ ਵਰਗੇ ਵਰਣ ਵਾਲਾ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ…”

Verse 8

(तद्वाक्यस्पर्शनालोकसुखं त्वमृतसंनिभम्‌ । संस्मृत्य देवदेवस्य प्रमुह्माम्यमृतात्मन: ।।) देवताओंके भी देवता, अमृतस्वरूप श्रीकृष्णके मधुर वचनोंको सुनने, उनके श्रीअंगोंका स्पर्श करने और उन्हें देखनेका जो अमृतके समान सुख था, उसे बार-बार याद करके मैं अपनी सुध-बुध खो बैठता हूँ ।। मौसले वृष्णिवीराणां विनाशो ब्रह्मुशापज:,इति श्रीमहाभारते मौसलपर्वणि व्यासार्जुनसंवादे अष्टमोडध्याय:

ਅਰਜੁਨ ਬੋਲਿਆ: ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੀ ਦੇਵਤਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਰੂਪ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਸੁਣਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਸੁਖ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਸੀ—ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਹੋਸ਼ ਗੁਆ ਬੈਠਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।

Verse 9

बभूव वीरान्तकर: प्रभासे लोमहर्षण: । ब्राह्मणोंके शापसे मौसलयुद्धमें वृष्णिवंशी वीरोंका विनाश हो गया। बड़े-बड़े वीरोंका अन्त कर देनेवाला वह रोमाज्चकारी संग्राम प्रभासक्षेत्रमें घटित हुआ था ।। एते शूरा महात्मान: सिंहदर्पा महाबला:

ਅਰਜੁਨ ਬੋਲੇ—ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੋਮਾਂਚਕ ਮਹਾਂਸੰਗ੍ਰਾਮ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮੌਸਲ-ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਯੋਧੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਯੁੱਧ ਪ੍ਰਭਾਸ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਾਪਰਿਆ। ਉਹ ਸਭ ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਮਹਾਤਮਾ, ਸਿੰਘ-ਗਰਵ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅਤਿ ਬਲਵਾਨ ਸਨ।

Verse 10

गदापरिघशक्तीनां सहा: परिघबाहव:

ਉਹ ਗਦਾ, ਪਰਿਘ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ; ਇਕੱਠੇ ਖੜੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਪਰਿਘ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਚੰਡ ਸਨ।

Verse 11

हतं पञ्चशतं तेषां सहस्नं बाहुशालिनाम्‌

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜ ਸੌ—ਹਾਂ, ਹਜ਼ਾਰ ਤੱਕ—ਬਲਵਾਨ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ ਯੋਧੇ ਮਾਰੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

Verse 12

पुन: पुनर्न मृष्पयामि विनाशममितौजसाम्‌,उन अमित तेजस्वी वीरोंके विनाशका दुःख मुझसे किसी तरह सहा नहीं जाता। मैं बार-बार उस दुःखसे व्यथित हो जाता हूँ। यशस्वी श्रीकृष्ण और यदुवंशियोंके परलोक- गमनकी बात सोचकर तो मुझे ऐसा जान पड़ता है, मानो समुद्र सूख गया, पर्वत हिलने लगे, आकाश फट पड़ा और अग्निके स्वभावमें शीतलता आ गयी। शार्ज्रधनुष धारण करनेवाले श्रीकृष्ण भी मृत्युके अधीन हुए होंगे--यह बात विश्वासके योग्य नहीं है। मैं इसे नहीं मानता

ਅਰਜੁਨ ਬੋਲੇ—ਮੁੜ ਮੁੜ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਅਮਿਤ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਉਹਨਾਂ ਤੇਜਸਵੀ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਪਤਨ ਨਾਲ ਉੱਠਿਆ ਸੋਗ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਸਹਿਣ ਹੈ; ਮੈਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਸੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕੰਬ ਉਠਦਾ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਯਸ਼ਸਵੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਯਦੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਪਰਲੋਕ-ਗਮਨ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਹਾੜ ਹਿੱਲਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹੋਣ, ਆਕਾਸ਼ ਫਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਵੀ ਠੰਡਕ ਆ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੀ ਮੌਤ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣ—ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ; ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

Verse 13

चिन्तयानो यदूनां च कृष्णस्य च यशस्विन: । शोषणं सागरस्येव पर्वतस्येव चालनम्‌,उन अमित तेजस्वी वीरोंके विनाशका दुःख मुझसे किसी तरह सहा नहीं जाता। मैं बार-बार उस दुःखसे व्यथित हो जाता हूँ। यशस्वी श्रीकृष्ण और यदुवंशियोंके परलोक- गमनकी बात सोचकर तो मुझे ऐसा जान पड़ता है, मानो समुद्र सूख गया, पर्वत हिलने लगे, आकाश फट पड़ा और अग्निके स्वभावमें शीतलता आ गयी। शार्ज्रधनुष धारण करनेवाले श्रीकृष्ण भी मृत्युके अधीन हुए होंगे--यह बात विश्वासके योग्य नहीं है। मैं इसे नहीं मानता

ਯਦੂਆਂ ਅਤੇ ਯਸ਼ਸਵੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਸੁੱਕ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਹਿੱਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।

Verse 14

नभस: पतन चैव शैत्यमग्नेस्तथैव च । अश्रद्धेयमहं मन्ये विनाशं शार्ईधन्वचन:,उन अमित तेजस्वी वीरोंके विनाशका दुःख मुझसे किसी तरह सहा नहीं जाता। मैं बार-बार उस दुःखसे व्यथित हो जाता हूँ। यशस्वी श्रीकृष्ण और यदुवंशियोंके परलोक- गमनकी बात सोचकर तो मुझे ऐसा जान पड़ता है, मानो समुद्र सूख गया, पर्वत हिलने लगे, आकाश फट पड़ा और अग्निके स्वभावमें शीतलता आ गयी। शार्ज्रधनुष धारण करनेवाले श्रीकृष्ण भी मृत्युके अधीन हुए होंगे--यह बात विश्वासके योग्य नहीं है। मैं इसे नहीं मानता

ਅਰਜੁਨ ਬੋਲੇ— ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਡਿੱਗ ਪੈਣਾ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦਾ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਣਾ—ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਾਰੰਗਧਨੁਧਾਰੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਮੰਨ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਯਸ਼ਸਵੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਪਰਲੋਕ ਗਮਨ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਹਾੜ ਹਿਲਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹੋਣ, ਆਕਾਸ਼ ਫਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਠੰਢਕ ਆ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੀ ਮੌਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਗਏ—ਇਹ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮੰਨਣਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ।

Verse 15

न चेह स्थातुमिच्छामि लोके कृष्णविनाकृत: । इत: कष्टतरं चान्यच्छुणु तद्‌ वै तपोधन,फिर भी श्रीकृष्ण मुझे छोड़कर चले गये। मैं इस संसारमें उनके बिना नहीं रहना चाहता। तपोधन! इसके सिवा जो दूसरी घटना घटित हुई है वह इससे भी अधिक कष्टदायक है। आप इसे सुनिये

ਅਰਜੁਨ ਬੋਲੇ— ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜ ਕੇ ਮੈਂ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਹੇ ਤਪੋਧਨ! ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਦੁਖਦਾਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ ਹੈ—ਉਹ ਸੁਣੋ।

Verse 16

मनो मे दीर्यते येन चिन्तयानस्य वै मुहु: । पश्यतो वृष्णिदाराश्न मम ब्रह्मन्‌ सहस्रशः

ਅਰਜੁਨ ਬੋਲੇ— ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੋਚਦਿਆਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਚੀਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਕੁਲ ਦੇ ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।

Verse 17

धनुरादाय तत्राहं नाशकं तस्य पूरणे

ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਜਿਆ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਾ ਸਕਿਆ। ਜੋ ਹਥਿਆਰ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਪਲ ਮੇਰੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਤਦ ਮੈਂ ਜਾਣਿਆ—ਬਲ ਅਤੇ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਸਦਾ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੇ; ਜਦੋਂ ਕਾਲ ਪਲਟਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮਰੱਥ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਮੰਨਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

Verse 18

अस्त्राणि मे प्रणष्टानि विविधानि महामुने

ਅਰਜੁਨ ਬੋਲੇ— ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ! ਮੇਰੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਜੋ ਕਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਗਿਆ—ਕਾਲ ਅਤੇ ਦੈਵ ਪਲਟਣ ਤੇ ਸੰਸਾਰੀ ਬਲ ਦੀ ਛਣਭੰਗੁਰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 19

शराशक्ष क्षयमापतन्ना: क्षणेनैव समन्तत: । महामुने! मेरा नाना प्रकारके अस्त्रोंका ज्ञान विलुप्त हो गया। मेरे सभी बाण सब ओर जाकर क्षणभरमें नष्ट हो गये ।। १८ $ ।। पुरुषश्चाप्रमेयात्मा शड्खचक्रगदाधर:

ਅਰਜੁਨ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ! ਇਕ ਛਿਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੇਰੇ ਤੀਰ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵੀ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰੋਂ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਬਾਣ ਦਿਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਉੱਡ ਕੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਟ ਗਏ।

Verse 20

चतुर्भुज:ः पीतवासा: श्याम: पद्मदलेक्षण: । यश्व याति पुरस्तान्मे रथस्य सुमहाद्मयुति:

ਅਰਜੁਨ ਬੋਲਿਆ—ਜੋ ਮੇਰੇ ਰਥ ਦੇ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਚਲਦਾ ਸੀ—ਚਤੁਰਭੁਜ, ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ, ਕਮਲ-ਦਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ—ਉਹੀ ਦਿਵ੍ਯ ਪੁਰਖ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਸੀ।

Verse 21

प्रदहन्‌ रिपुसैन्यानि न पश्याम्यहमच्युतम्‌ । जिनका स्वरूप अप्रमेय है, जो शंख, चक्र और गदा धारण करनेवाले, चतुर्भुज, पीताम्बरधारी, श्यामसुन्दर तथा कमलदलके समान विशाल नेत्रोंवाले हैं, जो महातेजस्वी प्रभु शत्रुओंकी सेनाओंको भस्म करते हुए मेरे रथके आगे-आगे चलते थे, उन्हीं भगवान्‌ अच्युतको अब मैं नहीं देख पाता हूँ || १९-२० ई || येन पूर्व प्रदग्धानि शत्रुसैन्यानि तेजसा,साधुशिरोमणे! जो पहले स्वयं ही अपने तेजसे शत्रुसेनाओंको दग्ध कर देते थे, उसके बाद मैं गाण्डीव धनुषसे छूटे हुए बाणोंद्वारा उन शत्रुओंका नाश करता था, उन्हीं भगवान्‌को आज न देखनेके कारण मैं विषादमें डूबा हुआ हूँ। मुझे चक्‍्कर-सा आ रहा है

ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਸੜ ਕੇ ਭਸਮ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਮੈਂ ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੰਖ-ਚਕ੍ਰ-ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਚਤੁਰਭੁਜ, ਪੀਤਾਂਬਰਧਾਰੀ, ਸ਼ਿਆਮਸੁੰਦਰ, ਕਮਲ-ਦਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਪ੍ਰਭੂ—ਜੋ ਮੇਰੇ ਰਥ ਦੇ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਵੈਰੀ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਾਖ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ—ਉਹੀ ਭਗਵਾਨ ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਓਝਲ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੋਹ ਛਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 22

शरैगण्डीवनिर्मुक्तिरहं पश्चाच्च नाशयम्‌ | तमपश्यन्‌ विषीदामि घूर्णामीव च सत्तम,साधुशिरोमणे! जो पहले स्वयं ही अपने तेजसे शत्रुसेनाओंको दग्ध कर देते थे, उसके बाद मैं गाण्डीव धनुषसे छूटे हुए बाणोंद्वारा उन शत्रुओंका नाश करता था, उन्हीं भगवान्‌को आज न देखनेके कारण मैं विषादमें डूबा हुआ हूँ। मुझे चक्‍्कर-सा आ रहा है

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵੈਰੀ ਸੈਨਾਵਾਂ ਸੜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਗਾਂਡੀਵ ਤੋਂ ਛੁੱਟੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਵਿਸਾਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਹੇ ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ, ਮੈਨੂੰ ਚੱਕਰ ਜਿਹਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।

Verse 23

परिनिर्विण्णचेताश्न शान्तिं नोपलभेडपि च । (देवकीनन्दनं देवं वासुदेवमजं प्रभुम्‌ ।) विना जनार्दनं वीर नाहं जीवितुमुत्सहे,मेरे चित्तमें निर्वेद छा गया है। मुझे शान्ति नहीं मिलती है। मैं देवस्वरूप, अजन्मा, भगवान्‌ देवकीनन्दन वासुदेव वीर जनार्दनके बिना अब जीवित रहना नहीं चाहता

ਮੇਰਾ ਚਿੱਤ ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਹੈ; ਮੈਨੂੰ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਦੇਵਕੀਨੰਦਨ, ਦੇਵਸਰੂਪ, ਅਜਨਮਾ ਪ੍ਰਭੂ ਵਾਸੁਦੇਵ—ਉਸ ਵੀਰ ਜਨਾਰਦਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੁਣ ਮੈਂ ਜੀਉਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।

Verse 24

श्र॒ुत्वैव हि गतं विष्णुं ममापि मुमुहुर्दिश: । प्रणष्टज्ञातिवीर्यस्य शून्यस्य परिधावत:

ਅਰਜੁਨ ਬੋਲਿਆ—ਜਦੋਂ ਹੀ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨੁਰੂਪ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਏ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੀ ਡੋਲ ਗਈਆਂ। ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਬਲ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਖਾਲੀਪਣ ਵਿੱਚ, ਭਟਕਿਆ ਤੇ ਵਿਹਵਲ, ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਦੌੜਦਾ ਫਿਰਿਆ।

Verse 25

व्यास उवाच (देवांशा देवदेवेन सम्मतास्ते गता: सह । धर्मव्यवस्थारक्षार्थ देवेन समुपेक्षिता: ।।) व्यासजी बोले--कुन्तीकुमार! वे समस्त यदुवंशी देवताओंके अंश थे। वे देवाधिदेव श्रीकृष्णके साथ ही यहाँ आये थे और साथ ही चले गये। उनके रहनेसे धर्मकी मर्यादाके भंग होनेका डर था; अतः भगवान्‌ श्रीकृष्णने धर्म-व्यवस्थाकी रक्षाके लिये उन मरते हुए यादवोंकी उपेक्षा कर दी ।। ब्रह्मशापविनिर्दग्धा वृष्ण्यन्धकमहारथा:,कुरुश्रेष्ठ! वृष्णि और अन्धकवंशके महारथी ब्राह्मणोंके शापसे दग्ध होकर नष्ट हुए हैं; अतः तुम उनके लिये शोक न करो। उन महामनस्वी वीरोंकी भवितव्यता ही ऐसी थी। उनका प्रारब्ध ही वैसा बन गया था

ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ! ਉਹ ਸਾਰੇ ਯਾਦਵ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਸਨ। ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਆਏ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਟੁੱਟਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਵੇਲੇ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਉਪੇਖਾ ਕੀਤੀ।

Verse 26

विनष्टा: कुरुशार्टूल न तान्‌ शोचितुम्हसि । भवितव्यं तथा तच्च दिष्टमेतन्महात्मनाम्‌,कुरुश्रेष्ठ! वृष्णि और अन्धकवंशके महारथी ब्राह्मणोंके शापसे दग्ध होकर नष्ट हुए हैं; अतः तुम उनके लिये शोक न करो। उन महामनस्वी वीरोंकी भवितव्यता ही ऐसी थी। उनका प्रारब्ध ही वैसा बन गया था

ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕੁਰੂਆਂ ਦੇ ਬੱਬਰ ਸ਼ੇਰ! ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਤੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਹੋਣਾ ਹੀ ਸੀ; ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਵੀਰਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਐਸੀ ਹੀ ਸੀ। ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਅਤੇ ਅੰਧਕ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਰਥੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਦਗਧ ਹੋ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਏ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਨਾ ਡੁੱਬ।

Verse 27

उपेक्षितं च कृष्णेन शक्तेनापि व्यपोहितुम्‌ । त्रैलोक्यमपि गोविन्द: कृत्स्नं स्थावरजड्रमम्‌

ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਟਾਲਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉਪੇਖਾ ਕਰਕੇ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ। ਗੋਵਿੰਦ ਤਾਂ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਨੂੰ ਵੀ ਹਟਾ-ਪਲਟ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਸਨੇ ਦਖ਼ਲ ਨਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 28

प्रसहेदन्‍्यथाकर्तु कुत: शापं महात्मनाम्‌ । यद्यपि भगवान्‌ श्रीकृष्ण उनके संकटको टाल सकते थे तथापि उन्होंने इसकी उपेक्षा कर दी। श्रीकृष्ण तो सम्पूर्ण चराचर प्राणियोंसहित तीनों लोकोंकी गतिको पलट सकते हैं, फिर उन महामनस्वी वीरोंको प्राप्त हुए शापको पलट देना उनके लिये कौन बड़ी बात थी।। (स्त्रियश्व॒ ता: पुरा शप्ता: प्रहासकुपितेन वै । अष्टावक्रेण मुनिना तदर्थ त्वदूबलक्षय: ।।) (तुम्हारे देखते-देखते स्त्रियोंका जो अपहरण हुआ है, उसमें भी देवताओंका एक रहस्य है।) वे स्त्रियाँ पूर्वजन्ममें अप्सराएँ थीं। उन्होंने अष्टावक्र मुनिके रूपका उपहास किया था। मुनिने शाप दिया था (कि “तुमलोग मानवी हो जाओ और दस्युओंके हाथमें पड़नेपर तुम्हारा इस शापसे उद्धार होगा।”) इसीलिये तुम्हारे बलका क्षय हुआ (जिससे वे डाकुओंके हाथमें पड़कर उस शापसे छुटकारा पा जायँ), (अब वे अपना पूर्वरूप और स्थान पा चुकी हैं, अत: उनके लिये भी शोक करनेकी आवश्यकता नहीं है) ।। रथस्य पुरतो याति य: स चक्रगदाधर:

ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਹਾਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਚਾਰਿਆ ਸ਼ਾਪ ਕੌਣ ਉਲਟ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਭਾਵੇਂ ਭਗਵਾਨ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੰਕਟ ਟਾਲ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਤੱਥਾਪਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉਪੇਖਾ ਕਰਕੇ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤਾਂ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਮੇਤ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਵੀ ਪਲਟ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਮਨਸਵੀ ਵੀਰਾਂ ਉੱਤੇ ਆਇਆ ਸ਼ਾਪ ਮੋੜ ਦੇਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਿਹੜੀ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਸੀ? ਅਤੇ ਉਹ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸ਼ਟਾਵਕ੍ਰ ਮੁਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਦਾ ਉਪਹਾਸ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਮੁਨੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਬੱਝੀਆਂ ਸਨ; ਉਸੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਤੇਰਾ ਬਲ ਘਟਿਆ—ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਪੈ ਕੇ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ। ਹੁਣ ਉਹ ਆਪਣਾ ਪੁਰਾਣਾ ਰੂਪ ਤੇ ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੀ ਸ਼ੋਕ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।

Verse 29

कृत्वा भारावतरणं पृथिव्या: पृुथुलोचन:

ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਹਲਕਾ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਪ੍ਰਭੂ (ਆਪਣਾ ਦਿਵ੍ਯ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰ) ਅੱਗੇ ਦੀ ਕਥਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਤੇ ਸਮਾਪਤੀ ਵੱਲ ਮੋੜਦਾ ਹੈ।

Verse 30

त्वयापीह महत्‌ कर्म देवानां पुरुषर्षभ

ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਪੁਰੁਸ਼ਰਸ਼ਭ! ਤੂੰ ਵੀ ਇੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਕ ਮਹਾਨ ਕਰਤੱਬ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।”

Verse 31

कृतकृत्यांश्व वो मन्ये संसिद्धान्‌ कुरुपुड्रव

ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਕੁਰੂਆਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।”

Verse 32

गमन॑ प्राप्तकालं व इदं श्रेयस्करं विभो । कुरुश्रेष्ठ! मैं समझता हूँ कि अब तुमलोगोंने अपना कर्तव्य पूर्ण कर लिया है। तुम्हें सब प्रकारसे सफलता प्राप्त हो चुकी है। प्रभो! अब तुम्हारे परलोक-गमनका समय आया है और यही तुमलोगोंके लिये श्रेयस्कर है ।। ३१ $ ।। एवं बुद्धिश्व तेजश्न प्रतिपत्तिश्न भारत

ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਵਿਭੋ, ਕੁਰੂਆਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਦਾ ਯੋਗ ਸਮਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਪਰਮ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਕਰਤੱਬ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ; ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹੋ। ਪ੍ਰਭੂ! ਹੁਣ ਪਰਲੋਕ-ਗਮਨ ਦਾ ਵੇਲਾ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸ਼੍ਰੇਯਸਕਰ ਹੈ।”

Verse 33

कालमूलमिदं सर्व जगद्वीजं धनंजय

ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਧਨੰਜਯ! ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਕਾਲ ਨੂੰ ਹੀ ਮੂਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਕਾਲ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ।”

Verse 34

स एव बलवान भूत्वा पुनर्भवति दुर्बल:

ਉਹੀ ਮਨੁੱਖ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੁੜ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਜੋਸ਼ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਉਲਟ-ਫੇਰ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 35

कृतकृत्यानि चास्त्राणि गतान्यद्य यथागतम्‌

ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ—ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰ ਕੇ—ਅੱਜ ਜਿਵੇਂ ਆਏ ਸਨ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 36

पुनरेष्यन्ति ते हस्ते यदा कालो भविष्यति । तुम्हारे अस्त्र-शस्त्रोंका प्रयोजन भी पूरा हो गया है; इसलिये वे जैसे मिले थे वैसे ही चले गये। जब उपयुक्त समय होगा तब वे फिर तुम्हारे हाथमें आयेंगे ।। कालो गन्तुं गतिं मुख्यां भवतामपि भारत

ਜਦੋਂ ਕਾਲ ਆਵੇਗਾ, ਤਦੋਂ ਉਹ ਮੁੜ ਤੇਰੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਣਗੇ। ਤੁਹਾਡੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਵੀ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਮਿਲੇ ਸਨ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਚਲੇ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਉਚਿਤ ਸਮਾਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਤਦੋਂ ਉਹ ਫਿਰ ਤੁਹਾਡੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਣਗੇ। ਕਿਉਂਕਿ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਕਾਲ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਪੁਰਖਾਂ ਲਈ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 37

वैशम्पायन उवाच एतद्‌ वचनमाज्ञाय व्यासस्यामिततेजस:

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਵਿਆਸ ਦੇ ਇਸ ਬਚਨ ਦਾ ਭਾਵ ਸਮਝ ਕੇ (ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕੀਤਾ)।

Verse 38

प्रविश्य च पुरी वीर: समासाद्य युधिष्ठटिरम्‌ । आचरष्ट तद्‌ यथावृत्तं वृष्ण्यन्धककुलं प्रति,नगरमें प्रवेश करके वीर अर्जुन युधिष्ठिससे मिले और वृष्णि तथा अन्धकवंशका यथावत्‌ समाचार उन्होंने कह सुनाया

ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਵੀਰ ਅਰਜੁਨ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਤੇ ਅੰਧਕ ਕੁਲ ਬਾਰੇ ਜੋ ਜਿਵੇਂ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ।

Verse 73

स कृष्ण: सह रामेण त्यक्त्वा देहं दिवं गत: । अर्जुनने कहा--भगवन्‌! जिनका सुन्दर विग्रह मेघके समान श्याम था और जिनके नेत्र विशाल कमलदलके समान शोभा पाते थे वे श्रीमान्‌ भगवान्‌ कृष्ण बलरामजीके साथ देहत्याग करके अपने परम धामको पधार गये

ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਭਗਵਾਨ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 96

भोजवृष्ण्यन्धका ब्रद्दान्नन्योन्यं तैर्हतं युधि । ब्रह्मन! भोज, वृष्णि और अन्धकवंशके ये महा-मनस्वी शूरवीर सिंहके समान दर्पशाली और महान्‌ बलवान थे; परन्तु वे गृहयुद्धमें एक-दूसरेके द्वारा मार डाले गये

ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਭੋਜ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਅਤੇ ਅੰਧਕ—ਸਿੰਹਾਂ ਵਾਂਗ ਗਰਵਾਲੇ ਤੇ ਮਹਾਬਲਵਾਨ ਉਹ ਵੀਰ—ਗ੍ਰਿਹ-ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰਣਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਪਰਸਪਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ; ਆਪਣੇ ਹੀ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਨਾਸ ਹੋਏ।

Verse 106

त एरकाभिननिहता: पश्य कालस्य पर्ययम्‌ | जो गदा, परिघ और शक्तियोंकी मार सह सकते थे वे परिघके समान सुदृढ़ बाहोंवाले यदुवंशी एरका नामक तृणविशेषके द्वारा मारे गये--यह समयका उलट-फेर तो देखिये

ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ‘ਏਰਕਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਘਾਹ ਨਾਲ ਹੀ ਮਾਰੇ ਗਏ; ਕਾਲ ਦਾ ਇਹ ਉਲਟ-ਫੇਰ ਵੇਖੋ। ਜੋ ਗਦਾ, ਪਰਿਘ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਵਾਰ ਸਹਿ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਤਿੰਕੇ-ਮਾਤਰ ਘਾਹ ਨਾਲ ਢੇਰ ਹੋ ਗਏ।

Verse 116

निधन समनुप्राप्तं समासाद्येतरेतरम्‌ । अपने बाहुबलसे शोभा पानेवाले पाँच लाख वीर आपसमें ही लड़-भिड़कर मर मिटे

ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਨਿਯਤ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਪਰਸਪਰ ਟੱਕਰਾਏ। ਆਪਣੇ ਬਾਹੁਬਲ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੰਜ ਲੱਖ ਵੀਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜ ਕੇ ਆਖ਼ਰ ਸਭ ਦੇ ਸਭ ਮਾਰੇ ਗਏ।

Verse 163

आभीरैरनुसृत्याजी हृता: पञ्चनदालयै: । जब मैं उस घटनाका चिन्तन करता हूँ तब बारंबार मेरा हृदय विदीर्ण होने लगता है। ब्रह्म! पंजाबके अहीरोंने मुझसे युद्ध ठानकर मेरे देखते-देखते वृष्णिवंशकी हजारों स्त्रियोंका अपहरण कर लिया

ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਪੰਜਨਦ ਦੇਸ ਦੇ ਆਭੀਰਾਂ ਨੇ ਸਾਡਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ, ਯੁੱਧ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਵੰਸ਼ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਅਪਹਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਵਿਪਤਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਵਾਰ ਵਾਰ ਚੀਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 173

यथा पुरा च मे वीर्य भुजयोर्न तथाभवत्‌ । मैंने धनुष लेकर उनका सामना करना चाहा परंतु मैं उसे चढ़ा न सका। मेरी भुजाओंमें पहले-जैसा बल था वैसा अब नहीं रहा

ਅਰਜੁਨ ਬੋਲਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਲ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਮੈਂ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਆ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤਾਣ ਵੀ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਥਾਂਮਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਗਈ ਹੈ।

Verse 243

उपदेष्ठूं मम श्रेयो भवानहति सत्तम । सर्वव्यापी भगवान्‌ श्रीकृष्ण अन्तर्धान हो गये, यह बात सुनते ही मुझे सम्पूर्ण दिशाओंका ज्ञान भूल जाता है। मेरे भी जाति-भाइयोंका नाश तो पहले ही हो गया था, अब मेरा पराक्रम भी नष्ट हो गया; अतः शून्यहृदय होकर इधर-उधर दौड़ लगा रहा हूँ। संतोंमें श्रेष्ठ महर्ष] आप कृपा करके मुझे यह उपदेश दें कि मेरा कल्याण कैसे होगा?

ਅਰਜੁਨ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਸੱਤਮ! ਮੇਰੇ ਸੱਚੇ ਭਲੇ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਯੋਗ ਹੋ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਦਿਸ਼ਾ-ਗਿਆਨ ਹੀ ਜਿਵੇਂ ਲੁੱਠ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਕੁਲ-ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ; ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵੀ ਮੁਰਝਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਖਾਲੀ ਦਿਲ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਦੌੜਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ, ਸਾਧੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ—ਮੇਰਾ ਕਲਿਆਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ?

Verse 286

तव स्नेहात्‌ पुराणर्षिवासुदेवश्वतुर्भुज: । जो स्नेहवश तुम्हारे रथके आगे चलते थे (सारथिका काम करते थे), वे वासुदेव कोई साधारण पुरुष नहीं, साक्षात्‌ चक्र-गदाधारी पुरातन ऋषि चतुर्भुज नारायण थे

ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਨੇਹ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਚਤੁਰਭੁਜ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਤੇਰੇ ਰਥ ਦੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਤੁਰ ਕੇ ਸਾਰਥੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜਾਣ ਲੈ—ਉਹ ਵਾਸੁਦੇਵ ਕੋਈ ਸਧਾਰਣ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਚਕ੍ਰ-ਗਦਾ ਧਾਰੀ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਚਤੁਰਭੁਜ ਨਾਰਾਇਣ ਹੀ ਸੀ।

Verse 293

मोक्षयित्वा तनु प्राप्त: कृष्ण: स्वस्थानमुत्तमम्‌ । वे विशाल नेत्रोंवाले श्रीकृष्ण इस पृथ्वीका भार उतारकर शरीर त्याग अपने उत्तम परम धामको जा पहुँचे हैं

ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਹਟਾ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਕਾਰਜ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਦੇਹ ਤਿਆਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਉੱਤਮ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।

Verse 306

कृतं भीमसहायेन यमाभ्यां च महाभुज । पुरुषप्रवर! महाबाहों! तुमने भी भीमसेन और नकुल-सहदेवकी सहायतासे देवताओंका महान्‌ कार्य सिद्ध किया है

ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੁ! ਭੀਮ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਅਤੇ ਯਮ ਦੇ ਦੋਨਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਹੇ ਪੁਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮਹਾਬਾਹੋ! ਤੂੰ ਵੀ ਭੀਮਸੇਨ ਅਤੇ ਨਕੁਲ-ਸਹਦੇਵ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 326

भवन्ति भवकालेषु विपद्यन्ते विपर्यये । भरतनन्दन! जब उद्धवका समय आता है तब इसी प्रकार मनुष्यकी बुद्धि, तेज और ज्ञानका विकास होता है और जब विपरीत समय उपस्थित होता है तब इन सबका नाश हो जाता है

ਹੇ ਭਰਤਨੰਦਨ! ਜਦੋਂ ਅਨੁਕੂਲ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਉੱਧਵ ਦਾ ਨਿਯਤ ਵੇਲਾ—ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬੁੱਧੀ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੇਜ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਸਮਾਂ ਆ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਗੁਣ ਘਟ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 336

काल एव समादत्ते पुनरेव यदृच्छया । धनंजय! काल ही इन सबकी जड़ है। संसारकी उत्पत्तिका बीज भी काल ही है और काल ही फिर अकस्मात्‌ सबका संहार कर देता है

ਹੇ ਧਨੰਜਯ! ਕਾਲ ਹੀ ਜਿਵੇਂ ਯਦ੍ਰਿਚ্ছਾ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਮੁੜ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਭ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਲ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਬੀਜ ਵੀ ਕਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਲ ਹੀ ਅਚਾਨਕ ਸਭ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 343

स एवेशश्व भूत्वेह परैराज्ञाप्यते पुन: । वही बलवान्‌ होकर फिर दुर्बल हो जाता है और वही एक समय दूसरोंका शासक होकर कालान्तरमें स्वयं दूसरोंका आज्ञापालक हो जाता है

ਇਸੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਮਨੁੱਖ ਇੱਕ ਵਾਰ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕਦੇ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ, ਉਹੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 363

एतत्‌ श्रेयो हि वो मन्ये परमं भरतर्षभ । भारत! अब तुमलोगोंके उत्तम गति प्राप्त करनेका समय उपस्थित है। भरतश्रेष्ठ! मुझे इसीमें तुमलोगोंका परम कल्याण जान पड़ता है

ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੈਂ ਇਸੇ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡਾ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਭਾਰਤ! ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੇ ਸਭ ਲਈ ਉੱਤਮ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ; ਇਸੀ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਲਿਆਣ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ।

Verse 3736

अनुज्ञातो ययौ पार्थो नगरं नागसाह्दयम्‌ । वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! अमिततेजस्वी व्यासजीके इस वचनका तत्त्व समझकर अर्जुन उनकी आज्ञा ले हस्तिनापुरको चले गये

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਜਨਮੇਜਯ! ਅਮਿਤ ਤੇਜਸਵੀ ਵਿਆਸ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਦਾ ਤੱਤ ਸਮਝ ਕੇ, ਪૃਥਾ-ਪੁੱਤਰ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਨਾਗਸਾਹ੍ਵਯ ਨਗਰ—ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ—ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ।