Adhyaya 58
Droṇa-parva Adhyāya 58: Yudhiṣṭhira’s dawn rites, royal gifts, and the reception of Kṛṣṇa
Upa-parva: Prātaḥkriyā–Satkāra (Morning rites and reception of Hṛṣīkeśa) — contextual unit within Droṇa-parva
Saṃjaya narrates that while Kṛṣṇa and Dāruka converse, night passes and the king awakens to a courtly dawn marked by bards, dancers, and a dense orchestration of instruments whose sound reaches the sky. Yudhiṣṭhira rises from a fine bed and proceeds to bathing and purification: attendants with golden vessels assist; he bathes with consecrated, sandal-scented water; performs bodily anointing; stands facing east with joined palms; recites prescribed japa; and enters the fire-sanctuary to offer mantra-purified oblations. He then encounters learned, disciplined brāhmaṇas and honors them with offerings and substantial dakṣiṇā—gold, horses, garments, and well-described cattle—followed by circumambulation and attention to auspicious signs and objects. The king is seated on an ornate throne and praised by court voices and celestial musicians, presenting kingship as ritually anchored and publicly affirmed. Finally, as the sound of movement swells (chariots, horses, elephants, footsteps), a doorkeeper formally announces Hṛṣīkeśa’s arrival; Yudhiṣṭhira welcomes Mādhava, orders arghya and an honored seat, and receives him with reciprocal respect, preparing the ground for counsel and action.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को युद्ध-समाचार के बीच एक प्राचीन आदर्श-राजा का आख्यान सुनाते हैं—शिबि औशीनर, जिसकी रथ-घोष से पर्वत, द्वीप, समुद्र और वन तक गूँज उठते थे। → शिबि की कीर्ति केवल रण-विजय से नहीं, यज्ञों की बहुविध परंपरा, पर्याप्त दक्षिणा, और प्रार्थियों की कामनापूर्ति से बढ़ती जाती है; वर्णन क्रमशः अतिशयोक्ति-सी लगने वाली समृद्धि और दान-प्रवाह तक पहुँचता है—मानो मेघधाराओं, नक्षत्रों और गंगातट की रेत जितनी गणना। → शिबि का चरित्र-शिखर इस रूप में उभरता है कि वह ‘सर्वमूर्धाभिषिक्तानां सम्मत’—समस्त अभिषिक्त राजाओं में युद्ध और धर्म दोनों में मान्य—और अश्वमेधादि यज्ञों द्वारा पृथ्वी-विजय के बाद भी दान-धर्म में अडिग दिखाया जाता है; स्वर्णमुद्राओं, हेमयूपों, स्वर्ण-प्राकारों का विराट दृश्य उसी उत्कर्ष का चरम है। → इच्छित वरों और पुण्यफल को प्राप्त कर शिबि समय आने पर स्वर्गलोक को प्राप्त होता है; संजय धृतराष्ट्र को संकेत देता है कि शिबि की चारों श्रेष्ठताओं के सामने वर्तमान राजधर्म और पुत्र-मोह तुच्छ पड़ते हैं। → युद्धभूमि की ओर लौटने से पहले यह प्रश्न हवा में टँगा रह जाता है—क्या धृतराष्ट्र (और दुर्योधन) शिबि-जैसी त्याग-नीति से कुछ सीखेंगे, या विनाश की धारा को ही चुनेंगे?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें षोडशराजकीयो- पाख्यानविषयक सत्तावनवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ५७ ॥ ऑपन-साज बक। अऑि-छऋाय अष्टपञज्चाशत्तमो< ध्याय: राजा शिबिके यज्ञ और दानकी महत्ता नारद उवाच शिबिमौशीनरं चापि मृतं सृज्जय शुश्रुम । य इमां पृथिवीं सर्वा चर्मवत् पर्यवेष्टयत्
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸ੍ਰਿੰਜਯ! ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ਼ੀਨਰ-ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਬੀ ਵੀ ਮਰ ਗਿਆ—ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚਮੜੇ ਵਾਂਗ ‘ਲਪੇਟ’ ਲਿਆ ਸੀ, ਅਰਥਾਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਹੈ: ਸਭ ਤੋਂ ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਧਰਤੀ-ਜਿੱਤੂ ਰਾਜਾ ਵੀ ਮੌਤ ਦੇ ਨਿਯਮ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਹੀਂ।
Verse 2
साद्रिद्वीपार्णववनां रथघोषेण नादयन् । स शिबिर्व रिपून् नित्यं मुख्यान् निध्नन् सपत्नजित्
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਬੀ ਪਹਾੜਾਂ, ਟਾਪੂਆਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਸਮੇਤ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਥ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਨਾਲ ਗੂੰਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਮੁੱਖ ਮੁੱਖ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਸਦਾ ਹੀ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਸੀ।
Verse 3
तेन यज्जैर्बहुविधैरिष्टं पर्याप्तदक्षिणै: । स राजा वीर्यवान् धीमानवाप्य वसु पुष्कलम्
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਯੱਗ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਤੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਰਾਜਾ ਉਹਨਾਂ ਯੱਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਹੁਤ ਧਨਵਾਨ ਹੋਇਆ।
Verse 4
सर्वमूर्धाभिषिक्तानां सम्मत: सो5भवद् युधि । अयजयच्चाश्वमेधैर्यों विजित्य पृथिवीमिमाम्
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਭ ਮੂਰਧਾਭਿਸ਼ਿਕਤ ਰਾਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਰਵਸੰਮਤ ਹੋਇਆ। ਅਤੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕਰਵਾਏ।
Verse 5
उन्होंने प्रचुर दक्षिणाओंसे युक्त नाना प्रकारके यज्ञोंका अनुष्ठान किया था। वे पराक्रमी और बुद्धिमान् नरेश पर्याप्त धन पाकर युद्धमें सम्पूर्ण मूर्धाभिषिक्त राजाओंकी दृष्टिमें सम्माननीय वीर हो गये थे। उन्होंने इस पृथ्वीको जीतकर अनेक अश्वमेध-यज्ञ किये थे ।।
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਚੁਰ ਦਕਸ਼ਿਣਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਯੱਗ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਤੇ ਵਿਵੇਕੀ ਰਾਜਾ ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਂਯੱਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਪਾਰ ਧਨ ਤੇ ਕੀਰਤੀ ਪਾ ਕੇ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸਭ ਮੂਰਧਾਭਿਸ਼ਿਕਤ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਆਦਰਨੀਯ ਵੀਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅਨੇਕ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕਰਵਾਏ। ਉਸ ਦੇ ਦਾਨ ਨਿਰੰਕੁਸ਼ ਤੇ ਬਹੁਫਲਦਾਇਕ ਸਨ—ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਰੋੜ ਨਿਸ਼ਕ, ਹਾਥੀ-ਘੋੜੇ, ਹੋਰ ਪਸ਼ੂ, ਬਹੁਤ ਅਨਾਜ, ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗ ਤੇ ਵਨਜ ਉਪਜ ਵੀ ਉਹ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਸੀ।
Verse 6
यावत्यो वर्षतो धारा यावत्यो दिवि तारका:
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿੰਨੀ ਧਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੇ ਤਾਰੇ ਹਨ, ਉਤਨੀਆਂ ਹੀ ਗਾਂਵਾਂ ਉਸ਼ੀਨਰ-ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਿਬੀ ਨੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ।
Verse 7
यावत्य: सिकता गाड्ग्यो यावन्मेरोर्महोपला: । उदन्वति च यावन्ति रत्नानि प्राणिनोडपि च
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਗਾਡਗ੍ਯ! ਜਿੰਨੇ ਰੇਤ ਦੇ ਕਣ ਹਨ, ਜਿੰਨੇ ਮੇਰੂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੱਥਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੇ ਰਤਨ ਹਨ—ਉਤਨੇ ਹੀ ਜੀਵ ਵੀ ਹਨ।
Verse 8
नो यन्तारं धुरस्तस्य कज्चिदन्यं प्रजापति:
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਭਾਰ ਨੂੰ ਝੱਲਣ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਾਰਥੀ ਨਹੀਂ; ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਧਾਰਦਾ, ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਥਾਂਮ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
Verse 9
भूतं भव्यं भवन्तं वा नाध्यगच्छन्नरोत्तमम् | प्रजापतिने भी अपनी सृष्टिमें भूत, भविष्य और वर्तमान कालके किसी भी दूसरे नरश्रेष्ठ राजाको ऐसा नहीं पाया जो शिबिके कार्यभारको सँभाल सकता हो ।।
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਭੂਤ, ਭਵਿੱਖ ਜਾਂ ਵਰਤਮਾਨ—ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਐਸਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਲੱਭਿਆ ਜੋ ਸ਼ਿਬੀ ਦੇ ਕਾਰਜ-ਭਾਰ ਨੂੰ ਝੱਲ ਕੇ ਨਿਭਾ ਸਕੇ। ਉਸ ਦੇ ਇੱਥੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਯੱਗ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ।
Verse 10
शुचि स्वाद्वन्नपानं च ब्राह्मणा: प्रयुतायुता:
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹਨਾਂ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਨ-ਪਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੁਆਦਲੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਦਸ-ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ, ਲੱਖਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੋਗ ਪਾ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਬੋਲਦੇ। ਯੱਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀਣਯੋਗ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਵਾਂਗ ਵਹਿੰਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਸੁੱਧ ਅੰਨ ਦੇ ਢੇਰ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਖੜੇ ਰਹਿੰਦੇ।
Verse 11
नानाभक्ष्यै: प्रियकथा: पयोदधिमहाह्दा: । तस्यासन् यज्ञवाटेषु नद्यः शुभ्रान्नपर्वता:
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਦੇ ਯੱਗ-ਪ੍ਰਾਂਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੋਜਨ ਸਨ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ। ਦੁੱਧ ਤੇ ਦਹੀਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਰੋਵਰ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਪੇਯ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁੱਧ ਅੰਨ ਦੇ ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ ਢੇਰ ਦਿਸਦੇ।
Verse 12
पिबत स्नात खादध्वमिति यद् रोचते जना: । यस्मै प्रादाद् वरं रुद्रस्तुष्ट: पुण्येन कर्मणा
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉੱਥੇ ਸਭ ਲਈ ਇਹ ਐਲਾਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ—“ਸੱਜਣੋ! ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੋ, ਪੀਓ ਤੇ ਖਾਓ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੋ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇ, ਉਹੀ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲਵੋ।” ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੱਤਾ—“ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਰਹੇਂ ਤਾਂ ਵੀ ਤੇਰਾ ਧਨ ਘਟੇਗਾ ਨਹੀਂ; ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਧਾ, ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਵੀ ਅਖੰਡ ਰਹਿਣਗੇ। ਤੇਰੇ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਨਗੇ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਉੱਤਮ ਸਵਰਗਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਂਗਾ।”
Verse 13
अक्षयं ददतो वित्तं श्रद्धा कीर्तिस्तथा किया: । यथोक्तमेव भूतानां प्रियत्वं स्वर्गमुत्तमम्
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਨਿੱਤ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਧਨ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ, ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਵੀ ਅਖੁੱਟ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਸਭ ਜੀਵ ਤੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਜਾਣਣਗੇ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸੁਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ।
Verse 14
47 ०. ] ए १) 55 >शप अ 2022, एतॉल्लब्ध्वा वरानिष्टान् शिबि: काले दिव॑ गत: । स चेन्ममार सृज्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया
ਇਹ ਮਨਚਾਹੇ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਬੀ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਸੁਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਜੇ ਉਹ ਸ੍ਰਿੰਜਯ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਰ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਵਧ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈਂ—ਕਿਉਂਕਿ ਤੈਨੂੰ ਵਧ ਮੰਗਲ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।
Verse 15
पुत्रात् पुण्यतरस्तुभ्यं मा पुत्रमनुतप्यथा: । अयज्वानमदाक्षिण्य- मभ्ि श॥वैत्येत्युदाहरत्
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤੇਰੇ ਲਈ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧ ਪੁੰਨਵਾਨ (ਧਰਮੀ) ਚੀਜ਼ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਨਾ ਕਰ। ਲੋਕ ਇਹ ਕਹਾਵਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—‘ਜੋ ਯਜ्ञ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਉਹ ਸ਼ੱਕ/ਨਿੰਦਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ।’
Verse 56
विविधां पृथिवीं पुण्यां शिबि्राह्मणसात्करोत् । उनके वे यज्ञ प्रचुर फल देनेवाले थे और सदा निर्बाध-रूपसे चलते रहते थे। उन्होंने सहस्रकोटि स्वर्णमुद्राओंका दान किया था। राजा शिबिने हाथी
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਬੀ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਉਪਜਾਊ ਧਰਤੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਦੇ ਯਜ्ञ ਮਹਾਂਫਲਦਾਇਕ, ਪੁੰਨ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਦਾ ਬਿਨਾ ਵਿਘਨ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਉਸ ਨੇ ਸਹਸ੍ਰ-ਕੋਟੀ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਜਾਗੀਰਾਂ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਹਿਰਣ, ਗਾਂ, ਭੇਡਾਂ, ਬਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦੇ ਭੰਡਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ।
Verse 58
इन अभीष्ट वरोंको पाकर राजा शिबि समय आनेपर स्वर्गलोकमें गये। सूंजय! वे तुम्हारी अपेक्षा पूर्वोक्त चारों बातोंमें बहुत बढ़े-चढ़े थे। तुम्हारे पुत्रसे भी अधिक पुण्यात्मा थे। श्वित्यनन्दन! जब वे शिबि भी मर गये
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਮਨਚਾਹੇ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਬੀ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਸੁਰਗਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਹੇ ਸ੍ਰਿੰਜਯ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਚਾਰ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਗਏ; ਉਹ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧ ਪੁੰਨਵਾਨ ਸਨ। ਹੇ ਸ਼ਵਿਤਿਆਨੰਦਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ਼ਿਬੀ ਵੀ ਮਰ ਗਏ, ਤਾਂ ਯਜ्ञ ਅਤੇ ਦਾਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਰਦ ਨੇ ਰਾਜਾ ਸ੍ਰਿੰਜਯ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 73
तावतीरददद गा वै शिबिरौशीनरो<थ्वरे । बरसते हुए मेघसे जितनी धाराएँ गिरती हैं
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ਼ੀਨਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਿਬੀ ਨੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਉਤਨੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾਨ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਜਿਤਨੀਆਂ ਮੂਸਲਾਧਾਰ ਵਰਖਾ ਵੇਲੇ ਬੱਦਲ ਤੋਂ ਧਾਰਾਂ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਤਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਾਰੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਤਨੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਰੇਤ ਦੇ ਕਣ ਹਨ, ਜਿਤਨੇ ਸੁਮੇਰੁ ਪਰਬਤ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਥਰ-ਖੰਡ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਤਨੇ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਰਤਨ ਤੇ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਉਤਨੀਆਂ ਹੀ ਗਾਂਵਾਂ ਉਸ ਨੇ ਅਰਪਣ ਕੀਤੀਆਂ।
Verse 96
हेमयूपासनगृहा हेमप्राकारतोरणा: । उन्होंने नाना प्रकारके बहुत-से यज्ञ किये
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਯੱਗ ਕੀਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਚਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਯੱਗ-ਸਤੰਭ, ਆਸਨ, ਸਭਾ-ਗ੍ਰਿਹ, ਪ੍ਰਾਕਾਰ ਅਤੇ ਤੋਰਣ-ਦੁਆਰ—ਸਭ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Frequently Asked Questions
Rather than a single explicit dilemma, the chapter stages an ethical tension: maintaining rigorous ritual duty, generosity, and public auspicious order while operating under the pressures of an ongoing strategic conflict.
Legitimate authority is portrayed as grounded in self-discipline and reciprocity: inner purification (japa, restraint) and outer responsibility (honoring learning, orderly hospitality) are complementary foundations for decision-making.
No explicit phalāśruti is stated here; the passage functions as descriptive meta-ethics, implying that attentive performance of duty and auspicious protocol sustains social order and prepares the ruler for counsel and action.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.