Adhyaya 38
अभिमन्यु-पराक्रमवर्णनम् (Abhimanyu’s Prowess and the Duḥśāsana Engagement)
Upa-parva: Abhimanyu–Duḥśāsana Ratha-yuddha Episode (Droṇa-parva context)
Chapter 38 opens with Dhṛtarāṣṭra reporting an ambivalent affect—shame and satisfaction—upon hearing that Abhimanyu (Saubhadra) checked the Kaurava forces, and he requests an expanded narration. Saṃjaya describes a severe clash in which a single chariot-warrior’s mobility and archery pressure many opponents; Abhimanyu is portrayed moving like a whirling firebrand-circle, striking across directions and repeatedly unsettling Kaurava ranks. Droṇa, pleased, addresses Kṛpa and publicly notes Abhimanyu’s forward position among the Pāṇḍavas, his capacity to hearten allies, and his apparent superiority among archers; this appraisal is then reframed by Duryodhana as evidence that Droṇa is reluctant to strike Arjuna’s son due to teacher-student ties. Duryodhana urges elite warriors to advance; Duḥśāsana declares he will neutralize Abhimanyu in view of the Pāṇḍavas and advances with a shower of arrows. Abhimanyu counters with precise shafts; the two enter a technical ratha-yuddha, circling in patterned maneuvers as the battlefield resounds with drums and horns.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र पूछते हैं—रणभूमि में उस प्रमथित संग्राम के बीच, जब भारद्वाजपुत्र द्रोण की रथसेना सुरक्षित खड़ी है, तब कुमार अभिमन्यु ने क्या अद्भुत क्रीड़ा की? संजय उत्तर देते हैं—राजन्, सुनिए, उस बालवीर का महापराक्रम जिसने रथानीक को कंपा दिया। → अभिमन्यु मद्रराज शल्य को अपने शीघ्रगामी बाणों से आहत कर देता है; यह देखकर शल्य का अनुज क्रोध से जल उठता है और बाण-वर्षा करता हुआ सौभद्र पर टूट पड़ता है। चारों ओर रथ-नेमियों की घर्घराहट, धनुष-डोरियों की टंकार, हुंकार, सिंहनाद—और अनेक योद्धा गर्जते हैं: 'अब तू जीवित न छूटेगा।' → कृष्ण-वासुदेव और धनंजय-अर्जुन से प्राप्त अस्त्रों का प्रदर्शन करते हुए अभिमन्यु शल्य के भाई का अंग-अंग छिन्न-भिन्न कर देता है—मस्तक, ग्रीवा, भुजाएँ, चरण, धनुष, अश्व—सब बाणों से विदीर्ण; वह वीर वायु से टूटे महाशैल की भाँति धराशायी होता है। → शल्य के भाई के वध से कौरव-पक्ष में क्षोभ फैलता है; अनेक सैनिक अपने कुल-निवास के नाम पुकारते हुए क्रुद्ध होकर विविध आयुध लिए अभिमन्यु पर धावा बोलते हैं। द्रोण की रथसेना भी इस प्रचंड प्रहार से विचलित होकर पीछे हटती/पलायन-सी करती दिखती है। → क्रुद्ध भीड़ और घेराबंदी का संकेत स्पष्ट है—अभिमन्यु के चारों ओर शत्रु-समुद्र उमड़ रहा है; आगे कौन-सा छल/संघात उसे जकड़ेगा?
Shlokas
Verse 1
््-्अ ्ःः बछ। अप ऋाञ अष्टात्रिशो& ध्याय: अभिमन्युके द्वारा शल्यके भाईका वध तथा द्रोणाचार्यकी रथसेनाका पलायन धृतराष्ट उवाच तथा प्रमथमानं तं महेष्वासानजिदह्ागै: । आर्जुनिं मामका: संख्ये के त्वेने समवारयन्
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸੰਜਯ! ਜਦੋਂ ਅਰਜੁਨ-ਪੁੱਤਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਆਪਣੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਧਨੁਰਧਰਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਪੱਖ ਦੇ ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ?
Verse 2
संजय उवाच शृणु राजन् कुमारस्य रणे विक्रीडितं महत् । बिभित्सतो रथानीकं भारद्वाजेन रक्षितम्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਕੁਮਾਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਦੀ ਉਹ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ-ਕ੍ਰੀੜਾ ਸੁਣੋ। ਭਾਰਦ੍ਵਾਜ (ਦ੍ਰੋਣ) ਵੱਲੋਂ ਰੱਖੇ ਰਥੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਠਿਤ ਵ੍ਯੂਹ ਨੂੰ ਭੇਦਣ ਲਈ ਉਹ ਉਤਸੁਕ ਸੀ।
Verse 3
मद्रेशं सादितं दृष्टवा सौभद्रेणाशुगै रणे । शल्यादवरज: क्रुद्ध: किरन् बाणान् समभ्ययात्
ਸੌਭਦ੍ਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਤੇਜ਼ਗਾਮੀ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਮਦ੍ਰਰਾਜ ਸ਼ਲ੍ਯ ਨੂੰ ਘਾਇਲ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਲ੍ਯ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਆਇਆ।
Verse 4
स विद्ध्वा दशभिर्बाणै: साश्वयन्तारमार्जुनिम् । उदक्रोशन्महाशब्दं तिष्ठ तिछ्ेति चाब्रवीत्
ਉਸ ਨੇ ਦਸ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰਥੀ ਸਮੇਤ ਅਰਜੁਨਪੁੱਤਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਨੂੰ ਵਿਧ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਮਹਾ-ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਗੱਜ ਕੇ ਬੋਲਿਆ—“ਠਹਿਰ! ਠਹਿਰ!”
Verse 5
तस्यार्जुनि: शिरोग्रीवं पाणिपादं धनुर्हयान् । छत्र॑ ध्वजं नियन्तारं त्रिवेणुं तल्पमेव च
ਫਿਰ ਤੇਜ਼ਹੱਥ ਅਰਜੁਨਪੁੱਤਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਤੇ ਗਰਦਨ, ਹੱਥ-ਪੈਰ, ਧਨੁਸ਼, ਘੋੜੇ, ਛਤਰ, ਧਵਜ, ਸਾਰਥੀ, ਤ੍ਰਿਵੇਣੁ ਅਤੇ ਰਥ ਦੀ ਸ਼ਯਿਆ ਤੱਕ ਕੱਟ ਡਾਲੀ। ਅਦਮ੍ਯ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਯੋਧਾ ਹਵਾ ਨਾਲ ਟੁੱਟੇ ਮਹਾ-ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 6
चक्र युगं च तूणीरं हानुकर्ष च सायकै: । पताकां चक्रगोप्तारौ सर्वोपकरणानि च
ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਚੱਕਰ-ਯੁਗਲ, ਤੂਣੀਰ, ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਜ੍ਯਾ (ਅਨੁਕਰਸ਼), ਬਾਣ, ਪਤਾਕਾ, ਚੱਕਰ-ਰਖਵਾਲੇ—ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਾਰੇ ਉਪਕਰਣ ਵੀ ਕੱਟ ਡਾਲੇ।
Verse 7
लघुहस्त: प्रचिच्छेद ददृशे तं न कश्नन । स पपात क्षितौ क्षीण: प्रविद्धाभरणाम्बर:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਸ ਨੇ ਫੁਰਤੀਲੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ; ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਖ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਥੱਕ ਕੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਉਸ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਤੇ ਕੱਪੜੇ ਛਿਟਕ ਕੇ ਖਿੱਲਰ ਗਏ।
Verse 8
अनुगास्तस्य वित्रस्ता: प्राद्रवन् सर्वतो दिश:,उसके सेवक भयभीत होकर सम्पूर्ण दिशाओंमें भाग गये। भारत! अर्जुनकुमारके उस अद्भुत पराक्रमको देखकर समस्त प्राणी साधुवाद देते हुए सब ओर हर्षध्वनि करने लगे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਡਰ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਹੇ ਭਾਰਤ! ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਬਹਾਦਰੀ ਵੇਖ ਕੇ ਸਭ ਜੀਵ ‘ਸਾਧੁ! ਸਾਧੁ!’ ਕਹਿ ਕੇ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਨਾਦ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 9
आर्जुने: कर्म तद् दृष्टवा सम्प्रणेदु: समनन््ततः । नादेन सर्वभूतानि साधु साध्विति भारत
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਉਸ ਕਰਤੱਬ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਪੁਕਾਰ ਉਠੇ। ਹੇ ਭਾਰਤ! ਉੱਚੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਸਭ ਜੀਵ ‘ਸਾਧੁ! ਸਾਧੁ!’ ਕਹਿ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਉਠੇ।
Verse 10
शल्यश्रातर्यथारुग्णे बहुशस्तस्य सैनिका: । कुलाधिवासनामानि श्रावयन्तो<र्जुनात्मजम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਸੇਵਕ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਸਿਪਾਹੀ ਆਪਣੇ ਕੁਲਾਂ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉਚਾਰਦੇ ਹੋਏ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਸੱਦਦੇ ਰਹੇ।
Verse 11
कितने ही वीर रथ, घोड़े और हाथीपर सवार होकर आये। दूसरे बहुत-से प्रचण्ड बलशाली योद्धा पैदल ही दौड़ पड़े। बाणोंकी सनसनाहट, रथके पहियोंकी जोर-जोरसे होनेवाली घर्घराहट, हुंकार, कोलाहल, ललकार, सिंहनाद, गर्जना, धनुषकी टंकार तथा हस्तत्राणके चट-चट शब्दके साथ गर्जन-तर्जन करते हुए अन्यान्य बहुत-से योद्धा अर्जुनकुमार अभिमन्युपर यह कहते हुए टूट पड़े, “अब तू हमारे हाथसे जीवित नहीं छूट सकता। तुझे जीवनसे ही हाथ धोना पड़ेगा”
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਕਈ ਸੂਰਮੇ ਰਥਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡ, ਬਲਵਾਨ ਯੋਧੇ ਪੈਦਲ ਹੀ ਦੌੜ ਪਏ। ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਸੀਂ-ਸੀਂ, ਰਥਾਂ ਦੇ ਪਹੀਿਆਂ ਦੀ ਘਰਘਰਾਹਟ, ਹੁੰਕਾਰ, ਕੋਲਾਹਲ, ਲਲਕਾਰ, ਸਿੰਘਨਾਦ, ਗੱਜਣਾ, ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਟੰਕਾਰ ਅਤੇ ਬਾਂਹ-ਕਵਚਾਂ ਦੀ ਚਟ-ਚਟ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ—ਗੱਜਦੇ ਤੇ ਧਮਕਾਉਂਦੇ ਅਨੇਕ ਯੋਧੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਅੱਜ ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਹੱਥੋਂ ਜੀਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਬਚੇਂਗਾ; ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਗੁਆਉਣੇ ਪੈਣਗੇ।”
Verse 12
बाणशब्देन महता रथनेमिस्वनेन च । हुंकारै: क्ष्वेडितोत्क्रुष्टे: सिंहनादैः सगर्जिते:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਸੀਂ-ਸੀਂ, ਰਥਾਂ ਦੇ ਪਹੀਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ, ਹੁੰਕਾਰ, ਕੋਲਾਹਲ, ਲਲਕਾਰ, ਸਿੰਘਨਾਦ ਅਤੇ ਗੱਜਣ ਨਾਲ ਰਣਭੂਮੀ ਕੰਬ ਉਠੀ। ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਉਸ ਡਰਾਉਣੇ ਸ਼ੋਰ ਅਤੇ ਧਮਕੀਆਂ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਸੂਰਮੇ ਅਰਜੁਨ-ਪੁੱਤਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ ਅਤੇ ਚੀਕ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ—“ਹੁਣ ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਹੱਥੋਂ ਜੀਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਬਚੇਂਗਾ; ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਹੱਥ ਧੋਣਾ ਪਵੇਗਾ!”
Verse 13
रथैरश्लैगगजैश्नान्ये पद्धिश्षान्ये बलोत्कटा:
ਕੁਝ ਯੋਧੇ ਰਥਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਆਏ; ਹੋਰ ਕਈ ਭਿਆਨਕ ਬਲ ਵਾਲੇ ਪੈਦਲ ਹੀ ਦੌੜ ਪਏ। ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਡੋਰੀ ਦੀ ਟੰਕਾਰ ਅਤੇ ਸਾਜੋ-ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਖੜਖੜਾਹਟ ਨਾਲ ਗੱਜਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਅਰਜੁਨਨੰਦਨ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਵੱਲ ਵਧੇ ਅਤੇ ਚੀਕ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ—“ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਹੱਥੋਂ ਜੀਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਛੁਟੇਂਗਾ; ਤੇਰੀ ਜਾਨ ਲੈ ਲਈ ਜਾਵੇਗੀ!”
Verse 14
तांस्तथा ब्रुवतो दृष्टवा सौभद्र: प्रहसन्निव । यो योअस्मै प्राहरत् पूर्व त॑ तं विव्याध पत्रिभि:
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਉਂ ਬੋਲਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਸੁਭਦਰਾ-ਪੁੱਤਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਜਿਵੇਂ ਹੱਸ ਪਿਆ; ਅਤੇ ਜਿਸ-ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ, ਉਸ-ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਾਂ ਵਾਲੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਬੇਧ ਕੇ ਘਾਇਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 15
संदर्शयिष्यन्नस्त्राणि विचित्राणि लघूनि च | आर्जुनि: समरे शूरो मृदुपूर्वमयुध्यत,शूरवीर अर्जुनकुमारने समरांगणमें अपने विचित्र एवं शीघ्रगामी अस्त्रोंका प्रदर्शन करते हुए पहले मृदुभावसे ही युद्ध किया
ਆਪਣੇ ਅਦਭੁਤ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ਗਾਮੀ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਵੀਰ ਅਰਜੁਨ-ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਦੁਤਾ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ।
Verse 16
वासुदेवादुपात्तं यदस्त्रं यच्च धनंजयात् | अदर्शयत तत् कार्ष्णि: कृष्णाभ्यामविशेषवत्
ਵਾਸੁਦੇਵ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ਅਤੇ ਧਨੰਜਯ ਅਰਜੁਨ ਤੋਂ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਜੋ ਜੋ ਅਸਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਉਹ ਸਭ ਕਾਰ੍ਸ਼ਣਿ (ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ) ਨੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਭੇਦ ਦੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਖਾਏ—ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋਵੇ।
Verse 17
दूरमस्य गुरु भारं साध्वसं च पुन: पुनः । संदधद् विसजंश्रेषून् निर्विशेषमदृश्यत,भारी भार और भय उससे दूर हो गया था। वह बारंबार बाणोंका संधान करता और छोड़ता हुआ एक-सा दिखायी देता था
ਉਸ ਉੱਤੇੋਂ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਅਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉੱਠਣ ਵਾਲਾ ਡਰ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਤੀਰ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਛੱਡਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ-ਢਾਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਇਆ—ਅਡੋਲ ਤੇ ਅਟੱਲ।
Verse 18
चापमण्डलमेवास्य विस्फुरद् दिक्ष्वदृश्यत । सुदीप्तस्य शरत्काले सवितुर्मण्डलं यथा
ਉਸ ਦਾ ਧਨੁਸ਼-ਮੰਡਲ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੂਰਜ ਦਾ ਮੰਡਲ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 19
ज्याशब्द: शुश्रुवे तस्य तलशब्दश्न दारुण: । महाशनिमुच: काले पयोदस्येव नि:स्वनः,उसके धनुषकी प्रत्यंचा और हथेलीका शब्द वर्षाकालमें महान् वज्र गिरानेवाले मेघकी गर्जनाके समान भयंकर सुनायी पड़ता था
ਉਸ ਦੀ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਜ੍ਯਾ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਅਤੇ ਹਥੇਲੀ ਦੀ ਕਠੋਰ ਥੱਪ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਸੀ—ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਮਹਾਂ ਬਿਜਲੀ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲ ਦੀ ਗੱਜਣਾ ਵਰਗੀ ਡਰਾਉਣੀ।
Verse 20
ह्वीमानमर्षी सौभद्रो मानकृत् प्रियदर्शन: । सम्मिमानयिषुर्वीरानिष्वस्त्रै श्चाप्पयुध्यत
ਲੱਜਾਸ਼ੀਲ, ਅਨਿਆਇ ਨੂੰ ਨਾ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਣ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਨੋਹਰ ਸੁਭਦਰਾ-ਪੁੱਤਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ—ਵਿਰੋਧੀ ਪੱਖ ਦੇ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਨਮਾਨ ਦੇਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ—ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 21
मृदुर्भूत्वा महाराज दारुण: समपद्यत । वर्षाभ्यतीतो भगवाञ्छरदीव दिवाकर:
ਮਹਾਰਾਜ! ਜਿਵੇਂ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਲੰਘਣ ਮਗਰੋਂ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਸੂਰਜ ਤੀਖੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚੰਡ ਹੋ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਪਹਿਲਾਂ ਮ੍ਰਿਦੁ ਰਹਿ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਲਈ ਅਤਿ ਉਗਰ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 22
शरान् विचित्रान् सुबहून् रुक्मपुड्खाज्छिलाशितान् | मुमोच शतश:ः क्रुद्धो गभस्तीनिव भास्कर:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਸਾਣ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਤੇਜ਼ ਕੀਤੇ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਪਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਅਨੇਕ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਬੇਅੰਤ ਤੀਰ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਛੱਡਣ ਲੱਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਸਭ ਪਾਸੇ ਖਿਲਾਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 23
क्षुपप्रैर्वत्सदन्तैश्व विपाठैश्व महायशा: । नाराचैरर्थचन्द्रा भैर्भल्लैररजलिकैरपि
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਹ ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ ਵੀਰ, ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਦੇ ਵੇਖਦੇ-ਵੇਖਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਥਸੈਨਾ ਉੱਤੇ ਖ਼ਸ਼ੁਰਪ੍ਰ, ਵਤਸਦੰਤ, ਵਿਪਾਠ, ਨਾਰਾਚ, ਅਰਧਚੰਦਰ ਆਕਾਰ ਤੀਰ, ਭੱਲ ਅਤੇ ਅੰਜਲਿਕ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਉਹਨਾਂ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੈਨਾ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਕੇ ਭੱਜ ਗਈ।
Verse 24
अवाकिरद् रथानीकं भारद्वाजस्य पश्यत: । ततस्तत्सैन्यमभवद् विमुखं शरपीडितम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਭਾਰਦਵਾਜ (ਦ੍ਰੋਣ) ਦੇ ਵੇਖਦੇ-ਵੇਖਦੇ ਉਸ ਨੇ ਰਥ-ਦਲ ਨੂੰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੈਨਾ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਵਿਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਭੱਜਣ ਲੱਗੀ।
Verse 37
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिगन्युवधपर्वमें आभिमन्युपराक्रमविषयक सैंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਦ੍ਰੋਣ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੁਵਧ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਅਭਿਮਨ੍ਯੁ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੈਂਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 38
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि अभिमन्युपराक्रमे आष्टात्रिंशो 5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें आभिमन्यु-पराक्रमविषयक अड़तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਦ੍ਰੋਣ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੁਵਧ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਅਭਿਮਨ੍ਯੁ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ-ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਅਠਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 76
वायुनेव महाशैल: सम्भग्नोडमिततेजसा । तब शीघ्रतापूर्वक हाथ चलानेवाले अर्जुनकुमारने अपने सायकोंद्वारा शल्यके भाईके मस्तक
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਟੁੱਟ ਕੇ ਢਹਿ ਪਏ, ਤਿਵੇਂ ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਸ਼ਲ੍ਯਰਾਜ ਦਾ ਭਰਾ ਛਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਅਰਜੁਨਪੁੱਤਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੱਥ ਚਲਾਉਂਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ, ਗਰਦਨ, ਬਾਂਹਾਂ, ਪੈਰ, ਧਨੁਸ਼, ਘੋੜੇ, ਛਤਰ, ਧਵਜ, ਸਾਰਥੀ, ਤ੍ਰਿਵੇਣੁ, ਰਥ-ਸ਼ਯਿਆ, ਪਹੀਏ, ਜੂਆ, ਤਰਕਸ਼, ਰੱਸੀਆਂ/ਅਨੁਕਰਸ਼, ਪਤਾਕਾਵਾਂ, ਚੱਕਰ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਉਪਕਰਣ ਕੱਟ ਸੁੱਟੇ। ਉਸ ਪਲ ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਖ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਵਾ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਢਹਿ ਪਏ ਜਿਵੇਂ, ਸ਼ਲ੍ਯ ਦਾ ਉਹ ਭਰਾ ਟੁਕੜੇ ਟੁਕੜੇ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਉਸ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਗਹਿਣੇ ਵੀ ਚਿੱਥੜੇ ਚਿੱਥੜੇ ਹੋ ਗਏ।
Verse 103
अभ्यधावन्त संक़्रुद्धा विविधायुधपाणय: । शल्यके भाईके मारे जानेपर उसके बहुत-से सैनिक अपने कुल और निवासस्थानके नाम सुनाते हुए कुपित हो हाथोंमें नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्र लिये अर्जुनकुमार अभिमन्युकी ओर दौड़े
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸ਼ਲ੍ਯ ਦੇ ਭਰਾ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਬਹੁਤੇ ਯੋਧੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠੇ। ਉਹ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਕੁਲਾਂ ਅਤੇ ਨਿਵਾਸ-ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉਚਾਰਦੇ ਹੋਏ, ਰੋਸ ਨਾਲ ਅਰਜੁਨਪੁੱਤਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਏ।
Frequently Asked Questions
The text implies a tension between impartial military necessity and the expectations attached to pedagogical lineage: Duryodhana interprets Droṇa’s conduct through the lens of ācārya–śiṣya affiliation, raising the problem of perceived bias within a command role.
It illustrates how tactical agility, disciplined archery, and morale effects can allow a single agent to impose disproportionate pressure on a larger force—while also showing that such advantage triggers rapid counter-mobilization by centralized command.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the chapter functions primarily as narrative reportage and character-positioning within the war chronicle rather than as a self-contained merit statement.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.