Adhyaya 60
भीमसेनस्य प्रतिघातः—भगदत्तगजप्रहारः—घटोत्कचमायायुद्धम् (Bhīma’s Counteroffensive, Bhagadatta’s Elephant Assault, and Ghaṭotkaca’s Māyā Engagement)
Upa-parva: Bhīṣma-parva (Kurukṣetra Engagement Reports: Bhīma–Duryodhana–Bhagadatta–Ghaṭotkaca Episode Cluster)
Sañjaya reports a rapidly shifting engagement: Bhūriśravā strikes Sātyaki; both sides form encircling protective formations. Bhīma, angered, advances with mace-readiness, drawing concentrated Kaurava fire; Nandaka and Duryodhana wound him, and Duryodhana severs Bhīma’s bow. Bhīma retaliates, regains momentum, and eliminates multiple Kaurava princes in quick succession, causing the remainder to scatter. Bhīṣma directs allied mahārathas to suppress Bhīma; Bhagadatta charges on a powerful elephant, creating battlefield obscuration with heavy missile fire. Bhīma is again struck and momentarily loses consciousness, prompting Abhimanyu and others to respond with intense counter-volley. Ghaṭotkaca intervenes by deploying fear-amplifying māyā, manifesting elephant-like apparitions and coordinating a multi-elephant pressure against Bhagadatta’s mount. Hearing the tumult, Bhīṣma assesses the engagement as tactically unfavorable against the māyā-equipped rākṣasa force and advises an organized withdrawal and protection of Bhagadatta. The day closes with Kauravas retreating to camp in distress and the Pāṇḍavas returning with heightened morale, while Duryodhana mourns losses and orders camp procedures.
Chapter Arc: रात बीतते ही प्रभात के साथ संजय धृतराष्ट्र को सुनाते हैं—शान्तनुनन्दन भीष्म ने रणभूमि की ओर सेनाओं को चलने का आदेश दिया, मानो दिन का पहला प्रकाश ही शंखनाद बन उठा हो। → कुरुपितामह भीष्म विजयाकांक्षा से ‘गरुड’ नामक महाव्यूह की रचना करते हैं; व्यूह के अंग-प्रत्यंग में द्रोण, अश्वत्थामा, कृप, कृतवर्मा, त्रिगर्त, कैकेय, मद्र, सिन्धु-सौवीर आदि प्रतिष्ठित वीर नियोजित होते हैं। उधर पाण्डव भी प्रतिव्यूह रचते हैं—धर्मराज युधिष्ठिर गजानीक से घिरे मध्य में, और कृष्ण-रक्षित अर्जुन सहित प्रमुख महारथी अपने-अपने स्थानों पर सजते हैं। → दोनों पक्षों के व्यूह आमने-सामने आकर टकराते हैं—रथ से रथ, हाथी से हाथी, घोड़े और पदाति एक-दूसरे पर टूट पड़ते हैं; चारों ओर धूल, शस्त्र-झंकार और रण-कोलाहल में ‘घोर युद्ध’ का आरम्भ होता है। → अध्याय का अंत निर्णायक परिणाम पर नहीं, बल्कि युद्ध के व्यापक फैलाव पर टिकता है—जहाँ-तहाँ रथ-समूह और अश्वारोही दल परस्पर प्रहार करते दिखाई देते हैं; संग्राम की धारा पूरी तरह प्रवाहित हो चुकी है। → जब व्यूह भिड़ चुके हैं और सेनाएँ एक-दूसरे को काटने लगी हैं, तब अगला प्रश्न हवा में लटकता है—इस गरुड-व्यूह के प्रथम प्रहार में किसका पलड़ा झुकेगा?
Shlokas
Verse 1
संजयने कहा--भारत! जब रात बीती और प्रभात हुआ, तब शान्तनुनन्दन भीष्मने अपनी सेनाओंको युद्धभूमिमें चलनेका आदेश दिया
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ ਅਤੇ ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਤਦ ਸ਼ਾਂਤਨੁ-ਨੰਦਨ ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ-ਭੂਮੀ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।
Verse 2
गारुडं च महाव्यूहं चक्रे शान्तनवस्तदा । पुत्राणां ते जयाकाड्क्षी भीष्म: कुरुपितामह:,उस समय कुरुकुलके पितामह शान्तनुकुमार भीष्मने आपके पुत्रोंको विजय दिलानेकी इच्छासे महान् गरुड़व्यूहकी रचना की
ਤਦੋਂ ਕੁਰੂਪਿਤਾਮਹ ਸ਼ਾਂਤਨੁ-ਨੰਦਨ ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ‘ਗਰੁੜ’ ਨਾਮਕ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ-ਵਿਊਹ ਰਚਿਆ।
Verse 3
गरुडस्य स्वयं तुण्डे पिता देवब्रतस्तव । चक्षुषी च भरद्वाज: कृतवर्मा च सात्वत:
ਗਰੁੜ-ਆਕਾਰ ਉਸ ਵਿਊਹ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾ ਦੇਵਵ੍ਰਤ (ਭੀਸ਼ਮ) ਆਪ ਚੋਂਚ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਅੱਗੇ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਭਰਦਵਾਜ-ਪੁੱਤਰ ਦ੍ਰੋਣ ਅਤੇ ਸਾਤਵਤ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਦੋਵੇਂ ਨੇਤਰਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਟਿਕੇ।
Verse 4
अश्वत्थामा कृपश्चैव शीर्षमास्तां यशस्विनौ । त्रैगर्तैरथ कैकेयैर्वाटधानैश्व संयुगे,यशस्वी वीर अश्वत्थामा और कृपाचार्य शिरोभागमें खड़े हुए। इनके साथ त्रिगर्त, केकय और वाटथान भी युद्धभूमिमें उपस्थित थे
ਯਸ਼ਸਵੀ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾਚਾਰਯ ਸ਼ਿਰੋ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ। ਅਤੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਗਰਤ, ਕੈਕਯ ਅਤੇ ਵਾਟਧਾਨ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
Verse 5
भूरिश्रवा: शल: शल्यो भगदत्तश्न मारिष । मद्रका: सिन्धुसौवीरास्तथा पाउ्चनदाश्न ये
ਹੇ ਮਾਰਿਸ਼! ਭੂਰੀਸ਼੍ਰਵਾ, ਸ਼ਲ, ਸ਼ਲ੍ਯ ਅਤੇ ਭਗਦੱਤ; ਅਤੇ ਮਦ੍ਰ, ਸਿੰਧੁ, ਸੌਵੀਰ, ਤਥਾ ਪਾਂਚਨਦ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਵੀ (ਉਸ ਵਿਊਹ ਵਿੱਚ) ਸਨ।
Verse 6
पृष्ठे दुर्योधनो राजा सोदर्य: सानुगैर्वृत:
ਆਪਣੇ ਸਹੋਦਰ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਨੁਚਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਾਜਾ ਦੁਰਯੋਧਨ ਪਿੱਛਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ।
Verse 7
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ काम्बोजाश्व शकैः सह । पुच्छमासन् महाराज शूरसेनाश्व सर्वश:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਮਹਾਰਾਜ! ਅਵੰਤੀ ਦੇ ਵਿਂਦ ਅਤੇ ਅਨੁਵਿੰਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੰਬੋਜ ਤੇ ਸ਼ਕ, ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸ਼ੂਰਸੇਨ ਦੇ ਯੋਧੇ ਉਸ ਮਹਾਂ-ਵਿਊਹ ਦੇ ਪਿੱਛਲੇ ਭਾਗ—ਪੁੱਛ-ਦੇਸ਼—ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਹੋਏ।
Verse 8
मागधाश्नर कलिड्ाश्ष दासेरकगणै: सह । दक्षिणं पक्षमासाद्य स्थिता व्यूहस्य दंशिता:,मगध और कलिंगदेशके योद्धा दासेरकगणोंके साथ कवच धारण करके व्यूहके दायें पंखके स्थानमें स्थित हुए
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਮਗਧ ਅਤੇ ਕਲਿੰਗ ਦੇ ਯੋਧੇ ਦਾਸੇਰਕ ਟੋਲੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਕਵਚ ਪਾ ਕੇ, ਵਿਊਹ ਦੇ ਦੱਖਣ—ਸੱਜੇ ਪੱਖ—ਵੱਲ ਜਾ ਕੇ ਡਟ ਗਏ।
Verse 9
कारूषाश्न विकुज्जाश्न मुण्डा: कुण्डीवृषास्तथा । बृहदूबलेन सहिता वाम॑ पार्श्रमवस्थिता:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਕਾਰੂਸ਼, ਵਿਕੁੰਜ, ਮੁੰਡ ਅਤੇ ਕੁੰਡీవ੍ਰਿਸ਼—ਇਹ ਸਭ ਬ੍ਰਿਹਦੂਬਲ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵਿਊਹ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਡਟ ਗਏ।
Verse 10
कारूष, विकुंज, मुण्ड और कुण्डीवृष आदि योद्धा राजा बृहदबलके साथ बायें पंखके स्थानमें खड़े हुए ।।
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਸ ਫੌਜ ਨੂੰ ਵਿਊਹਬੱਧ ਵੇਖ ਕੇ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਵ੍ਯਸਾਚੀ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਦੇ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਵਿਊਹ ਬਣਾਇਆ।
Verse 11
अर्धचन्द्रेण व्यूहेन व्यूहं तमतिदारुणम् । दक्षिणं शुड्रमास्थाय भीमसेनो व्यरोचत
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਸ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਵਿਊਹ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅਰਧਚੰਦਰਾਕਾਰ ਵਿਊਹ ਬਣਾ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਸਿੰਗ—ਸੱਜੇ ਪੱਖ—ਤੇ ਟਿਕ ਕੇ ਭੀਮਸੇਨ ਚਮਕ ਉਠਿਆ।
Verse 12
नानाशस्त्रौससम्पन्नैर्नानादेश्यैर्नपैर्वत: । तदन्वेव विराटश्न द्रपदश्च॒ महारथ:
ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਸਜ्ज, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਰੇਸ਼ ਵੀ ਸਨ। ਭੀਮਸੇਨ ਦੇ ਠੀਕ ਪਿੱਛੇ ਰਾਜਾ ਵਿਰਾਟ ਅਤੇ ਮਹਾਰਥੀ ਦ੍ਰੁਪਦ ਖੜੇ ਹੋਏ।
Verse 13
तदनन्तरमेवासीन्नीलो नीलायुथै: सह । नीलादनन्तरश्वैव धृष्टकेतुर्महाबल:,उनके बाद नील आयुधधारी सैनिकोंके साथ राजा नील और नीलके बाद महाबली धृष्टकेतु खड़े हुए
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੀਲ-ਆਯੁਧਧਾਰੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਸਮੇਤ ਰਾਜਾ ਨੀਲ ਖੜਾ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਨੀਲ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਮਹਾਬਲੀ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਕੇਤੂ ਵੀ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ।
Verse 14
चेदिकाशिकरूषैश्न पौरवैरपि संवृतः । धृष्टद्युम्न: शिखण्डी च पज्चालाश्व प्रभद्रका:
ਹੇ ਭਾਰਤ! ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਕੇਤੂ ਦੇ ਨਾਲ ਚੇਦੀ, ਕਾਸ਼ੀ, ਕਰੂਸ਼ ਅਤੇ ਪੌਰਵ ਆਦਿ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸੈਨਿਕ ਵੀ ਸਨ। ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ, ਸ਼ਿਖੰਡੀ, ਪਾਂਚਾਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਦ੍ਰਕਗਣ ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੈਨਾ ਦੇ ਮੱਧ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਲਈ ਖੜੇ ਹੋਏ।
Verse 15
मध्ये सैन्यस्य महतः स्थिता युद्धाय भारत । तत्रैव धर्मराजो5पि गजानीकेन संवृतः
ਹੇ ਭਾਰਤ! ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੈਨਾ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਉਹ ਯੁੱਧ ਲਈ ਖੜੇ ਸਨ। ਓਥੇ ਹੀ ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਵੀ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 16
ततस्तु सात्यकी राजन द्रौपद्या: पजच चात्मजा: । अभिमन्युस्तत: शूर इरावांश्व॒ ततः परम्,राजन! तदनन्तर सात्यकि और द्रौपदीके पाँचों पुत्र खड़े हुए। इनके बाद शूरवीर अभिमन्यु और अभिमन्युके बाद इरावान् थे
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਅਤੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਪੰਜੇ ਪੁੱਤਰ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ, ਅਤੇ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਰਾਵਾਨ ਖੜਾ ਹੋਇਆ।
Verse 17
भैमसेनिस्ततो राजन् केकयाश्न महारथा: । ततो<भूद् द्विपदां श्रेष्ठो वाम॑ पार्श्वमुपाश्रित:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਭੀਮਸੇਨ ਅਤੇ ਕੇਕਯਾਂ ਦੇ ਮਹਾਰਥੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੇ ਜਾ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਖੱਬੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ।
Verse 18
एवमेतं महाव्यूहं प्रत्यव्यूहन्त पाण्डवा:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਮਹਾਂ-ਵਿਊਹ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਵਿਊਹ ਬਣਾਇਆ।
Verse 19
ततः प्रववृते युद्ध व्यतिषक्तरथद्धिपम्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਫਿਰ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ; ਰਥ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੁੱਥਮਗੁੱਥਾ ਹੋ ਗਏ।
Verse 20
हयौघाश्र रथौघाश्ष तत्र तत्र विशाम्पते
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਸਨ।
Verse 21
धावतां च रथौघानां निघ्नतां च पृथक् पृथक्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ, ਦੌੜਦੇ ਰਥਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕੋਲਾਹਲ ਨਾਲ, ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਮਿਲ ਕੇ ਸ਼ੋਰ ਹੋਰ ਵੀ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਉਸ ਘੋਰ ਸਮਰ ਵਿੱਚ, ਆਘਾਤ-ਪ੍ਰਤਿਆਘਾਤ ਕਰਦੇ ਨਰਵੀਰਾਂ ਦੀ ਡਰਾਉਣੀ ਧੁਨੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪ ਗਈ।
Verse 22
बभूव तुमुल: शब्दो विमिश्रो दुन्दुभिस्वनै: । दिवस्पृड नरवीराणां निघ्नतामितरेतरम् | सम्प्रहारे सुतुमुले तव तेषां च भारत
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਤੇਰੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਉਸ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਟੱਕਰ ਵਿੱਚ ਨਗਾਰਿਆਂ (ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ) ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਇਕ ਪ੍ਰਚੰਡ ਕੋਲਾਹਲ ਉੱਠਿਆ। ਪਰਸਪਰ ਹਮਲਾ-ਜਵਾਬੀ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਵੀਰਾਂ ਦੀ ਉਹ ਡਰਾਉਣੀ ਧੁਨ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਲੱਗੀ।
Verse 56
जयद्रथेन सहिता ग्रीवायां संनिवेशिता: । आर्य! भूरिश्रवा
ਸੰਜਯ ਨੇ ਦੱਸਿਆ—ਆਰਯ! ਜਯਦ੍ਰਥ ਦੇ ਨਾਲ ਭੂਰੀਸ਼੍ਰਵਸ, ਸ਼ਲ, ਸ਼ਲ੍ਯ ਅਤੇ ਭਗਦੱਤ—ਇਹ ਸਭ ਵ੍ਯੂਹ ਦੇ ‘ਗ੍ਰੀਵਾ’ (ਗਰਦਨ) ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਦ੍ਰ, ਸਿੰਧੁ, ਸੌਵੀਰ ਅਤੇ ਪੰਜਨਦ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਯੋਧੇ ਵੀ ਖੜੇ ਸਨ।
Verse 176
सर्वस्य जगतो गोप्ता गोप्ता यस्य जनार्दन: । नरेश्वर! इरावानके बाद भीमसेनपुत्र घटोत्कच तथा महारथी केकय खड़े हुए। तत्पश्चात् मनुष्योंमें श्रेष्ठ अर्जुन उस व्यूहके बायें पार्श्व या शिखरके स्थानमें खड़े हुए
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਇਰਾਵਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੀਮਸੇਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਘਟੋਤਕਚ ਅਤੇ ਕੇਕਯ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਮਹਾਰਥੀ ਡਟ ਕੇ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਰਜੁਨ ਵ੍ਯੂਹ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ—ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ-ਸਥਾਨ—ਤੇ ਜਾ ਖੜਾ ਹੋਇਆ; ਜਿਸ ਦਾ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ ਜਨਾਰਦਨ ਆਪ ਹੈ।
Verse 186
वधार्थ तव पुत्राणां तत्पक्ष॑ं ये च सड़ता: । इस प्रकार पाण्डवोंने आपके पुत्रों तथा उनके पक्षमें आये हुए अन्यान्य भूपालोंके वधके लिये इस महाव्यूहकी रचना की
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਅਤੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਆ ਖੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰ ਲਈ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਇਹ ਮਹਾਨ ਵ੍ਯੂਹ ਰਚਿਆ।
Verse 196
तावकानां परेषां च निध्नतामितरेतरम् | तदनन्तर एक-दूसरेपर प्रहार करते हुए आपके और शत्रुपक्षके सैनिकोंका घोर युद्ध आरम्भ हो गया, जिसमें रथसे रथ और हाथीसे हाथी भिड़ गये थे
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਫਿਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਡਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਤੇਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੂ ਪੱਖ ਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਤੁਰੰਤ ਛਿੜ ਗਿਆ। ਰਥ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਏ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਭਿੜੇ; ਦੋਵੇਂ ਪੱਖ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਅਡਿੱਗ ਸਨ।
Verse 206
सम्पतन्तो व्यदृश्यन्त निध्नन्तस्ते परस्परम् | प्रजानाथ! जहाँ-तहाँ सब ओर घोड़ों और रथोंके समुदाय एक-दूसरेपर टूटते और प्रहार करते दिखायी दे रहे थे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਨਾਥ! ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ-ਤਿੱਥੇ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪੈਂਦੇ, ਟਕਰਾਂ ਮਾਰਦੇ ਅਤੇ ਪਰਸਪਰ ਵਾਰ ਕਰਦੇ ਦਿਸ ਰਹੇ ਸਨ।
Frequently Asked Questions
The chapter implies a leadership dilemma: whether to continue high-risk engagement for honor and momentum or to preserve forces and protect vulnerable allies—balancing valor with responsibility to the larger host.
Agency operates within constraints: courage is repeatedly shown, but outcomes hinge on coordination, support roles (charioteers/elephant corps), and prudent command decisions—suggesting that duty includes strategic restraint, not only confrontation.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the meta-layer functions through Sañjaya’s reporting and Bhīṣma’s evaluative counsel, framing events as lessons in command ethics and battlefield pragmatics.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.