Adhyaya 65
Parīkṣit-janma-saṃkaṭa and Kuntī’s petition to Vāsudeva (परिक्षिज्जन्मसंकटं कुन्त्याः प्रार्थना च)
Upa-parva: Vārāṇasī-praveśa and Parīkṣit-janma-saṃkaṭa (episode within Āśvamedhika-parva)
Vaiśaṃpāyana reports that Kṛṣṇa, informed of the Aśvamedha timing, travels with prominent Vṛṣṇis (including Balarāma, Sātyaki/Yuyudhāna, Pradyumna/Raukmiṇeya, Sāmba, Gada, Kṛtavarman, and others) to Vārāṇasī. Dhṛtarāṣṭra and Vidura receive them according to protocol, and Kṛṣṇa resides there honored by Vidura and Yuyutsu. During their stay, Parīkṣit—Janamejaya’s father—is born, but lies motionless, afflicted by the Brahmāstra deployed by Aśvatthāman, intensifying both relief and sorrow among the populace. Kṛṣṇa hastens into the inner quarters, where Kuntī approaches in tears, joined by Draupadī, Subhadrā, and other women. Kuntī addresses Kṛṣṇa as the family’s refuge and invokes his earlier pledge to revive the child born dead. She frames the infant as the remaining support of the Pāṇḍavas, the ancestral offerings of Pāṇḍu, and the continuity of Abhimanyu’s line; she recalls Abhimanyu’s affectionate plans for the child’s future training among the Vṛṣṇis. The women collectively bow and petition Kṛṣṇa to secure the welfare of the lineage. The chapter closes with Kṛṣṇa lifting and consoling Kuntī, signaling imminent intervention.
Chapter Arc: ज्योतिष-शास्त्र के ध्रुव नक्षत्रों (उत्तरा-त्रय, रोहिणी) और ध्रुव-वार (रविवार) का संकेत देकर ब्राह्मण युधिष्ठिर को बताते हैं कि यह समय देव-पूजन और सिद्धि के लिए अत्यन्त अनुकूल है। → राजा युधिष्ठिर ब्राह्मणों की आज्ञा मानकर गिरीश (महादेव) के लिए विधिपूर्वक उपहार-बलि की व्यवस्था करते हैं; पुरोहित अग्नि को आज्य से तर्पित कर मन्त्र-सिद्ध चरु बनाता है, और क्रमशः पुष्प, मोदक, पायस, मांस, फल-गूदा, लावा आदि विविध नैवेद्य जुटाए जाते हैं। साथ ही यक्षों-भूतों के अधिपतियों (कुबेर, मणिभद्र आदि) के लिए भी निवाप, तिलयुक्त अन्न, कृसर (खिचड़ी) और मांस से बलि-क्रम निर्धारित होता है—अनुष्ठान की व्यापकता और सूक्ष्म विधि ही तनाव का स्रोत बनती है। → पुरोहित द्वारा रात्रिचर भूतों के लिए घड़ों में भात भरकर बलि अर्पित की जाती है; युधिष्ठिर सहस्रों गौएँ ब्राह्मणों को दान देते हैं, और धूप-सुगन्ध व पुष्पालंकार से महादेव का स्थान अत्यन्त शोभायमान हो उठता है—यही अनुष्ठान का चरम, जहाँ लोक-देव-यक्ष-भूत सभी को विधि से तृप्त किया जाता है। → कुबेर (धनपति) की भी विचित्र पुष्प, मालपूआ, खिचड़ी आदि से प्रसन्नतापूर्वक पूजा होती है; विधि-पालन, दान और संतोष के साथ युधिष्ठिर का यज्ञ-परिसर शान्त, पवित्र और समृद्धि-संकेत से भर जाता है। → अनुष्ठान से प्रसन्न देव-यक्ष शक्तियाँ आगे किस प्रकार फल प्रदान करेंगी—यह संकेत अगले प्रसंग के लिए छोड़ा जाता है।
Shlokas
Verse 1
>>: बछ। अर: - ज्योतिष शास्त्रके अनुसार तीनों उत्तरा तथा रोहिणी--ये ध्रुवसंज्ञक नक्षत्र हैं। दिनोंमें रविवारको ध्रुव बताया गया है। उत्तरा और रविवारका संयोग होनेपर अमृतसिद्धि नामक योग होता है; अतः इसी योगमें पाण्डवोंके प्रस्थान करनेका अनुमान किया जा सकता है। पजञज्चषष्टितमो< ध्याय: ब्राह्मणोंकी आज्ञासे भगवान् शिव और उनके पार्षद आदिकी पूजा करके युधिष्ठटिरका उस धनराशिको खुदवाकर अपने साथ ले जाना ब्राह्मणा ऊचु क्रियतामुपहारोउद्य त्यम्बकस्य महात्मन: । दत्त्वोपहारं नूपते ततः स्वार्थ यतामहे,ब्राह्मण बोले--नरेश्वरर अब आप परमात्मा भगवान् शंकरको पूजा चढ़ाइये। पूजा चढ़ानेके बाद हमें अपने अभीष्ट कार्यकी सिद्धिके लिये प्रयत्न करना चाहिये
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਅੱਜ ਮਹਾਤਮਾ ਤ੍ਰਯੰਬਕ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹਾਓ। ਭੇਟ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਇੱਛਿਤ ਕਾਰਜ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰੀਏ।
Verse 2
श्रुत्वा तु वचन तेषां ब्राह्मणानां युधिष्ठिर: । गिरीशस्य यथान्यायमुपहारमुपाहरत्,उन ब्राह्मणोंकी बात सुनकर राजा युधिष्ठिरने भगवान् शंकरको विधिपूर्वक नैवेद्य अर्पण किया
ਉਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿਰੀਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਭੇਟ ਅਰਪਣ ਕੀਤੀ।
Verse 3
आज्येन तर्पयित्वाग्निं विधिवत् संस्कृतेन च । मन्त्रसिद्धं चरुं कृत्वा पुरोधा: स ययौ तदा,तत्पश्चात् उनके पुरोहितने विधिपूर्वक संस्कार किये हुए घृतके द्वारा अग्निदेवको तृप्त करके मन्त्रसिद्ध चरु तैयार किया और भेंट अर्पित करनेके लिये वे देवताके समीप गये
ਫਿਰ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੇ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਘੀ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਿੱਧ ਚਰੂ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਤਦ (ਅਰਪਣ ਲਈ) ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 4
स गृहीत्वा सुमनसो मन्त्रपूता जनाधिप । मोदकै: पायसेनाथ मांसैश्नोपाहरद् बलिम्
ਤਦ ਜਨਾਧਿਪ ਰਾਜੇ ਨੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਪਵਿਤ੍ਰ ਕੀਤੇ ਸ਼ੁਭ ਪੁਸ਼ਪ ਆਦਿ ਲੈ ਕੇ, ਮੋਦਕ, ਪਾਇਸ ਅਤੇ ਮਾਸ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਲੀ-ਭੇਟ ਅਰਪਣ ਕੀਤੀ।
Verse 5
सर्व स्विष्टतमं कृत्वा विधिवद् वेदपारग:
ਵੇਦ-ਪਾਰਗ (ਪੁਰੋਹਿਤ) ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰਯੋਗ ਕਰਮ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 6
यक्षेन्द्राय कुबेराय मणिभद्राय चैव ह,तथान्येषां च यक्षाणां भूतानां पतयश्न ये । कृसरेण च मांसेन निवापैस्तिलसंयुतै: ७ ।। इसके बाद यक्षराज कुबेरको, मणिभद्रको, अन्यान्य यक्षोंकी और भूतोंके अधिपतियोंको खिचड़ी, फलके गूदे तथा तिलमिश्रित जलकी अंजलियाँ निवेदन करके उनकी पूजा सम्पन्न की
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਯੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਕੁਬੇਰ, ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਯੱਖਾਂ ਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਖਿਚੜੀ (ਕ੍ਰੁਸਰ), ਮਾਸ ਅਤੇ ਤਿਲ-ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਨਿਵਾਪ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।
Verse 7
तथान्येषां च यक्षाणां भूतानां पतयश्न ये । कृसरेण च मांसेन निवापैस्तिलसंयुतै: ७ ।। इसके बाद यक्षराज कुबेरको, मणिभद्रको, अन्यान्य यक्षोंकी और भूतोंके अधिपतियोंको खिचड़ी, फलके गूदे तथा तिलमिश्रित जलकी अंजलियाँ निवेदन करके उनकी पूजा सम्पन्न की
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਯੱਖਾਂ ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਖਿਚੜੀ (ਕ੍ਰੁਸਰ), ਮਾਸ ਅਤੇ ਤਿਲ-ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਨਿਵਾਪ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 8
ओदनं कुम्भश: कृत्वा पुरोधा: समुपाहरत् । ब्राह्मणेभ्य: सहस्राणि गवां दत्त्वा तु भूमिप:
ਘੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਓਦਨ (ਪਕਿਆ ਚੌਲ) ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਉਹ ਅੱਗੇ ਲਿਆਇਆ; ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗੇ ਕਰਮ ਕੀਤਾ।
Verse 9
धूपगन्धनिरुद्धं तत् सुमनोभिश्च संवृतम्
ਉਹ ਥਾਂ ਧੂਪ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਤਾਜ਼ੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਸੀ।
Verse 10
कृत्वा पूजां तु रुद्रस्य गणानां चैव सर्वश:
ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 11
ययौ व्यासं पुरस्कृत्य नृपो रत्ननिर्धि प्रति । भगवान् शिव और उनके पार्षदोंकी सब प्रकारसे पूजा करके महर्षि व्यासको आगे किये राजा युधिष्ठिर उस स्थानको गये, जहाँ वह रत्न एवं सुवर्णकी राशि संचित थी ।। १० न््।! पूजयित्वा धनाध्यक्षं प्रणिपत्याभिवाद्य च,प्रीतिमान् स कुरुश्रेष्ठ खानयामास तद् धनम् | वहाँ उन्होंने नाना प्रकारके विचित्र फूल, मालपूआ तथा खिचड़ी आदिके द्वारा धनपति कुबेरकी पूजा करके उन्हें प्रणाम--अभिवादन किया। तत्पश्चात् उन्हीं सामग्रियोंसे शंख आदि निधियों तथा समस्त निधिपालोंका पूजन करके श्रेष्ठ ब्राह्मणोंकी पूजा की। फिर उनसे स्वस्तिवाचन कराकर जन ब्राह्मणोंके पुण्याहघोषसे तेजस्वी हुए शक्तिशाली कुरुश्रेष्ठ राजा युधिष्ठिर बड़ी प्रसन्नताके साथ उस धनको खुदवाने लगे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਨਾਧ੍ਯਕਸ਼ ਕੁਬੇਰ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਅਭਿਵਾਦਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਪ੍ਰਸੰਨ-ਚਿੱਤ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਉਸ ਖਜ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਖੁਦਵਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਹ ਧਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲੋਭ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਸ਼ਰਧਾ, ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰੀਤਾਂ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਧਰਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ—ਇਹੀ ਉਸ ਦਾ ਅਰਥ ਸੀ।
Verse 12
सुमनोभिर्विचित्राभिरपूपै: कूसरेण च । शड्खादींश्व निधीन् सर्वान् निधिपालांश्व सर्वशः
ਸੁੰਦਰ-ਸੁੰਦਰ ਵਿਭਿੰਨ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਅਪੂਪ (ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਮਿੱਠੇ ਕੇਕ) ਅਤੇ ਹੋਰ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ੰਖ ਆਦਿ ਸਭ ਨਿਧੀਆਂ ਦਾ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨਿਧੀਆਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਪੂਜਨ ਕੀਤਾ।
Verse 13
अर्चयित्वा द्विजाग्रयान् स स्वस्ति वाच्य च वीर्यवान् | तेषां पुण्याहघोषेण तेजसा समवस्थित:
ਵੀਰਯੁਕਤ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜਾਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਵਸਤੀ-ਵਾਚਨ ਕਰਵਾਇਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਣ੍ਯਾਹ-ਘੋਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਤੇਜਸਵੀ ਹੋ ਕੇ ਸਥਿਰ-ਚਿੱਤ ਖੜਾ ਰਿਹਾ।
Verse 14
ततः पात्री: सकरका बहुरूपा मनोरमा:,कुछ ही देरमें अनेक प्रकारके विचित्र, मनोरम एवं बहुसंख्यक सहस्रों सुवर्णमय पात्र निकल आये। कठौते, सुराही, गडुआ, कड़ाह, कलश तथा कटोरे--सभी तरहके बर्तन उपलब्ध हुए
ਫਿਰ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਜੜੇ, ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਮਨੋਹਰ ਬਰਤਨ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਸਾਰੇ ਸੋਨੇ ਦੇ।
Verse 15
भृूज़ाराणि कटाहानि कलशान् वर्धमानकान् | बहूनि च विचित्राणि भाजनानि सहस्रश:,कुछ ही देरमें अनेक प्रकारके विचित्र, मनोरम एवं बहुसंख्यक सहस्रों सुवर्णमय पात्र निकल आये। कठौते, सुराही, गडुआ, कड़ाह, कलश तथा कटोरे--सभी तरहके बर्तन उपलब्ध हुए
ਸੁਰਾਹੀਆਂ, ਕੜਾਹ, ਕਲਸ਼ ਅਤੇ ਵਰਧਮਾਨਕ—ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਬਰਤਨ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 16
उद्धारयामास तदा धर्मराजो युधिष्ठिर: । तेषां रक्षणमप्यासीन्महान् करपुटस्तथा,धर्मराज युधिष्ठिरने उस समय उन सब बर्तनोंको भूमि खोदकर निकलवाया। उन्हें रखनेके लिये बड़ी-बड़ी संदूर्कें लायी गयी थीं
ਉਸ ਵੇਲੇ ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਧਰਤੀ ਖੁਦਵਾ ਕੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਬਰਤਨ ਕੱਢਵਾਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਸੰਦੂਕ ਮੰਗਵਾ ਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਵਾਏ; ਅਰਪਿਤ ਧਨ-ਵਸਤੂ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਕਰਨੀ ਰਾਜਧਰਮ ਹੈ—ਇਹ ਉਸ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ।
Verse 17
नद्धं च भाजनं राजंस्तुलार्थमभवन्नूप । वाहन पाण्डुपुत्रस्य तत्रासीत् तु विशाम्पते,राजन्! एक-एक संदूकमें बंद किये हुए बर्तनोंका बोझ आधा-आधा भार होता था। प्रजानाथ! उन सबको ढोनेके लिये पाण्डुपुत्र युधिष्ठिके वाहन भी वहाँ उपस्थित थे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਬਰਤਨ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬੰਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਤੋਲ ਮੁਤਾਬਕ ਬੋਝ ਬਰਾਬਰ-ਬਰਾਬਰ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਨਾਥ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਢੋਣ ਲਈ ਪਾਂਡੁਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਵਾਹਨ ਵੀ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
Verse 18
षष्टिरुष्टसहस्राणि शतानि द्विगुणा हया: । वारणाश्न महाराज सहस्रशतसम्मिता:,महाराज! साठ हजार ऊँट, एक करोड़ बीस लाख घोड़े, एक लाख हाथी, एक लाख रथ, एक लाख छकड़े और उतनी ही हथिनियाँ थीं। गधों और मनुष्योंकी तो गिनती ही नहीं थी
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਹਾਰਾਜ! ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਊਠ ਸਨ; ਘੋੜੇ ਸੌ ਦੇ ਦੋਗੁਣੇ-ਸੌ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਨ; ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਇੱਕ ਲੱਖ ਸਨ।
Verse 19
शकटानि रथाश्रैव तावदेव करेणव: । खराणां पुरुषाणां च परिसंख्या न विद्यते,महाराज! साठ हजार ऊँट, एक करोड़ बीस लाख घोड़े, एक लाख हाथी, एक लाख रथ, एक लाख छकड़े और उतनी ही हथिनियाँ थीं। गधों और मनुष्योंकी तो गिनती ही नहीं थी
ਉਤਨੇ ਹੀ ਗੱਡੇ (ਸ਼ਕਟ) ਅਤੇ ਰਥ ਵੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਤਨੀ ਹੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਥਣੀਆਂ ਵੀ। ਪਰ, ਮਹਾਰਾਜ, ਗਧਿਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਕੋਈ ਹਿਸਾਬ ਨਹੀਂ ਸੀ।
Verse 20
एतद् वित्तं तदभवद् यदुद्धप्रे युधिष्ठिर: । षोडशाष्टौ चतुर्विशत्सहस्रं भारलक्षणम्,द्वैपायनाभ्यनुज्ञात: पुरस्कृत्य पुरोहितम् । युधिष्ठिरने वहाँ जितना धन खुदवाया था, वह सोलह करोड़ आठ लाख और चौबीस हजार भार सुवर्ण था। उन्होंने उपर्युक्त सब वाहनोंपर धन लद॒वाकर पाण्डुनन्दन युधिष्ठिरने पुनः महादेवजीका पूजन किया और व्यासजीकी आज्ञा लेकर पुरोहित धौम्य मुनिको आगे करके हस्तिनापुरको प्रस्थान किया
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਉੱਥੇ ਖੁਦਵਾ ਕੇ ਜੋ ਧਨ ਕੱਢਵਾਇਆ, ਉਹ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਰੋੜ ਅੱਠ ਲੱਖ ਚੌਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਭਾਰ ਸੋਨਾ ਸੀ। ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ (ਵਿਆਸ) ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਅਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਫਿਰ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 21
एतेष्वादाय तद् द्रव्यं पुनरभ्यर्च्य पाण्डव: । महादेवं प्रति ययौ पुरं नागाह्दयं प्रति,द्वैपायनाभ्यनुज्ञात: पुरस्कृत्य पुरोहितम् । युधिष्ठिरने वहाँ जितना धन खुदवाया था, वह सोलह करोड़ आठ लाख और चौबीस हजार भार सुवर्ण था। उन्होंने उपर्युक्त सब वाहनोंपर धन लद॒वाकर पाण्डुनन्दन युधिष्ठिरने पुनः महादेवजीका पूजन किया और व्यासजीकी आज्ञा लेकर पुरोहित धौम्य मुनिको आगे करके हस्तिनापुरको प्रस्थान किया
ਉਹ ਧਨ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਵਾਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਲਦਵਾ ਕੇ ਪਾਂਡਵ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਮੁੜ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ ਵਿਆਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਧੌਮ੍ਯ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਹ ਨਾਗਾਹ੍ਰਦਯ-ਨਗਰ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ।
Verse 22
000४7 222६ चर ॥ > कु कं |! २0०४० १॥७ ( / हि आ. बा हि गोयुते गोयुते चैव न्यवसत् पुरुषर्षभ:,राजन! वे वाहनोंपर बोझ अधिक होनेके कारण दो-दो कोसपर मुकाम देते जाते थे। द्रव्यके भारसे कष्ट पाती हुई वह विशाल सेना उन कुरुश्रेष्ठ वीरोंका हर्ष बढ़ाती हुई बड़ी कठिनाईसे नगरकी ओर उस धनको ले जा रही थी
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਵਾਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਬੋਝ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੋ-ਦੋ ਕ੍ਰੋਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਡੇਰਾ ਲਾਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਧਨ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਕਲੇਸ਼ ਪਾਂਦੀ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੈਨਾ, ਕੁਰੂ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਵਧਾਂਦੀ ਹੋਈ, ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਉਸ ਧਨ ਨੂੰ ਨਗਰ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ।
Verse 23
सा पुराभिमुखा राजन्नुवाह महती चमू: । कृच्छाद् द्रविणभारार्ता हर्षयन्ती कुरूद्वहान्,राजन! वे वाहनोंपर बोझ अधिक होनेके कारण दो-दो कोसपर मुकाम देते जाते थे। द्रव्यके भारसे कष्ट पाती हुई वह विशाल सेना उन कुरुश्रेष्ठ वीरोंका हर्ष बढ़ाती हुई बड़ी कठिनाईसे नगरकी ओर उस धनको ले जा रही थी
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੈਨਾ ਨਗਰ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧੀ। ਧਨ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਹੀ ਚੱਲਦੀ ਸੀ; ਪਰ ਉਸ ਖਜ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਲਿਜਾਂਦਿਆਂ ਵੀ ਕੁਰੂ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਤੇ ਹर्ष ਵਧਾਂਦੀ ਰਹੀ।
Verse 43
सुमनोभिश्न चित्राभिलजिरुच्चावचैरपि | जनेश्वर! उन्होंने मन्त्रपूत पुष्प लेकर मिठाई, खीर, फलके गूदे, विचित्र पुष्प, लावा (खील) तथा अन्य नाना प्रकारकी वस्तुओंद्वारा उपहार समर्पित किया
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਜਨੇਸ਼ਵਰ! ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਪਵਿੱਤਰ ਫੁੱਲ, ਮਿਠਾਈਆਂ ਅਤੇ ਪਾਇਸ (ਖੀਰ), ਫਲਾਂ ਦਾ ਗੂਦਾ, ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਪੁਸ਼ਪ, ਲਾਜਾ (ਖੀਲ) ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਉਪਹਾਰ ਵਜੋਂ ਅਰਪਣ ਕੀਤੀਆਂ।
Verse 56
किंकराणां तत: पश्चाच्चकार बलिमुत्तमम् | वेदोंके पारंगत विद्वान् पुरोहितने विधिपूर्वक देवताको अत्यन्त प्रिय लगनेवाले समस्त कर्म करके फिर भगवान् शिवके पार्षदोंको उत्तम बलि (भेंट-पूजा) चढ़ायी
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਦੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿੰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਬਲੀ ਅਰਪਣ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਕਰਮ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤੇ; ਅਤੇ ਨਿਯਮਪੂਰਵਕ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਾਰਸ਼ਦਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬਲੀ (ਭੇਟ-ਪੂਜਾ) ਚੜ੍ਹਾਈ।
Verse 64
इस प्रकार श्रीमहाभारत आश्वमेधिकपरव्वके अन्तर्गत अनुगीतापर्वमें द्रव्य लानेका उपक्रमविषयक चौंयठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧਿਕ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਨੁਗੀਤਾ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਉਪਕ੍ਰਮ-ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਚੌਂਹਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 65
इति श्रीमहाभारते आश्वमेधिके पर्वणि अनुगीतापर्वणि द्रव्यानयने पज्चषष्टितमो5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत आश्वमेधिकपर्वके अन्तर्गत अनुगीतापर्वमें द्रव्यका आनयनविषयक पैंसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਤੀ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧਿਕ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਅਨੁਗੀਤਾ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਆਨਯਨ ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਪੈਂਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 83
नक्तंचराणां भूतानां व्यादिदेश बलिं तदा | तदनन्तर पुरोहितने घड़ोंमें भात भरकर बलि अर्पित की। इसके बाद भूपालने ब्राह्मणोंको सहस्रों गौएँ देकर निशाचारी भूतोंको भी बलि भेंट की
ਉਸ ਵੇਲੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਫਿਰਣ ਵਾਲੇ ਭੂਤਾਂ ਲਈ ਵੀ ਬਲੀ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਤਦਨੰਤਰ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੇ ਘੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਤ ਭਰ ਕੇ ਬਲੀ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਭੂਪਾਲ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਨਿਸ਼ਾਚਰ ਭੂਤਾਂ ਲਈ ਵੀ ਨਿਯਤ ਬਲੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀ।
Verse 96
शुशुभे स्थानमत्यर्थ देवदेवस्य पार्थिव । पृथ्वीनाथ! देवाधिदेव महादेवजीका वह स्थान धूपोंकी सुगन्धसे व्याप्त और फूलोंसे अलंकृत होनेके कारण बड़ी शोभा पा रहा था
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ, ਹੇ ਪૃਥਵੀਨਾਥ! ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਉਹ ਸਥਾਨ ਅਤਿ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਸੀ। ਧੂਪ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 133
प्रीतिमान् स कुरुश्रेष्ठ खानयामास तद् धनम् | वहाँ उन्होंने नाना प्रकारके विचित्र फूल, मालपूआ तथा खिचड़ी आदिके द्वारा धनपति कुबेरकी पूजा करके उन्हें प्रणाम--अभिवादन किया। तत्पश्चात् उन्हीं सामग्रियोंसे शंख आदि निधियों तथा समस्त निधिपालोंका पूजन करके श्रेष्ठ ब्राह्मणोंकी पूजा की। फिर उनसे स्वस्तिवाचन कराकर जन ब्राह्मणोंके पुण्याहघोषसे तेजस्वी हुए शक्तिशाली कुरुश्रेष्ठ राजा युधिष्ठिर बड़ी प्रसन्नताके साथ उस धनको खुदवाने लगे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਉਸ ਧਨ ਨੂੰ ਖੁਦਵਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਫੁੱਲਾਂ, ਮਾਲਪੂਆ ਅਤੇ ਖਿਚੜੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਧਨਪਤੀ ਕੁਬੇਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ-ਅਭਿਵਾਦਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਹੀ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਸ਼ੰਖ ਆਦਿ ਨਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਸਤ ਨਿਧਿਪਾਲਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਤਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਸਵਸਤਿਵਾਚਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਅਤੇ ਪੁਣਿਆਹ-ਘੋਸ਼ ਨਾਲ ਤੇਜਸਵੀ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਧਨ ਨੂੰ ਖੁਦਵਾਉਣ ਲੱਗਾ।
Frequently Asked Questions
A conflict between irreversible wartime consequences (Brahmāstra’s lingering harm) and the ethical necessity of safeguarding an innocent heir, framed through the family’s appeal to Kṛṣṇa’s responsibility and prior assurance.
The chapter stresses pratijñā-pālana (fidelity to one’s promise) and the dharmic priority of protecting vulnerable life as essential to restoring social order after systemic violence.
No explicit phalaśruti appears in this excerpt; the meta-significance is narrative: Parīkṣit’s survival is positioned as the linchpin for the epic’s dynastic continuation and Janamejaya’s later listening context.