Adhyaya 53
Uttanka’s Inquiry and Vāsudeva’s Adhyātma Exposition (Guṇa–Ritual–Immanence Teaching)
Upa-parva: Uttanka–Vāsudeva Saṃvāda (Adhyātma and Aśvamedha-Ritual Identification Episode)
Uttanka requests a precise exposition of adhyātma from Keśava, indicating that the response will determine whether he offers praise or a curse—an opening that establishes the high stakes of doctrinal clarity. Vāsudeva replies by locating tamas, rajas, and sattva as states dependent on him, and by asserting mutual indwelling: all beings are in him and he is in all beings. The discourse extends this derivation to classes of entities (Rudras, Vasus, Daityas, Yakṣas, Rākṣasas, Nāgas, Gandharvas, Apsarases), and to ontological pairs (sat/asat, avyakta/vyakta, akṣara/kṣara), presenting them as aspects of his own nature. He then identifies the four āśrama-dharmas and sacrificial actions as similarly grounded in him. The chapter further connects Vedic revelation to Oṃkāra and equates key Aśvamedha components—Soma, yūpa, priestly functions, hymns, offerings, and expiatory rites—with divine presence. Vāsudeva describes dharma as his ‘mind-born’ beloved principle characterized by compassion toward all beings, and explains his repeated entry into diverse yonis and forms across the three worlds for dharma’s protection and re-establishment. He closes by portraying adaptive conduct in each birth-category and by reframing the Kuru catastrophe: those aligned with adharma were overcome under the law of time, while the Pāṇḍavas attain renown; the inquiry is declared answered in full.
Chapter Arc: मार्ग में अर्जुन बार-बार वृष्णिवंशी सखा श्रीकृष्ण को आलिंगन करता है; रथ दूर होते ही वह कठिनता से दृष्टि समेटता है—वियोग की छाया में कथा एक नए प्रसंग, उत्तंक-मुनि, की ओर मुड़ती है। → उत्तंक ब्राह्मणश्रेष्ठ मधुसूदन का सत्कार कर कुशल पूछता है और तीखे प्रश्न उठाता है—क्या कौरव-पाण्डव कुल में अविचल सौहार्द स्थापित हुआ? क्या सब राजा अपने-अपने राष्ट्रों में सुख से रहेंगे? कृष्ण के उत्तरों से संकेत मिलता है कि शांति-प्रयास हुए, पर विनाश टल न सका। → कृष्ण के कथन सुनते ही उत्तंक क्रोध से उबल पड़ता है, रोष से नेत्र फैल जाते हैं; वह कृष्ण को दोषी मानकर शाप देने को उद्यत होता है—यहीं संवाद का ताप चरम पर पहुँचता है। → कृष्ण उत्तंक को रोकते हैं: पहले अध्यात्म-तत्त्व सुनने का आग्रह करते हैं और कहते हैं कि उसके बाद भी इच्छा हो तो शाप दे देना; साथ ही वे स्पष्ट करते हैं कि कौरवों को शांत करने का उन्होंने भरसक प्रयत्न किया, पर वे विनाश की ओर ही बढ़े। → उत्तंक का क्रोध अभी शांत नहीं; अध्यात्म-उपदेश के बाद क्या वह शाप देगा या विवेक से लौटेगा—यह अनिश्चितता अगले अध्याय की देहरी पर छोड़ दी जाती है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका ३ *लोक मिलाकर कुल ५८ ३ “लोक हैं) >>: >> | अ>॥ की स्नॉसीिस्स त्रिपञज्चाशत्तमो<ड्ध्याय: मार्गमें श्रीकृष्णसे कौरवोंके विनाशकी बात सुनकर उत्तड़ मुनिका कुपित होना और श्रीकृष्णका उन्हें शान्त करना वैशम्पायन उवाच तथा प्रयान्तं वार्ष्णेयं द्वारकां भरतर्षभा: । परिष्वज्य न्यवर्तन्त सानुयात्रा: परंतपा:,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! इस प्रकार द्वारका जाते हुए भगवान् श्रीकृष्णको हृदयसे लगाकर भरतवंशके श्रेष्ठ वीर शत्रुसंतापी पाण्डव अपने सेवकों-सहित पीछे लौटे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਵਾਰ্ষਣੇਯ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਦਿਲੋਂ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਸ਼ਤਰੂ-ਸੰਤਾਪੀ ਪਾਂਡਵ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਸਮੇਤ ਮੁੜ ਪਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ।
Verse 2
पुन: पुनश्च वार्ष्णेयं पर्यष्वजत फाल्गुन: । आ चरक्षुविषयाच्चैनं स ददर्श पुन: पुन:,अर्जुनने वृष्णिवंशी प्यारे सखा श्रीकृष्णको बारंबार छातीसे लगाया और जबतक वे आँखोंसे ओझल नहीं हुए, तबतक उन्हींकी ओर वे बारंबार देखते रहे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਫਾਲਗੁਨ (ਅਰਜੁਨ) ਨੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਾਰਸ਼ਣੇਯ (ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਨੂੰ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾ ਲਿਆ। ਅਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਨਜ਼ਰ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਾ ਹੋ ਗਏ, ਅਰਜੁਨ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਹੀ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 3
कृच्छेणैव तु तां पार्थो गोविन्दे विनिवेशिताम् । संजहार ततो दृष्टिं कृष्णश्वाप्पपराजित:,जब रथ दूर चला गया, तब पार्थने बड़े कष्टसे श्रीकृष्णकी ओर लगी हुई अपनी दृष्टिको पीछे लौटाया। किसीसे पराजित न होनेवाले श्रीकृष्णकी भी यही दशा थी
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਾਰਥ ਨੇ ਗੋਵਿੰਦ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਆਪਣੀ ਨਿਗਾਹ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਹੀ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚਿਆ। ਅਤੇ ਅਪਰਾਜਿਤ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਓਹੀ ਸੀ—ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਨਿਗਾਹ ਮੋੜਨੀ ਔਖੀ ਹੋਈ।
Verse 4
तस्य प्रयाणे यान्यासन् निमित्तानि महात्मन: । बहुन्यद्भुतरूपाणि तानि मे गदतः शृणु,महामना भगवान्की यात्राके समय जो बहुत-से अद्भुत शकुन प्रकट हुए, उन्हें बताता हूँ, सुनो
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਵੇਲੇ ਅਨੇਕ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਸ਼ਕੁਨ-ਨਿਮਿੱਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਸੁਣੋ।
Verse 5
वायुर्वेगेन महता रथस्य पुरतो ववौ । कुर्वन्नि:शर्करं मार्ग विरजस्कमकण्टकम्,उनके रथके आगे बड़े वेगसे हवा आती और रास्तेकी धूल, कंकण तथा काँटोंको उड़ाकर अलग कर देती थी
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਥ ਦੇ ਅੱਗੇ ਮਹਾਨ ਵੇਗ ਨਾਲ ਹਵਾ ਵੱਗੀ, ਜੋ ਰਾਹ ਨੂੰ ਕੰਕੜਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਧੂੜ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਕੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।
Verse 6
ववर्ष वासवश्वैव तोयं शुचि सुगन्धि च । दिव्यानि चैव पुष्पाणि पुरत: शार्डधन्वचन:,इन्द्र श्रीकृष्णके सामने पवित्र एवं सुगन्धित जल तथा दिव्य पुष्पोंकी वर्षा करते थे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਸ਼ਾਰੰਗਧਨਵਾ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਅੱਗੇ ਪਵਿੱਤਰ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਜਲ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਵਾਈ।
Verse 7
स प्रयातो महाबाहु: समेषु मरुधन्वसु । ददर्शाथ मुनिश्रेष्ठमुत्तडकममितौजसम्,इस प्रकार मरुभूमिके समतल प्रदेशमें पहुँचकर महाबाहु श्रीकृष्णने अमिततेजस्वी मुनिश्रेष्ठ उत्तंकका दर्शन किया
ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਮਹਾਬਾਹੁ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਮਤਲ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉੱਤੰਕ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ।
Verse 8
स तं सम्पूज्य तेजस्वी मुनिं पृुथुललोचन: । पूजितस्तेन च तदा पर्यपृच्छदटनामयम्,विशाल नेत्रोंवाले तेजस्वी श्रीकृष्ण उत्तंक मुनिकी पूजा करके स्वयं भी उनके द्वारा पूजित हुए। तत्पश्चात् उन्होंने मुनिका कुशल-समाचार पूछा
ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਤੇਜਸਵੀ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਮੁਨੀ ਉੱਤੰਕ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਮੁਨੀ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛੀ।
Verse 9
स पृष्ट: कुशल तेन सम्पूज्य मधुसूदनम् । उत्तड़को ब्राह्मणश्रेष्ठस्तत: पप्रच्छ माधवम्,उनके कुशल-मंगल पूछनेपर विप्रवर उत्तंकने भी मधुसूदन माधवकी पूजा करके उनसे इस प्रकार प्रश्न किया--
ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉੱਤੰਕ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਧੁਸੂਦਨ ਮਾਧਵ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।
Verse 10
कच्चिच्छौरे त्वया गत्वा कुरुपाण्डवसझ तत् | कृतं॑ सौश्रात्रमचलं तन्मे व्याख्यातुमहसि,'शूरनन्दन! क्या तुम कौरवों और पाण्डवोंके घर जाकर उनमें अविचल भ्रातृभाव स्थापित कर आये? यह बात मुझे विस्तारके साथ बताओ
ਹੇ ਸ਼ੌਰੀ! ਕੀ ਤੂੰ ਕੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਭਰਾਤਰੀ-ਭਾਵ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਆਇਆ ਹੈਂ? ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸ।
Verse 11
अपि संधाय तान् वीरानुपावृत्तोडसि केशव । सम्बन्धिन: स्वदयितान् सतत वृष्णिपुड्रव,केशव! क्या तुम उन वीरोंमें संधि कराकर ही लौट रहे हो? वृष्णिपुंगव! वे कौरव, पाण्डव तुम्हारे सम्बन्धी तथा तुम्हें सदा ही परम प्रिय रहे हैं
ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ! ਕੀ ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਵੀਰਾਂ ਵਿਚ ਸੰਧਿ ਕਰਵਾ ਕੇ ਹੀ ਵਾਪਸ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਹੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ-ਪੁੰਗਵ! ਕੌਰਵ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵ ਤੇਰੇ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀ ਹਨ ਅਤੇ ਸਦਾ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 12
कच्चित् पाण्डुसुता: पञठ्च धृतराष्ट्रस्य चात्मजा: । लोकेषु विहरिष्यन्ति त्वयवा सह परंतप
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪਰੰਤਪ! ਕੀ ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਪੰਜੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ, ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ?
Verse 13
“परंतप! क्या पाण्डुके पाँचों पुत्र और धृतराष्ट्रके भी सभी आत्मज संसारमें तुम्हारे साथ सुखपूर्वक विचर सकेंगे? ।। स्वराष्ट्रे ते च राजान: कच्चित् प्राप्स्यन्ति वै सुखम् । कौरवेषु प्रशान्तेषु त्वया नाथेन केशव,“केशव! तुम-जैसे रक्षक एवं स्वामीके द्वारा कौरवोंके शान्त कर दिये जानेपर अब पाण्डवनरेशोंको अपने राज्यमें सुख तो मिलेगा न?
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪਰੰਤਪ! ਕੀ ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਪੰਜੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰ ਸਕਣਗੇ? ਅਤੇ ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ! ਤੂੰ ਰੱਖਿਆਕ ਤੇ ਸੁਆਮੀ ਹੋ ਕੇ ਕੌਰਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਤਾਂ ਕੀ ਪਾਂਡਵ ਰਾਜੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ?
Verse 14
या मे सम्भावना तात त्वयि नित्यमवर्तत । अपि सा सफला तात कृता ते भरतान् प्रति,“तात! मैं सदा तुमसे इस बातकी सम्भावना करता था कि तुम्हारे प्रयत्नसे कौरव- पाण्डवोंमें मेल हो जायगा। मेरी जो वह सम्भावना थी, भरतवंशियोंके सम्बन्धमें तुमने वह सफल तो किया है न?”
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁੱਤਰ! ਤੇਰੇ ਬਾਰੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਇਹ ਆਸ ਰਹੀ ਕਿ ਤੇਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕੌਰਵਾਂ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਪੁੱਤਰ! ਭਰਤਵੰਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਉਹ ਆਸ ਕੀ ਤੂੰ ਪੂਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ?
Verse 15
श्रीभगवानुवाच कृतो यत्नो मया पूर्व सौशाम्ये कौरवान् प्रति । नाशक्यन्त यदा साम्ये ते स्थापयितुमज्जसा
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਕੌਰਵਾਂ ਵੱਲ ਸੰਧਿ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਹੀਂ ਟਿਕ ਸਕੇ, ਤਦ ਉਹ ਸਹਿਮਤੀ ਜਮ ਨਾ ਸਕੀ।
Verse 16
न दिष्टमप्यतिक्रान्तुं शक््यं बुद्धया बलेन वा,महर्षे! प्रारब्धके विधानको कोई बुद्धि अथवा बलसे नहीं मिटा सकता। अनघ! आपको तो ये सब बातें मालूम ही होंगी कि कौरवोंने मेरी, भीष्मजीकी तथा विदुरजीकी सम्मतिको भी ठुकरा दिया
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ! ਜੋ ਭਾਗ੍ਯ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯਤ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਲੰਘਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਬਲ ਨਾਲ। ਜੋ ਪ੍ਰਾਰਬਧ ਫਲ ਦੇਣ ਲਈ ਚੱਲ ਪਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਮਿਟਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼! ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸਭ ਜਾਣਦੇ ਹੋ—ਕੌਰਵਾਂ ਨੇ ਮੇਰੀ, ਭੀਸ਼ਮ ਦੀ ਅਤੇ ਵਿਦੁਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਵੀ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
Verse 17
महर्षे विदितं भूय: सर्वमेतत् तवानघ । तेडत्यक्रामन् मतिं महां भीष्मस्य विदुरस्यथ च,महर्षे! प्रारब्धके विधानको कोई बुद्धि अथवा बलसे नहीं मिटा सकता। अनघ! आपको तो ये सब बातें मालूम ही होंगी कि कौरवोंने मेरी, भीष्मजीकी तथा विदुरजीकी सम्मतिको भी ठुकरा दिया
ਮਹਰਿਸ਼ੇ, ਅਨਘ! ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੁਹਾਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਭਲੀਭਾਂਤਿ ਵਿਦਿਤ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਰਬਧ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਿਸੇ ਬੁੱਧੀ ਜਾਂ ਬਲ ਨਾਲ ਮਿਟਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਕੌਰਵਾਂ ਨੇ ਮੇਰੀ, ਭੀਸ਼ਮ ਜੀ ਦੀ ਅਤੇ ਵਿਦੁਰ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਵੀ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 18
ततो यमक्षयं जग्मु: समासाद्येतरेतरम् । पज्चैव पाण्डवा: शिष्टा हतामित्रा हतात्मजा: । धार्रराष्ट्रश्न निहता: सर्वे ससुतबान्धवा:,इसीलिये वे आपसमें लड़-भिड़कर यमलोक जा पहुँचे। इस युद्धमें केवल पाँच पाण्डव ही अपने शत्रुओंको मारकर जीवित बच गये हैं। उनके पुत्र भी मार डाले गये हैं। धृतराष्ट्रके सभी पुत्र, जो गान्धारीके पेटसे पैदा हुए थे, अपने पुत्र और बान्धवोंसहित नष्ट हो गये
ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜ-ਭਿੜ ਕੇ ਯਮਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਕੇਵਲ ਪੰਜ ਪਾਂਡਵ ਹੀ ਜੀਵਤ ਬਚੇ; ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਗਾਂਧਾਰੀ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ।
Verse 19
इत्युक्तवचने कृष्णे भूशं क्रोधसमन्वित: । उत्तड़क इत्युवाचैनं रोषादुत्फुल्ललोचन:,भगवान् श्रीकृष्णके इतना कहते ही उत्तंक मुनि अत्यन्त क्रोधसे जल उठे और रोषसे आँखें फाड़-फाड़कर देखने लगे। उन्होंने श्रीकृष्णसे इस प्रकार कहा
ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਉੱਤੰਕ ਮੁਨੀ ਅਤਿ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠੇ। ਰੋਹ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਫਾੜ ਕੇ ਉਹ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲੇ।
Verse 20
उत्तडुक उवाच यस्माच्छक्तेन ते कृष्ण न त्राता: कुरुपुड्रवा: । सम्बन्धिन: प्रियास्तस्माच्छप्स्ये5हं त्वामसंशयम्,उत्तंक बोले--श्रीकृष्ण! कौरव तुम्हारे प्रिय सम्बन्धी थे, तथापि शक्ति रखते हुए भी तुमने उनकी रक्षा न की। इसलिये मैं तुम्हें अवश्य शाप दूँगा
ਉੱਤੰਕ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਸਮਰਥ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਤੂੰ ਕੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕੀਤੀ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿਆਂਗਾ।
Verse 21
नच ते प्रसभं यस्मात् ते निगृह निवारिता: । तस्मान्मन्युपरीतस्त्वां शप्स्यामि मधुसूदन,मधुसूदन! तुम उन्हें जबर्दस्ती पकड़कर रोक सकते थे, पर ऐसा नहीं किया। इसलिये मैं क्रोधमें भरकर तुम्हें शाप दूँगा
ਮਧੁਸੂਦਨ! ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਫੜ ਕੇ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਤੂੰ ਐਸਾ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿਆਂਗਾ।
Verse 22
त्वया शक्तेन हि सता मिथ्याचारेण माधव । ते परीताः कुरुश्रेष्ठा नश्यन्तः सम ह्ुपेक्षिता:,माधव! कितने खेदकी बात है, तुमने समर्थ होते हुए भी मिथ्याचारका आश्रय लिया। युद्धमें सब ओरसे आये हुए वे श्रेष्ठ कुरुवंशी नष्ट हो गये और तुमने उनकी उपेक्षा कर दी
ਮਾਧਵ! ਤੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਝੂਠੇ ਆਚਰਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ। ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਤੋਂ ਘਿਰੇ ਕੁਰੂਵੰਸ਼ ਦੇ ਉਹ ਅਗੇਵਾਨ ਪੁਰਖ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਤੂੰ ਉਦਾਸੀਨ ਹੋ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਕੀਤੀ। ਹਾਏ, ਇਹ ਕਿੰਨੀ ਦੁਖਦਾਈ ਗੱਲ ਹੈ!
Verse 23
वायुदेव उवाच शृणु मे विस्तरेणेदं यद् वक्ष्ये भुगुनन्दन । गृहाणानुनयं चापि तपस्वी हासि भार्गव,श्रीकृष्णने कहा--भृगुनन्दन! मैं जो कुछ कहता हूँ, उसे विस्तारपूर्वक सुनिये। भार्गव! आप तपस्वी हैं, इसलिये मेरी अनुनय-विनय स्वीकार कीजिये
ਵਾਯੁਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭ੍ਰਿਗੁਨੰਦਨ! ਜੋ ਮੈਂ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਸੁਣ। ਹੇ ਭਾਰਗਵ! ਤੂੰ ਤਪਸਵੀ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੀ ਇਹ ਨਿਮਰ ਬੇਨਤੀ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ।
Verse 24
श्रुत्वा च मे तदध्यात्मं मुज्चेथा: शापमद्य वै । न च मां तपसाल्पेन शक्तोडभिभवितुं पुमान्
ਵਾਯੁ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਉਹ ਆਤਮ-ਤੱਤਵ ਸੁਣ ਕੇ ਤੂੰ ਅੱਜ ਹੀ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਤਪ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਵਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
Verse 25
तपस्ते सुमहद्दीप्तं गुरवश्ञापि तोषिता:,आपका तप और तेज बहुत बढ़ा हुआ है। आपने गुरुजनोंको भी सेवासे संतुष्ट किया है। द्विजश्रेष्ठट आपने बाल्यावस्थासे ही ब्रह्मचर्यका पालन किया है। ये सारी बातें मुझे अच्छी तरह ज्ञात हैं। इसलिये अत्यन्त कष्ट सहकर संचित किये हुए आपके तपका मैं नाश कराना नहीं चाहता हूँ
ਵਾਯੁ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੇਰਾ ਤਪ ਅਤੇ ਤੇਜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਰਾਹੀਂ ਤੂੰ ਗੁਰੂਜਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਘੋਰ ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿ ਕੇ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਤੇਰਾ ਤਪ ਮੈਂ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ।
Verse 26
कौमारं ब्रह्मचर्य ते जानामि द्विजसत्तम | दुःखार्जितस्य तपसस्तस्मान्नेच्छामि ते व्ययम्,आपका तप और तेज बहुत बढ़ा हुआ है। आपने गुरुजनोंको भी सेवासे संतुष्ट किया है। द्विजश्रेष्ठट आपने बाल्यावस्थासे ही ब्रह्मचर्यका पालन किया है। ये सारी बातें मुझे अच्छी तरह ज्ञात हैं। इसलिये अत्यन्त कष्ट सहकर संचित किये हुए आपके तपका मैं नाश कराना नहीं चाहता हूँ
ਵਾਯੁ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦਵਿਜਸੱਤਮ! ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਪਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ, ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਕੇ ਅਰਜਿਤ ਕੀਤੇ ਤੇਰੇ ਤਪ ਦਾ ਨਾਸ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।
Verse 52
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आश्वमेधिकपरववके अन्तर्गत अनुगीतापर्वमें श्रीकृष्णका द्वारकाकी प्रस्थानविषयक बावनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਆਸ਼ਵਮੇਧਿਕ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਨੁਗੀਤਾ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਪ੍ਰਸਥਾਨ-ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਬਾਵਨਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 53
इति श्रीमहाभारते आश्वमेधिके पर्वणि अनुगीतापर्वणि उत्तड़कोपाख्याने कृष्णोत्तड़कसमागमे त्रिपड्चाशत्तमो5ध्याय:
ਇਤੀ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਆਸ਼ਵਮੇਧਿਕ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਅਨੁਗੀਤਾ ਪਰਵ ਦੇ ਉੱਤੰਕੋਪਾਖਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਉੱਤੰਕ ਸਮਾਗਮ ਸੰਬੰਧੀ ਤਿਰਪਨਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ।
Verse 153
ततस्ते निधन प्राप्ता: सर्वे ससुतबान्धवा: । श्रीभगवानने कहा--महर्षे! मैंने पहले कौरवोंके पास जाकर उन्हें शान्त करनेके लिये बड़ा प्रयत्न किया, परंतु वे किसी तरह संधिके लिये तैयार न किये जा सके। जब उन्हें समतापूर्ण मार्गमें स्थापित करना असम्भव हो गया, तब वे सब-के-सब अपने पुत्र और बन्धु-बान्धवोंसहित युद्धमें मारे गये
ਫਿਰ ਉਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਹਰਿਸ਼ੇ! ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੌਰਵਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਯਤਨ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਸੰਧੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਾ ਹੋਏ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਤਾ-ਭਰੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਉਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦ ਉਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਬੰਧੂ-ਬਾਂਧਵਾਂ ਸਮੇਤ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਿਹਤ ਹੋਏ।
Verse 243
न च ते तपसो नाशमिच्छामि तपतां वर । मैं आपको अध्यात्मतत्त्व सुना रहा हूँ। उसे सुननेके पश्चात् यदि आपकी इच्छा हो तो आज मुझे शाप दीजियेगा। तपस्वी पुरुषोंमें श्रेष्ठ महर्ष!ी आप यह याद रखिये कि कोई भी पुरुष थोड़ी-सी तपस्याके बलपर मेरा तिरस्कार नहीं कर सकता। मैं नहीं चाहता कि आपकी तपस्या नष्ट हो जाय
ਹੇ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮ-ਤੱਤ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ; ਉਹ ਸੁਣ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜੇ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅੱਜ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦੇਈਂ। ਪਰ ਯਾਦ ਰੱਖ, ਮਹਰਿਸ਼ੇ, ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਦੇ ਅਗਵਾਨ—ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਬਲ ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਮੇਰਾ ਤਿਰਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਕਿ ਤੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਸ਼ਟ ਹੋਵੇ।
Frequently Asked Questions
Uttanka frames the exchange as contingent on truthful doctrinal disclosure—implying that misalignment between teaching and reality warrants moral censure—thereby positioning adhyātma as a criterion for legitimate authority.
A non-dualizing claim of comprehensive immanence: guṇas, beings, and ontological categories (manifest/unmanifest, perishable/imperishable) are grounded in Vāsudeva, and ritual order is a recognizable expression of that same ground.
Rather than a formal phalaśruti, it ends with a closure formula—Vāsudeva states that the entirety of what was asked has been explained—signaling doctrinal completeness and integrating the teaching into the epic’s post-war dharma-restoration frame.