Adhyaya 51
Adhyāya 51: Kṛṣṇa’s Leave-Taking and Departure for Dvārakā (द्वारकागमनानुमति)
Upa-parva: Dvārikāgamanānumati (Permission for Kṛṣṇa’s departure to Dvārakā)
Vaiśaṃpāyana narrates that Kṛṣṇa instructs Dāruka to yoke the chariot; the Pāṇḍava side also orders the retinue to prepare for travel toward Hāstinapura (Gajasāhvaya / Vāraṇasāhvaya). Kṛṣṇa and Arjuna ride together, conversing; Arjuna then delivers an extended panegyric that frames Kṛṣṇa as cosmic ground and operative intelligence behind decisive wartime outcomes (including strategic guidance and the neutralization of key adversaries). Arriving at Dhṛtarāṣṭra’s residence, both offer formal respects to Dhṛtarāṣṭra, Gāndhārī, Kuntī, Yudhiṣṭhira, Bhīma, the twins, Vidura, and the assembled women of the house, then retire. At dawn they approach Yudhiṣṭhira; Arjuna requests permission for Kṛṣṇa to go to Dvārakā to see Vasudeva, Devakī, Balarāma, and the Vṛṣṇis. Yudhiṣṭhira consents, instructs Kṛṣṇa to convey honors and remembrance, and asks him to return for the horse sacrifice. Kṛṣṇa replies with deference, declining material gifts by affirming Yudhiṣṭhira’s lordship over wealth and land, then departs in a divine chariot, accompanied and ceremonially sent off by prominent allies and citizens.
Chapter Arc: ब्रह्म-वाणी में पंचमहाभूत, मन-बुद्धि और क्षेत्रज्ञ (आत्मा) का रहस्य खुलता है—जैसे भीतर का सारथि इन्द्रियों को साधता है। → सृष्टि-चक्र का आवर्तन (ऋषि-प्रजापति-तत्त्वों का बार-बार उद्भव और लय) और ‘दुराप’ सत्य तक पहुँचने की कठिनता सामने आती है—पर उपाय एक ही बताया जाता है: तप और संयम। → समस्त संस्कारों का शोधन कर आत्मा को आत्मा में संयमित करने वाला साधक उस ‘शुभ ब्रह्म’ को जान लेता है, जिसके आगे फिर कुछ शेष नहीं—अनुगीता का दार्शनिक शिखर यहीं है। → कृष्ण अर्जुन से कहते हैं—यदि मुझमें प्रीति है तो इस अध्यात्म को सुनकर सम्यक आचरण करो; फिर वे अपने पिता (वसुदेव) के दर्शन की इच्छा प्रकट करते हैं। अर्जुन सहमत होकर नगर चलने को कहता है और युधिष्ठिर से अनुमति लेकर अपनी पुरी जाने की योजना बनती है। → कृष्ण का पिता-दर्शन और अर्जुन का प्रस्थान—आगे नगर-गमन में कौन-सा भावनात्मक/राजनीतिक प्रसंग उभरेगा?
Shlokas
Verse 1
/ अपन का छा है >> >> एकपज्चाशत्तमो< ध्याय: तपस्याका प्रभाव
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਰਿਸ਼ਿਓ! ਜਿਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਨਿਯਮਨ ਵਿੱਚ ਮਨ ਸਮਰੱਥ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਥਿਤੀ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨ ਹੀ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 2
अधिष्ठाता मनो नित्यं भूतानां महतां तथा । बुद्धिरैश्वर्यमाचष्टे क्षेत्रज्ञक्ष स उच्यते,उन पज्चमहाभूतोंका नित्य आधार भी मन ही है। बुद्धि जिसके ऐश्वर्यको प्रकाशित करती है, वह क्षेत्रज्ञ कहा जाता है
ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਸਮੇਤ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਨਿੱਤ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਮਨ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ ਐਸ਼ਵਰਯ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 3
इन्द्रियाणि मनो युड्धक्ते सदश्चानिव सारथि: । इन्द्रियाणि मनो बुद्धि: क्षेत्रज्ञे युज्यते सदा
ਜਿਵੇਂ ਨਿਪੁੰਨ ਸਾਰਥੀ ਚੰਗੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ—ਇਹ ਸਦਾ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 4
महदश्वसमायुक्तं बुद्धिसंयमनं रथम् | समारुह् स भूतात्मा समन्तात् परिधावति
ਜਿਸ ਦੇਹ-ਰੂਪੀ ਰਥ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਰੂਪੀ ਘੋੜੇ ਜੁਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਬੁੱਧੀ-ਰੂਪੀ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਭੂਤਾਤਮਾ (ਖੇਤਰਜ੍ਞ) ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਦੌੜਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ।
Verse 5
इन्द्रियग्रामसंयुक्तो मनःसारथिरेव च | बुद्धिसंयमनो नित्यं महान् ब्रह्ममयो रथ:,ब्रह्ममय रथ सदा रहनेवाला और महान है, इन्द्रियाँ उसके घोड़े, मन सारथि और बुद्धि चाबुक है
ਇਹ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਹਮਮਯ ਰਥ ਨਿੱਤ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਇਸ ਦੇ ਘੋੜੇ ਹਨ, ਮਨ ਇਸ ਦਾ ਸਾਰਥੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ—ਜੋ ਸਦਾ ਸੰਯਮ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਦੀ ਲਗਾਮ/ਚਾਬੁਕ ਹੈ।
Verse 6
एवं यो वेत्ति विद्वान् वै सदा ब्रह्ममयं रथम् | स धीर: सर्वभूतेषु न मोहमधिगच्छति,इस प्रकार जो विद्वान् इस ब्रह्ममय रथकी सदा जानकारी रखता है, वह समस्त प्राणियोंमें धीर है और कभी मोहमें नहीं पड़ता
ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਬ੍ਰਹਮਮਯ ਰਥ ਨੂੰ ਸਦਾ ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਧੀਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।
Verse 7
अव्यक्तादि विशेषान्तं सहस्थावरजड्रमम् । सूर्यचन्द्रप्रभालोकं ग्रहनक्षत्रमण्डितम्
ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਜਗਤ ਇਕ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਨ ਹੈ। ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਇਸ ਦਾ ਆਦਿ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਤੱਕ ਹੈ—ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ, ਦਸ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਇਕ ਮਨ। ਇਹ ਸਥਾਵਰ-ਜੰਗਮ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੂਰਜ-ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ, ਗ੍ਰਹ-ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਮੰਡਿਤ, ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜਲਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਦਾ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਗਤੀ। ਇਸ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਨ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ।
Verse 8
नदीपर्वतजालै श्व सर्वतः परिभूषितम् । विविधाभिस्तथा चाद्धिः सततं समलंकृतम्
ਵਾਯੁ-ਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਇਕੋ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਨ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਆਦਿ ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ। ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ, ਦਸ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਇਕ ਮਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਤਾਂ ਤੱਕ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਚਰ-ਅਚਰ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਸੂਰਜ-ਚੰਦ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੈ; ਗ੍ਰਹਾਂ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ; ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜਲਾਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਅਤੇ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਗਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਨ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ।”
Verse 9
आजीवं सर्वभूतानां सर्वप्राणभूतां गति: । एतद् ब्रह्मवनं नित्यं तस्समिं श्वरति क्षेत्रवित्
ਵਾਯੁ-ਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਇਹੀ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਅਤੇ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਿੱਤ ਜਗਤ ‘ਬ੍ਰਹਮ-ਵਨ’ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖੇਤਰਵਿਤ/ਖੇਤਰਜ੍ਞ (ਚੇਤਨ ਆਤਮਾ) ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ।”
Verse 10
लोके5स्मिन् यानि सत्त्वानि त्रसानि स्थावराणि च । तान्येवाग्रे प्रलीयन्ते पश्चाद् भूतकृता गुणा: । गुणेभ्य: पञचभूतानि एष भूतसमुच्छूय:
ਵਾਯੁ-ਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਸੱਤਵ ਹਨ—ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅਚਲ—ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਕਾਰਜ-ਰੂਪ ਗੁਣ ਲੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹ ਗੁਣ ਲੀਨ ਹੋਣ ਪਿੱਛੋਂ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ ਆਪ ਵੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰਾ ਭੂਤ-ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”
Verse 11
देवा मनुष्या गन्धर्वा: पिशाचासुरराक्षसा: । सर्वे स्वभावत: सृष्टा न क्रियाभ्यो न कारणात्
ਵਾਯੁ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਦੇਵਤੇ, ਮਨੁੱਖ, ਗੰਧਰਵ, ਪਿਸ਼ਾਚ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ—ਇਹ ਸਭ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰਿਜੇ ਗਏ ਹਨ; ਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਮ ਤੋਂ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਣ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋਈ ਹੈ।”
Verse 12
एते विश्वसृजो विप्रा जायन्तीह पुन: पुनः । तेभ्य: प्रसूतास्तेष्वेव महाभूतेषु पडचसु । प्रलीयन्ते यथाकालमूर्मय: सागरे यथा
ਵਾਯੁ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਜਗਤ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਾਰ ਇਹ ਵਿਪ੍ਰ ਰਿਸ਼ੀ—ਮਰੀਚਿ ਆਦਿ—ਇੱਥੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹੋਏ, ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੇਲੇ ਤੇ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।”
Verse 13
विश्वसृग्भ्यस्तु भूते भ्यो महा भूतास्तु सर्वश: । भूतेभ्यश्चापि पञ्चभ्यो मुक्तो गच्छेत् परां गतिम्
ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਭੂਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
प्रजापतिरिदं सर्व मनसैवासृजत् प्रभु: । तथैव देवानूषयस्तपसा प्रतिपेदिरे,शक्तिसम्पन्न प्रजापतिने अपने मनके ही द्वारा सम्पूर्ण जगत्की सृष्टि की है तथा ऋषि भी तपस्यासे ही देवत्वको प्राप्त हुए हैं
ਸਮਰੱਥ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਕੇਵਲ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਦੇਵਤ੍ਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 15
तपसश्चानुपूव्येंण फलमूलाशिनस्तथा । त्रैलोक्यं तपसा सिद्धा: पश्यन्तीह समाहिता:
ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਅਤੇ ਫਲ-ਮੂਲ ਦਾ ਆਹਾਰ ਕਰਕੇ, ਤਪ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੋਏ ਮਹਾਤਮਾ ਇੱਥੇ ਮਨ ਨੂੰ ਏਕਾਗ੍ਰ ਕਰ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਸ਼਼ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
Verse 16
ओऔषधान्यगदादीनि नानाविद्याशक्ष सर्वश: । तपसैव प्रसिद्धयन्ति तपोमूलं हि साधनम्,आरोग्यकी साधनभूत ओषधियाँ और नाना प्रकारकी विद्याएँ तपसे ही सिद्ध होती हैं। सारे साधनोंकी जड़ तपस्या ही है
ਆਰੋਗਤਾ ਦੇ ਸਾਧਨ ਰੂਪ ਔਸ਼ਧੀਆਂ, ਅਗਦ ਆਦਿ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਤੇ ਸਿੱਧੀ ਪਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤਪ ਹੀ ਹੈ।
Verse 17
यददुरापं दुराम्नायं दुराधर्ष दुरन्वयम् | तत् सर्व तपसा साध्यं तपो हि दुरतिक्रमम्
ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲੱਭ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੇ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਜਾਂ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਬਣਾਉਣੀ ਔਖੀ ਹੈ—ਉਹ ਸਭ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸਾਧਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਤਪ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੁਰਜੈ ਹੈ।
Verse 18
सुरापो ब्रह्महा स्तेयी भ्रूणहा गुरुतल्पग: । तपसैव सुतप्तेन मुच्यते किल्बिषात् ततः
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸ਼ਰਾਬੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੰਤਾ, ਚੋਰ, ਭ੍ਰੂਣ-ਨਾਸਕ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਜ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਘੋਰ ਪਾਪੀ ਵੀ, ਜੇ ਸੱਚੇ ਮਨ ਨਾਲ ਤੀਬਰ ਤਪ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਪਾਪ-ਭਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 19
मनुष्या: पितरो देवा: पशवो मृगपक्षिण: । यानि चान्यानि भूतानि त्रसानि स्थावराणि च
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਨੁੱਖ, ਪਿਤਰ, ਦੇਵਤੇ, ਪਸ਼ੂ, ਮ੍ਰਿਗ ਅਤੇ ਪੰਛੀ—ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਵੀ ਜੀਵ ਹਨ, ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਚਲ।
Verse 20
तपः:परायणा नित्यं सिद्धयन्ते तपसा सदा । तथैव तपसा देवा महामाया दिवं गता:
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਨਿੱਤ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਧੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਮਹਾਮਾਇਆ-ਸੰਪੰਨ ਦੇਵਤੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ।
Verse 21
मनुष्य, पितर, देवता, पशु, मृग, पक्षी तथा अन्य जितने चराचर प्राणी हैं, वे सब नित्य तपस्यामें संलग्न होकर ही सदा सिद्धि प्राप्त करते हैं। तपस्याके बलसे ही महामायावी देवता स्वर्गमें निवास करते हैं ।।
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਨੁੱਖ, ਪਿਤਰ, ਦੇਵਤੇ, ਪਸ਼ੂ, ਮ੍ਰਿਗ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵ—ਸਭ ਨਿੱਤ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਸਦਾ ਸਿੱਧੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਹੀ ਮਹਾਮਾਇਆ-ਸੰਪੰਨ ਦੇਵਤੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਲੋਕ ਆਲਸ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ-ਯੁਕਤ ਕਾਮ੍ਯ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 22
ध्यानयोगेन शुद्धेन निर्ममा निरहंकृता: । आप्नुवन्ति महात्मानो महान्तं लोकमुत्तमम्,जो अहंता-ममतासे रहित हैं, वे महात्मा विशुद्ध ध्यानयोगके द्वारा महान् उत्तम लोकको प्राप्त करते हैं
ਵਾਯੁਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼ੁੱਧ ਧਿਆਨ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਮਮਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 23
ध्यानयोगमुपागम्य प्रसन्नमतय: सदा । सुखोपचयमव्यक्तं प्रविशन्त्यात्मवित्तमा:
ਜੋ ਧਿਆਨ-ਯੋਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ-ਚਿੱਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਤਮ-ਵੇਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਖ ਸੁਖ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਸਮਾਨ ਅਵ੍ਯਕਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 24
ध्यानयोगमादुपागम्य निर्ममा निरहंकृता: । अव्यक्तं प्रविशन््तीह महतां लोकमुत्तमम्
ਪਰ ਜੋ ਧਿਆਨ-ਯੋਗ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਵੇ—ਅਰਥਾਤ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਦ ਵੀ—ਮਮਤਾ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਪੁਰਖ ਵੀ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦੇ ਉੱਤਮ ਅਵ੍ਯਕਤ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
अव्यक्तादेव सम्भूत: समसंज्ञां गत: पुन: । तमोरजो भ्यां निर्मुक्त: सत्त्वमास्थाय केवलम्
ਉਹ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਸਮਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤਮਸ ਅਤੇ ਰਜਸ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਕੇਵਲ ਸਤ੍ਤਵ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 26
निर्मुक्त: सर्वपापेभ्य: सर्व सृजति निष्कलम् | क्षेत्रज्ञ इति तं विद्याद् यस्तं वेद स वेदवित्
ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪ ਨਿਰਮਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਭ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਖੇਤਰਜ੍ਞ’ ਜਾਣੋ; ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵੇਦ-ਵਿਤ ਹੈ।
Verse 27
जो सब पापोंसे मुक्त रहकर सबकी सृष्टि करता है, उस अखण्ड आत्माको क्षेत्रज्ञ समझना चाहिये। जो मनुष्य उसका ज्ञान प्राप्त कर लेता है, वही वेदवेत्ता है ।।
ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਦੇ ਹੀ ਮੂਲ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਕੇ ਮੁਨੀ ਸੰਯਮਿਤ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕੇ ਰਹੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਚਿੱਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਸੇ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਗੁਪਤ ਭੇਦ ਹੈ।
Verse 28
अव्यक्तादिविशेषान्तमविद्यालक्षणं स्मृतम् । निबोधत तथा हीदं गुणैर्लक्षणमित्युत,अव्यक्तसे लेकर सोलह विशेषोंतक सभी अविद्याके लक्षण बताये गये हैं। ऐसा समझना चाहिये कि यह गुणोंका ही विस्तार है
ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ‘ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਂ’ ਤੱਕ—ਇਹੀ ਅਵਿਦਿਆ ਦਾ ਲੱਛਣ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝੋ ਕਿ ਇੱਥੇ ਜੋ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ—ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਹੀ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ।
Verse 29
द्वयक्षरस्तु भवेन्मृत्युस्त्रयक्षरं ब्रह्म शाश्वतम् । ममेति च भवेन्मृत्युर्न ममेति च शाश्वतम्
ਦੋ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ‘ਮਮ’ (ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ) ਮੌਤ-ਸਰੂਪ ਹੈ; ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ‘ਨ ਮਮ’ (ਇਹ ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ) ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ‘ਮੇਰਾ’ ਮੌਤ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ‘ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ’ ਨਿੱਤ ਵੱਲ।
Verse 30
कर्म केचित् प्रशंसन्ति मन्दबुद्धिरता नरा: । ये तु वृद्धा महात्मानो न प्रशंसन्ति कर्म ते
ਮੰਦ-ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕੁਝ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਬੁੱਢੇ ਮਹਾਤਮਾ ਹਨ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚਤਮ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ।
Verse 31
कर्मणा जायते जन्तुर्मूर्तिमान्ू षोडशात्मक: । पुरुषं ग्रसते5विद्या तद् ग्राह्मममृताशिनाम्
ਕਰਮ ਨਾਲ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਥੂਲ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਵਿਦਿਆ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਗ੍ਰਸਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਭੋਜੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ‘ਗ੍ਰਾਹ੍ਯ’—ਅਰਥਾਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਸ—ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 32
तस्मात् कर्मसु निःस्नेहा ये केचित् पारदर्शिन: । विद्यामयो<यं पुरुषो न तु कर्ममय: स्मृत:
ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪੁਰੁਸ਼ (ਆਤਮਾ) ਵਿਦਿਆ-ਮਯ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਰਮ-ਮਯ ਨਹੀਂ।
Verse 33
य एवममृतं नित्यमग्राहां शश्वदक्षरम् । वश्यात्मानमसंश्लटिष्टं यो वेद न मृतो भवेत्
ਵਾਯੂ ਬੋਲੇ—ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਮਰ-ਸਰੂਪ, ਨਿੱਤ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਦਾ-ਥਿਰ ਤੇ ਅਖੰਡ; ਜਿਤਾਤਮਾ ਅਤੇ ਅਸੰਗ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।
Verse 34
अपूर्वमकृतं नित्यं य एनमविचारिणम् | य एवं विन्देदात्मानमग्राह्मममृताशनम् । अग्राह्मोड्मृतो भवति स एशभि: कारणैर्ध्ुव:
ਵਾਯੂ ਬੋਲੇ—ਜਿਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਅਪੂਰਵ (ਅਨਾਦਿ), ਅਕ੍ਰਿਤ (ਅਜਨਮਾ), ਨਿੱਤ, ਅਚਲ, ਅਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਅਤੇ ਅਮ੍ਰਿਤ-ਆਹਾਰੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ ਆਪ ਵੀ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਅਮਰ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 35
आयोज्य सर्वसंस्कारान् संयम्यात्मानमात्मनि | स तद् ब्रह्म शुभं वेत्ति यस्माद् भूयो न विद्यते
ਜੋ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਭ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮਿਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਕਲਿਆਣਮਯ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
Verse 36
प्रसादे चैव सत्त्वस्य प्रसादं समवाप्नुयात् लक्षणं हि प्रसादस्य यथा स्यात् स्वप्नदर्शनम्
ਵਾਯੂ ਬੋਲੇ—ਜਦੋਂ ਅੰਤਰਕਰਣ ਦਾ ਸੱਤਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਾਦ ਦਾ ਲੱਛਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਵੱਸ ਖੋ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਚਿੱਤ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਮਨ ਦੀ ਨਿਰਮਲ, ਅਡੋਲ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ।
Verse 37
गतिरेषा तु मुक्तानां ये ज्ञानपरिनिषछिता: । प्रवृत्तयश्न या: सर्वा: पश्यन्ति परिणामजा:,ज्ञाननिष्ठ जीवन्मुक्त महात्माओंकी यही परम गति है; क्योंकि वे उन समस्त प्रवृत्तियोंको शुभाशुभ फल देनेवाली समझते हैं
ਵਾਯੂ ਬੋਲੇ—ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਮੁਕਤ ਮਹਾਤਮਾ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਰিণਾਮ-ਜਨਿਤ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਣ ਕੇ ਅੰਦਰੋਂ ਮੁਕਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 38
एषा गतिर्विरक्तानामेष धर्म: सनातन: । एषा ज्ञानवतां प्राप्तिरेतद् वृत्तमनिन्दितम्,यही विरक्त पुरुषोंकी गति है, यही सनातन धर्म है, यही ज्ञानियोंका प्राप्तव्य स्थान है और यही अनिन्दित सदाचार है
ਇਹੀ ਵਿਰਕਤਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਹੈ। ਇਹੀ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤਿ-ਯੋਗ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੀ ਨਿੰਦਾਰਹਿਤ ਸਦਾਚਾਰ ਹੈ।
Verse 39
समेन सर्वभूतेषु निःस्प्हेण निराशिषा | शक््या गतिरियं गन्तुं सर्वत्र समदर्शिना
ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਭਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਸ਼ਸਪ੍ਰਿਹ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹਰ ਥਾਂ ਸਮਾਨ ਹੈ—ਉਹੀ ਗਿਆਨੀ ਪੁਰਖ ਇਸ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 40
एतद् व: सर्वमाख्यातं मया विप्रर्षिसत्तमा: । एवमाचरत क्षिप्रं ततः सिद्धिमवाप्स्यथ
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਰੰਤ ਆਚਰਨ ਕਰੋ; ਤਦ ਤੁਸੀਂ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ।
Verse 41
गुरुउ्वाच इत्युक्तास्ते तु मुनयो गुरुणा ब्रह्मणा तथा । कृतवन्तो महात्मानस्ततो लोकमवाप्नुवन्
ਗੁਰੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਆਖਿਆ, ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਮੁਨੀ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਚਰਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉੱਤਮ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 42
त्वमप्येतनन््महा भाग मयोक्तं ब्रह्मणो वच: । सम्यगाचर शुद्धात्मंस्तत: सिद्धिमवाप्स्यसि
ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਤੇਰਾ ਅੰਤਰਕਰਨ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਕਿਹਾ ਹੋਇਆ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਚਰਨ ਕਰ। ਤਦ ਤੂੰ ਵੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ।
Verse 43
वायुदेव उवाच इत्युक्त: स तदा शिष्यो गुरुणा धर्ममुत्तमम् । चकार सर्व कौन्तेय ततो मोक्षमवाप्तवान्
ਵਾਯੁਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਗੁਰੂ ਦੇ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਰਵੋਤਮ ਧਰਮ ਦਾ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਚਰਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 44
कृतकृत्यश्न स तदा शिष्य: कुरुकुलोदवह । तत् पद समनुप्राप्तो यत्र गत्वा न शोचति,कुरुकुलनन्दन! उस समय कृतार्थ होकर उस शिष्यने वह ब्रह्मपद प्राप्त किया, जहाँ जाकर शोक नहीं करना पड़ता
ਵਾਯੁਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਕੁਰੂਕੁਲ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਸ਼ਿਸ਼ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਪਦ (ਬ੍ਰਹਮਪਦ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ; ਜਿੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਫਿਰ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
Verse 45
अर्जुन उवाच को न्वसौ ब्राह्मण: कृष्ण कश्च शिष्यो जनार्दन । श्रोतव्यं चेन्मयैतद् वै तत्त्वमाचक्ष्व मे विभो
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗੁਰੂ ਕੌਣ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਕੌਣ ਸੀ? ਪ੍ਰਭੂ, ਜੇ ਇਹ ਤੱਤ ਮੇਰੇ ਸੁਣਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਦੱਸੋ।
Verse 46
वायुदेव उवाच अहं गुरुर्महाबाहो मन: शिष्यं च विद्धि मे । त्वत्प्रीत्या गुह्ममेतच्च कथितं ते धनंजय
ਵਾਯੁਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ, ਮੈਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਹੀ ਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ—ਇਹ ਜਾਣ। ਹੇ ਧਨੰਜਯ, ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਨੇਹ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਇਹ ਗੁਪਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
Verse 47
मयि चेदस्ति ते प्रीतिर्नित्यं कुरुकुलोद्वह । अध्यात्ममेतच्छुत्वा त्वं सम्यगाचर सुव्रत
ਵਾਯੁਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਕੁਰੂਕੁਲ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ, ਜੇ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਤੇਰੀ ਨਿੱਤ ਪ੍ਰੀਤ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਅਧਿਆਤਮ-ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਤੂੰ ਉੱਚੇ ਵਰਤ ਵਾਲੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦਾ ਠੀਕ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਆਚਰਨ ਕਰ।
Verse 48
ततस्त्वं सम्यगाचीर्णे धर्मेडस्मिन्नरिकर्षण । सर्वपापविनिर्मुक्तो मोक्ष प्राप्स्पसि केवलम्,शत्रुदमन! इस धर्मका पूर्णतया आचरण करनेपर तुम समस्त पापोंसे छूटकर विशुद्ध मोक्षको प्राप्त कर लोगे
ਤਦ, ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਦਮਨ! ਇਸ ਧਰਮ ਦਾ ਠੀਕ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਆਚਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੂੰ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਕੇਵਲ ਨਿਰਮਲ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ।
Verse 49
पूर्वमप्येतदेवोक्त युद्धकाल उपस्थिते । मया तव महाबाहो तस्मादत्र मन: कुरु,महाबाहो! पहले भी मैंने युद्धकाल उपस्थित होनेपर यही उपदेश तुमको सुनाया था। इसलिये तुम इसमें मन लगाओ
ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ! ਜਦੋਂ ਯੁੱਧ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਇਸੇ ਵਿੱਚ ਮਨ ਟਿਕਾ।
Verse 50
मया तु भरतश्रेष्ठ चिरदृष्ट: पिता प्रभु: । तमहं द्रष्टमेच्छामि सम्मते तव फाल्गुन
ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਫਾਲਗੁਣ (ਅਰਜੁਨ)! ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਭੂ ਪਿਤਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਤੇਰੀ ਸਹਿਮਤੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਦਵਾਰਕਾ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂ।
Verse 51
वैशम्पायन उवाच इत्युक्तवचन कृष्णं प्रत्युवाच धनंजय: । गच्छावो नगरं कृष्ण गजसाह्दयमद्य वै
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਧਨੰਜਯ (ਅਰਜੁਨ) ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ—“ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਅੱਜ ਹੀ ਅਸੀਂ ਗਜਸਾਹਵਯ (ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ) ਨਗਰ ਚੱਲੀਏ। ਉੱਥੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰੋ।”
Verse 52
समेत्य तत्र राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् । समनुज्ञाप्य राजान स्वां पुरी यातुमहसि
ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਮਿਲੋ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਹੀ ਉਚਿਤ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter balances personal devotion and gratitude toward Kṛṣṇa with institutional dharma: departures, honors, and resources are regulated through the king’s consent and court protocol, not private impulse.
Arjuna frames Kṛṣṇa as both transcendent ground and practical guide—suggesting that effective action and moral restoration require aligning human agency with a larger cosmological order and disciplined counsel.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter’s function is narrative and doctrinal—integrating post-war legitimacy, devotional theology, and courtly procedure within the broader Āśvamedhika arc.