Shloka 8
Adhyāya 51: Kṛṣṇa’s Leave-Taking and Departure for Dvārakā (द्वारकागमनानुमति)
नदीपर्वतजालै श्व सर्वतः परिभूषितम् । विविधाभिस्तथा चाद्धिः सततं समलंकृतम्
nadī-parvata-jālaiś ca sarvataḥ paribhūṣitam | vividhābhis tathā cādbhiḥ satataṃ samalaṅkṛtam || idaṃ jagad ekaṃ brahma-vanaṃ; avyaktā prakṛtir asyādiḥ | pañca mahābhūtāni daśendriyāṇi caikaṃ manaḥ—iti ṣoḍaśa-viśeṣair asya vistāraḥ | idaṃ carācara-prāṇibhiḥ paripūrṇam | sūrya-candra-prabhṛtibhiḥ prakāśaiḥ prakāśitam | graha-nakṣatraiḥ suśobhitam | nadī-parvata-saṅghaiḥ sarvataḥ vibhūṣitam | nānā-vidhair adbhiḥ satataṃ alaṅkṛtam | etad eva sarva-bhūtānāṃ jīvanaṃ sarva-prāṇināṃ ca gatiḥ | asmin brahma-vane kṣetrajñaś carati ||
ਵਾਯੁ-ਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਇਕੋ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਨ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਆਦਿ ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ। ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ, ਦਸ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਇਕ ਮਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਤਾਂ ਤੱਕ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਚਰ-ਅਚਰ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਸੂਰਜ-ਚੰਦ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੈ; ਗ੍ਰਹਾਂ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ; ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜਲਾਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਅਤੇ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਗਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਨ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ।”
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The verse presents a Sāṅkhya-like vision: the cosmos is ‘Brahman’s forest,’ arising from unmanifest Prakṛti and unfolding through elements, senses, and mind, while the kṣetrajña (conscious knower) moves within it as the witnessing principle. Ethical force: cultivate discernment between Nature’s changing display and the steady knower, supporting detachment and right understanding.
Vāyu-deva is instructing the listener by describing the world’s structure and beauty—sun, moon, stars, rivers, mountains, waters—then reframing it philosophically as a field of experience in which the kṣetrajña dwells and ‘wanders,’ guiding the audience toward metaphysical insight rather than mere description.