Adhyaya 47
Brahmopadeśa on Saṃnyāsa, Tapas, and Jñāna (ब्रह्मोपदेशः—संन्यासतपोज्ञानविमर्शः)
Upa-parva: Mokṣa–Saṃnyāsa Upadeśa (Brahmopadeśa) — Philosophical Discourse Segment
Brahmā articulates a graded doctrine in which elders of settled insight equate true austerity with renunciation, and identify supreme Brahman as known through knowledge. Brahman is described as proximate yet subtle—beyond dualities, attributeless, eternal, inconceivable, and esoteric. The disciplined see that state through jñāna and tapas, purified of darkness and passion. The teaching valorizes tapas as an illuminant and right conduct as dharma-supporting, yet ranks knowledge as supreme and saṃnyāsa as the highest tapas. Liberation is tied to realizing the self as present in all beings, perceiving coexistence and withdrawal, and holding unity and multiplicity without distress. The liberated disposition is non-desiring and non-disparaging, leading to brahma-bhāva even while embodied. A concise soteriological profile follows: knower of guṇas and principles, free of possessiveness and egoism, moving toward the attributeless through tranquility. A cosmological metaphor depicts embodied existence as an ancient ‘brahma-tree’ grown from the unmanifest seed, with intellect, ego, senses, elements, and differentiated branches bearing auspicious/inauspicious fruits; it is to be cut with the supreme sword of knowledge, abandoning death and birth. The chapter closes with a two-birds motif and a kṣetrajña formulation: the inner conscious principle transcends the guṇas and is released from the death-bond.
Chapter Arc: गुरु-शिष्य संवाद में ब्रह्म का वचन उठता है—वह ब्रह्म जो वेदविद्या का आश्रय है, पर अज्ञानियों को ‘अतिदूर’ प्रतीत होता है: निर्द्वन्द्व, निर्गुण, नित्य, अचिन्त्य। → शिष्य के भीतर जिज्ञासा तीव्र होती है: यदि ब्रह्म इतना सूक्ष्म और निर्गुण है, तो साधक उसे कैसे पाए? उत्तर में संन्यास-तप, मन की शुद्धि, रजोगुण-त्याग, निर्ममता और निरहंकार की कठोर साधना का क्रम उभरता है। → देह-रूपी वृक्ष का विराट रूपक प्रकट होता है—अव्यक्त-योनि से उत्पन्न, बुद्धि-स्कन्ध, महाहंकार-विटप, इन्द्रिय-कोटर, महाभूत-शाखाएँ, शुभाशुभ फल; और फिर निर्णायक विधान: ‘ज्ञान-खड्ग’ से इस वृक्ष को काटकर ही परम पद का साक्षात्कार। → ब्रह्म-प्राप्ति का निष्कर्ष स्पष्ट किया जाता है: जो प्रधान-प्रकृति, गुण और तत्त्व को जानकर निर्ममो, निरहंकारी, निर्द्वन्द्व और प्रशान्त होता है, वह निःसंदेह मुक्त होता है—यह मार्ग प्रशम (शान्ति) में ले जाता है।
Shlokas
Verse 1
/ भीकम (2 अमान सप्तचत्वारिशो<् ध्याय: मुक्तिके साधनोंका, देहरूपी वृक्षका तथा ज्ञान-खड्गसे उसे काटनेका वर्णन ब्रह्मोवाच संन्यासं तप इत्याहुर्वृद्धा निश्चितवादिन: । ब्राह्मणा ब्रह्मयोनिस्था ज्ञान ब्रह्म परं विदु:,ब्रह्माजीनी कहा-महर्षियो! निश्चित बात कहनेवाले और वेदोंके कारणरूप परमात्मामें स्थित वृद्ध ब्राह्मण संन्यासको तप कहते हैं और ज्ञानको ही परब्रह्मका स्वरूप मानते हैं
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਰਿਸ਼ਿਓ! ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਤ ਵਾਲੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਸਨਿਆਸ ਨੂੰ ਹੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬ੍ਰਹਮ-ਯੋਨੀ, ਅਰਥਾਤ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
Verse 2
अतिदूरात्मकं ब्रह्म वेदविद्याव्यपाश्रयम् । निर्द्धन््धं निर्गुणं नित्यमचित्त्यगुणमुत्तमम्
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਬ੍ਰਹਮ ਅਤਿ ਦੂਰਗਮ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਆਸਰੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਦ੍ਵੰਦ੍ਵ-ਰਹਿਤ, ਨਿਰਗੁਣ, ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਪਰਮ ਹੈ—ਉਸ ਦੇ ਗੁਣ ਮਨ ਤੋਂ ਵੀ ਅਚਿੰਤ ਹਨ।
Verse 3
निर्णिक्तमनस: पूता व्युत्क्रानन्तरजसो5मला:,जिनके मनकी मैल धुल गयी है, जो परम पवित्र हैं, जिन्होंने रजोगुणको त्याग दिया है, जिनका अन्तःकरण निर्मल है, जो नित्य संन्यासपरायण तथा ब्रह्मके ज्ञाता हैं, वे पुरुष तपस्याके द्वारा कल्याणमय पथका आश्रय लेकर परमेश्वरको प्राप्त होते हैं
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਧੋਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਜੋਗੁਣ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਧੂੜ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਹਕਰਨ ਨਿਰਮਲ ਹੈ—ਜੋ ਨਿੱਤ ਸੰਨਿਆਸ ਵਿੱਚ ਰਤ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨੀ ਹਨ—ਉਹ ਤਪੱਸਿਆ ਰਾਹੀਂ ਕਲਿਆਣਮਈ ਮਾਰਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 4
तपसा क्षेममध्वानं गच्छन्ति परमे श्वरम् । संन्यासनिरता नित्यं ये च ब्रह्म॒ुविदो जना:,जिनके मनकी मैल धुल गयी है, जो परम पवित्र हैं, जिन्होंने रजोगुणको त्याग दिया है, जिनका अन्तःकरण निर्मल है, जो नित्य संन्यासपरायण तथा ब्रह्मके ज्ञाता हैं, वे पुरुष तपस्याके द्वारा कल्याणमय पथका आश्रय लेकर परमेश्वरको प्राप्त होते हैं
ਵਾਯੁਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਨਿੱਤ ਸੰਨਿਆਸ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਕਲਿਆਣਮਈ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 5
तप: प्रदीप इत्याहुराचारो धर्मसाधकः । ज्ञानं वै परमं विद्यात् संन्यासं तप उत्तमम्,ज्ञानी पुरुषोंका कहना है कि तपस्या (परमात्म-तत्त्वको प्रकाशित करनेवाला) दीपक है, आचार धर्मका साधक है, ज्ञान परब्रह्मका स्वरूप है और संन्यास ही उत्तम तप है
ਵਾਯੁਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਪੱਸਿਆ ਇੱਕ ਦੀਵਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਧਰਮ ਦਾ ਸਾਧਨ। ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪਰਮ ਤੱਤ ਜਾਣੋ, ਅਤੇ ਸੰਨਿਆਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਤਪ ਸਮਝੋ।
Verse 6
यस्तु वेद निराधारं ज्ञानं तत्त्वविनिश्चयात् | सर्वभूतस्थमात्मानं स सर्वगतिरिष्यते,जो तत्त्वका पूर्ण निश्चय करके ज्ञानस्वरूप, निराधार और सम्पूर्ण प्राणियोंके भीतर रहनेवाले आत्माको जान लेता है, वह सर्वव्यापक हो जाता है
ਵਾਯੁਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਤੱਤ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਕੇ ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ, ਨਿਰਾਧਾਰ ਅਤੇ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਸਰਵਗਤੀ’—ਸਰਵਵਿਆਪੀ—ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
यो विद्वान् सहवासं च विवासं चैव पश्यति । तथैवैकत्वनानात्वे स दुःखात् प्रतिमुच्यते,जो विद्वान संयोगको भी वियोगके रूपमें ही देखता है तथा वैसे ही नानात्वमें एकत्व देखता है, वह दुःखसे सर्वथा मुक्त हो जाता है
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਨਾਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
यो न कामयते किंचिन्न किंचिदवमन्यते । इहलोकस्थ एवैष ब्रह्म भूयाय कल्पते,जो किसी वस्तुकी कामना तथा किसीकी अवहेलना नहीं करता, वह इस लोकमें रहकर भी ब्रह्मस्वरूप होनेमें समर्थ हो जाता है
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਤਿਰਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਇਸੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਭਾਵ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 9
प्रधानगुणतत्त्वज्ञ: सर्वभूतप्रधानवित् । निर्ममो निरहंकारो मुच्यते नात्र संशय:,जो सब भूतोंमें प्रधान--प्रकृतिको तथा उसके गुण एवं तत्त्वको भलीभाँति जानकर ममता और अहंकारसे रहित हो जाता है, उसके मुक्त होनेमें संदेह नहीं है
ਵਾਯੁਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਪ੍ਰਧਾਨ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ), ਉਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਮਮਤਾ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 10
निर्द्धदद्ों निर्ममस्कारो नि:ःस्वधाकार एव च । निर्गुणं नित्यमद्धन्द्ध प्रशमेनेव गच्छति,जो द्वल्घोंसे रहित, नमस्कारकी इच्छा न रखने-वाला और स्वधाकार (पितृ-कार्य) न करनेवाला संन्यासी है, वह अतिशय शान्तिके द्वारा ही निर्गुण, द्वन्द्धातीत, नित्यतत्त्वको प्राप्त कर लेता है
ਵਾਯੁਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਸੰਨਿਆਸੀ ਦ੍ਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਨਮਸਕਾਰ-ਮਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਅਤੇ ਸ੍ਵਧਾਕਾਰ (ਪਿਤ੍ਰ-ਕਾਰਜ) ਤਿਆਗ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਗਹਿਰੀ ਅੰਤਰ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਰਗੁਣ, ਦ੍ਵੰਦਾਤੀਤ, ਨਿਤ੍ਯ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 11
हित्वा गुणमयं सर्व कर्म जन्तु: शुभाशुभम् | उभे सत्यानृते हित्वा मुच्यते नात्र संशय:,शुभ और अशुभ समस्त त्रिगुणात्मक कर्मोंका तथा सत्य और असत्य--इन दोनोंका भी त्याग करके संन्यासी मुक्त हो जाता है, इसमें संशय नहीं है
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ—ਚਾਹੇ ਸ਼ੁਭ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ—ਤਿਆਗ ਕੇ, ਅਤੇ ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ—ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਸਕਤੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਸੰਨਿਆਸੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 12
अव्यक्तयोनिप्रभवो बुद्धिस्कन्धमयो महान् | महाहंकारविटप इन्द्रियाडुकुरकोटर:
ਵਾਯੁ-ਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਮਹਾਨ (ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ) ਰੁੱਖ ਅਵ੍ਯਕਤ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਬੁੱਧੀ ਇਸ ਦਾ ਤਣਾ ਹੈ। ਮਹਾ-ਅਹੰਕਾਰ ਇਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਟਾਹਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕੋਟਰ-ਗੁਹਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ।
Verse 13
महाभूतविशालश्न विशेषयति शाखिन: । सदापत्र: सदापुष्प: शुभाशुभफलोदय:
ਵਾਯੁ-ਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਦਾ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਸਤਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਦਾ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਸਦਾ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਫਲਾਂ ਦਾ ਉਦਯ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
आजीव्य: सर्वभूतानां ब्रह्म॒वृक्ष: सनातन: । एनं छित्त्वा च भित्त्वा च तत्त्वज्ञानासिना बुध:
ਵਾਯੁ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ-ਰੁੱਖ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਅਤੇ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਪਰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਤੱਤਵ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਤੇ ਚੀਰ ਕੇ (ਮੋਹ ਦੀ ਜੜ੍ਹ) ਛਿੰਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 15
हित्वा सड़मयान् पाशान् मृत्युजन्मजरोदयान् । निर्ममो निरहड्कारो मुच्यते नात्र संशय:
ਵਾਯੁ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੌਤ, ਜਨਮ ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਦੇ ਉਦਯ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪਾਸੇ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਜੋ ਮਮਤਾ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 16
यह देह एक वृक्षके समान है। अज्ञान इसका मूल (जड़) है, बुद्धि स्कन्ध (तना) है, अहंकार शाखा है, इन्द्रियाँ अंकुर और खोखले हैं तथा पञचमहाभूत इसको विशाल बनानेवाले हैं और इस वृक्षकी शोभा बढ़ाते हैं। इसमें सदा ही संकल्परूपी पत्ते उगते और कर्मरूपी फूल खिलते रहते हैं। शुभाशुभ कर्मोसे प्राप्त होनेवाले सुख-दुःखादि ही इसमें सदा लगे रहनेवाले फल हैं। इस प्रकार ब्रह्म॒रूपी बीजसे प्रकट होकर प्रवाहरूपसे सदा मौजूद रहनेवाला यह देहरूपी वृक्ष समस्त प्राणियोंके जीवनका आधार है। बुद्धिमान् पुरुष तत्त्वज्ञानरूपी खड़गसे इस वृक्षको छिन्न-भिन्न कर जब जन्म-मृत्यु और जरावस्थाके चक्करमें डालनेवाले आसक्तिरूप बन्धनोंको तोड़ डालता है तथा ममता और अहंकारसे रहित हो जाता है, उस समय उसे अवश्य मुक्ति प्राप्त होती है, इसमें संशय नहीं है ।। द्वाविमौ पक्षिणौ नित्यौ संक्षेपौ चाप्पयचेतनौ । एताभ्यां तु परो योअन्यश्लेतनावान् स उच्यते
ਵਾਯੁ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਦੇਹ ਰੁੱਖ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਅਗਿਆਨ ਇਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਬੁੱਧੀ ਇਸ ਦਾ ਤਣਾ ਹੈ, ਅਹੰਕਾਰ ਇਸ ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਇਸ ਦੇ ਅੰਕੁਰ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕੋਟਰ ਹਨ; ਅਤੇ ਪੰਚ ਮਹਾਭੂਤ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਸੰਕਲਪ-ਰੂਪ ਪੱਤੇ ਉੱਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਰੂਪ ਫੁੱਲ ਖਿੜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਆਦਿ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਨਿੱਤ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਫਲ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮ-ਰੂਪ ਬੀਜ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਵਾਹ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਇਹ ਦੇਹ-ਰੁੱਖ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਤੱਤਵ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੜਗ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਕੱਟ-ਚੀਰ ਕੇ, ਜਨਮ-ਮੌਤ ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਆਸਕਤੀ-ਰੂਪ ਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਮਤਾ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਵਾਯੁ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੋ ਪੰਛੀ ਸਦਾ ਹਨ—ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅਚੇਤਨ; ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਉੱਚ ਤੱਤ ਹੈ—ਜੋ ਚੇਤਨ ਹੈ; ਉਸੇ ਨੂੰ ਚੇਤਨ ਸਤ੍ਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 17
इस वृक्षपर रहनेवाले (मन-बुद्धिरूप) दो पक्षी हैं, जो नित्य क्रियाशील होनेपर भी अचेतन हैं। इन दोनोंसे श्रेष्ठ अन्य (आत्मा) है, वह ज्ञानसम्पन्न कहा जाता है ।। अचेतन: सत्त्वसंख्याविमुक्त: सत्त्वात् परं चेतयतेडन्तरात्मा । स क्षेत्रवित् सर्वसंख्यातबुद्धि- गुणातिगो मुच्यते सर्वपापै:,संख्यासे रहित जो सत्त्व अर्थात् मूलप्रकृति है, वह अचेतन है। उससे भिन्न जो जीवात्मा है, उसे अन्तर्यामी परमात्मा ज्ञानसम्पन्न करता है। वही क्षेत्रको जाननेवाला जब सम्पूर्ण तत्त्वोंको जान लेता है, तब गुणातीत होकर सब पापोंसे छूट जाता है
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਇਸ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਦੋ ਪੰਛੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਮਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ; ਉਹ ਸਦਾ ਕਰਮਸ਼ੀਲ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪ ਅਚੇਤਨ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਇਕ ਹੋਰ ਹੈ—ਆਤਮਾ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ (ਸੱਤਵ) ਅਚੇਤਨ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਜੀਵਾਤਮਾ ਨੂੰ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਗੁਣਾਤੀਤ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 23
ज्ञानेन तपसा चैव धीरा: पश्यन्ति तत् परम् । वह वेदविद्याका आधार ब्रह्म (अज्ञानियोंके लिये) अत्यन्त दूर है। वह निर्द्धन्द्, निर्गुण, नित्य, अचिन्त्य गुणोंसे युक्त और सर्वश्रेष्ठ है। धीर पुरुष ज्ञान और तपस्याके द्वारा उस परमात्माका साक्षात्कार करते हैं
ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਉਸ ਪਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਨਿਰਦ੍ਵੰਦ੍ਵ, ਨਿਰਗੁਣ, ਨਿਤ੍ਯ, ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਅਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ। ਧੀਰ ਜਨ ਗਿਆਨ-ਤਪ ਨਾਲ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਾਖਾਤਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 46
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आश्वमेधिकपर्वके अन्तर्गत अनुगीतापर्वमें गुरु-शिष्य- संवादविषयक छियालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਆਸ਼ਵਮੇਧਿਕ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਅਨੁਗੀਤਾ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸੰਵਾਦ-ਵਿਸ਼ਯਕ ਛਿਆਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 47
इति श्रीमहाभारते आश्वमेधिके पर्वणि अनुगीतापर्वणि गुरुशिष्यसंवादे सप्तचत्वारिंशो5ध्याय:
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਆਸ਼ਵਮੇਧਿਕ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਅਨੁਗੀਤਾ ਭਾਗ ਅੰਦਰ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਸੈਂਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ।
Frequently Asked Questions
The implicit dilemma is the hierarchy of spiritual means: whether liberation is best pursued through action-based austerity and conduct, or through renunciant non-attachment grounded in discriminative knowledge; the chapter resolves by subordinating conduct and tapas to jñāna-oriented saṃnyāsa.
Liberation is associated with realizing the self as all-pervading, transcending dualities and guṇas, and dissolving possessiveness and egoism; tranquility and knowledge are presented as the decisive instruments for cutting the structure of conditioned existence.
No explicit phalaśruti formula is stated; instead, the chapter embeds its result-claim doctrinally—freedom from sorrow, release from the death-bond, and cessation of birth and death through knowledge and non-attachment.