Adhyaya 44
Brahmā’s Enumeration of Primacies (Ādi) and the Supremacy of Knowledge (Jñāna)
Upa-parva: Āśvamedhika-parva (Didactic discourse on origins, hierarchies, and impermanence)
This chapter presents Brahmā as speaker, promising a systematic account of beginnings, defining marks, and methods of apprehension. It proceeds by cataloguing primacies across temporal cycles (day preceding night; months; seasons; lunar mansions), the five elements and their characteristic qualities (earth–smell, water–taste, fire/light–form, wind–touch, space–sound), and a wide range of hierarchical exemplars: the Sun among lights, Agni among elemental forces, Sāvitrī among knowledges, Prajāpati among deities, Oṃkāra among the Vedas and as the “breath” of speech, Gāyatrī among meters, and representative “firsts” among animals, substances, plants, and places (food among edibles, water among drinks, plakṣa among trees, Meru among mountains, Gaṅgā among rivers, the ocean among reservoirs). The discourse then universalizes impermanence: day ends in sunset, night ends in dawn; pleasure and pain alternate; accumulation ends in loss; life ends in death; all created things are non-eternal. Finally, it contrasts perishable religious merits (ritual, gift, austerity, study, vows) with knowledge, asserting that purified knowledge, coupled with composure, non-possessiveness, and egolessness, releases one from demerit.
Chapter Arc: गुरु ब्रह्मोवाच के स्वर में शिष्य के सामने सृष्टि के ‘आदि–मध्य–अन्त’ का सूत्र खोलते हैं—दिन-रात्रि, पक्ष-ऋतु, नक्षत्र और पंचमहाभूतों के गुणों तक, मानो जगत का मानचित्र एक-एक नाम से जाग उठता हो। → सूची मात्र नहीं, एक क्रमबद्ध कारण-कार्य-श्रृंखला बनती जाती है: गन्ध का आधार पृथ्वी, रस का जल, रूप का तेज/आदित्य, स्पर्श का वायु, शब्द का आकाश—और फिर देवताओं, विद्याओं, पर्वतों, दिशाओं के ‘अग्रज’ और ‘आदि’ की स्थापना; शिष्य के लिए प्रश्न तीखा होता है—यदि सबका आदि-कारण निश्चित है, तो मुक्ति का उपाय कहाँ है? → गुरु निर्णायक वाक्य रखते हैं: ‘विशुद्ध ज्ञान’ से प्रशान्त आत्मा, जितेन्द्रिय, निर्मम और निरहंकार होकर मनुष्य सर्व पापों से मुक्त होता है—सृष्टि-क्रम का ज्ञान अंततः आत्म-शुद्धि की सीढ़ी बन जाता है। → अध्याय जगत के तत्त्व-क्रम को आत्म-परिष्कार के निष्कर्ष में बाँध देता है: बाह्य पदार्थों के आदि-अन्त का विवेचन भीतर के अहं-त्याग और इन्द्रिय-जय की साधना में परिणत होता है।
Shlokas
Verse 1
अपन क्रात छा ऑफ क्ााज चतुश्नत्वारिशो< ध्याय: सब पदार्थोके आदि-अन्तका और ज्ञानकी नित्यताका वर्णन ब्रह्मोवाच यदादिमध्यपर्यन्तं ग्रहणोपायमेव च । नामलक्षणसंयुक्तं सर्व वक्ष्यामि तत्त्वतः,ब्रह्माजीने कहा--महर्षिगण! अब मैं सम्पूर्ण पदार्थोंके नाम-लक्षणोंसहित आदि, मध्य और अन्तका तथा उनके ग्रहणके उपायका यथार्थ वर्णन करता हूँ
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਮਹਰਿਸ਼ਿਓ! ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਕੁਝ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ— ਨਾਮ ਅਤੇ ਲੱਛਣਾਂ ਸਮੇਤ; ਉਸ ਦਾ ਆਦਿ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਅੰਤ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਾਅ ਵੀ।
Verse 2
अह: पूर्व ततो रात्रिमासा: शुक्लादय: स्मृता: । श्रवणादीनि ऋक्षाणि ऋतव: शिशिरादय:,पहले दिन है फिर रात्रि; (अतः दिन रात्रिका आदि है। इसी प्रकार) शुक्लपक्ष महीनेका, श्रवण नक्षत्रोंका और शिशिर ऋतुओंका आदि है
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਪਹਿਲਾਂ ਦਿਨ, ਫਿਰ ਰਾਤ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਤੋਂ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ; ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਵਣ ਨੂੰ ਆਦਿ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਸਿਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 3
भूमिरादिस्तु गन्धानां रसानामाप एव च | रूपाणां ज्योतिरादित्य: स्पर्शानां वायुरुच्यते
ਵਾਯੁਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਗੰਧਾਂ ਦਾ ਆਦਿ ਕਾਰਣ ਧਰਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਸਾਂ ਦਾ ਜਲ। ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਆਦਿ ਜ੍ਯੋਤਿਰਮਯ ਆਦਿਤ੍ਯ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਆਦਿ ਵਾਯੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 4
शब्दस्यादिस्तथा55काशमेष भूतकृतो गुण: । गन्धोंका आदि कारण भूमि है। रसोंका जल, रूपोंका ज्योतिर्मय आदित्य, स्पर्शोंका वायु और शब्दका आदिकारण आकाश है। ये गन्ध आदि पज्चभूतोंसे उत्पन्न गुण हैं ।। अतः: परं प्रवक्ष्यामि भूतानामादिमुत्तमम्,अब मैं भूतोंके उत्तम आदिका वर्णन करता हूँ। सूर्य समस्त ग्रहोंका और जठरानल सम्पूर्ण प्राणियोंका आदि बतलाया जाता है। सावित्री सब विद्याओंकी और प्रजापति देवताओंके आदि हैं
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਆਦਿ ਕਾਰਣ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ; ਇਹ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਗੁਣ ਹੈ। ਗੰਧ ਆਦਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਉੱਤਮ ਆਦਿ-ਮੂਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ— ਸਭ ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਆਦਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਠਰਾਗਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੀ ਆਦਿ-ਸਰੋਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
आदित्यो ज्योतिषामादिरमन्निर्भूतादिरुच्यते । सावित्री सर्वविद्यानां देवतानां प्रजापति:,अब मैं भूतोंके उत्तम आदिका वर्णन करता हूँ। सूर्य समस्त ग्रहोंका और जठरानल सम्पूर्ण प्राणियोंका आदि बतलाया जाता है। सावित्री सब विद्याओंकी और प्रजापति देवताओंके आदि हैं
ਹੁਣ ਮੈਂ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਉੱਤਮ ਆਦਿ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਸਭ ਜ੍ਯੋਤੀਆਂ (ਗ੍ਰਹ-ਨਕਸ਼ਤਰ ਆਦਿ) ਦਾ ਅਤੇ ਜਠਰਾਗਨੀ ਨੂੰ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਆਦਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਦਿ ਹਨ।
Verse 6
ओड्कार: सर्ववेदानां वचसां प्राण एव च | यदस्मिन् नियतं लोके सर्व सावित्रिरुच्यते,३“कार सम्पूर्ण वेदोंका और प्राण वाणीका आदि है। इस संसारमें जो नियत उच्चारण है, वह सब गायत्री कहलाता है
ਓਂਕਾਰ ਸਭ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਆਦਿ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਨਿਯਤ, ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਉਚਾਰਣ ਹੈ—ਉਹ ਸਭ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ (ਗਾਇਤ੍ਰੀ) ਕਹਲਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
गायत्री च्छन्दसामादि: प्रजानां सर्ग उच्यते । गावश्चतुष्पदामादिर्मनुष्याणां द्विजातय:,छन्दोंका आदि गायत्री और प्रजाका आदि सृष्टिका प्रारम्भ काल है। गौएँ चौपायोंकी और ब्राह्मण मनुष्योंके आदि हैं
ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਆਦਿ ਹੈ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦਾ ਆਦਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੌਪਾਇਆ ਵਿੱਚ ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਦਵਿਜ (ਦਵਿਜਾਤੀ) ਆਦਿ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 8
श्येन: पतत्रिणामादियर्यज्ञानां हुतमुत्तमम् । सरीसृपाणां सर्वेषां ज्येष्ठ: सर्पो द्विजोत्तमा:
ਹੇ ਦਵਿਜੋੱਤਮ! ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਯੇਨ (ਬਾਜ) ਅਗੇਵਾਨ ਹੈ; ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁਤੀ (ਆਹੁਤੀ) ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਸਭ ਸਰਿਸ੍ਰਿਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਜੇਠਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ।
Verse 9
द्विजवरो! पक्षियोंमें बाज, यज्ञोंमें उत्तम आहुति और सम्पूर्ण रेंगकर चलनेवाले जीवोंमें साँप श्रेष्ठ है ।। कृतमादिर्युगानां च सर्वेषां नात्र संशय: । हिरण्यं सर्वरत्नानामोषधीनां यवास्तथा,सत्ययुग सम्पूर्ण युगोंका आदि है, इसमें संशय नहीं है। समस्त रत्नोंमें सुवर्ण और उन्नोंमें जौ श्रेष्ठ है
ਹੇ ਦਵਿਜਵਰ! ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਾਜ (ਸ਼੍ਯੇਨ) ਅਗੇਵਾਨ ਹੈ, ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਆਹੁਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਅਤੇ ਰੇਂਗ ਕੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਿਤ (ਸਤ੍ਯ) ਯੁਗ ਸਭ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਆਦਿ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਸਭ ਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿਰਣ੍ਯ (ਸੋਨਾ) ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਨ ਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਯਵ (ਜੌ) ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ।
Verse 10
सर्वेषां भक्ष्यभोज्यानामन्नं परममुच्यते । द्रवाणां चैव सर्वेषां पेयानामाप उत्तमा:
ਵਾਯੁ-ਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਾਰੇ ਭੱਖਣ-ਭੋਜਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਨ ਨੂੰ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦ੍ਰਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਪੇਯਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਲ ਹੀ ਉੱਤਮ ਹੈ।
Verse 11
सम्पूर्ण भक्ष्य-भोज्य पदार्थोंमें अन्न श्रेष्ठ कहा जाता है। बहनेवाले और सभी पीनेयोग्य पदार्थोमें जल उत्तम है ।। स्थावराणां तु भूतानां सर्वेषामविशेषत: । ब्र्मक्षेत्रं सदा पुण्यं प्लक्ष: प्रथमत: स्मृत:,समस्त स्थावर भूतोंमें सामान्यतः ब्रह्मक्षेत्र--पाकर नामवाला वृक्ष श्रेष्ठ एवं पवित्र माना गया है
ਵਾਯੁ-ਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਾਰੇ ਸਥਾਵਰ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਬਿਨਾ ਭੇਦ ਦੇ, ‘ਬ੍ਰਹਮਕਸ਼ੇਤਰ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਰੁੱਖ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਲਕਸ਼ (ਪਵਿੱਤਰ ਅੰਜੀਰ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼) ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਤੇ ਅਗੇਵਾਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
अहं प्रजापतीनां च सर्वेषां नात्र संशय: । मम विष्णुरचिन्त्यात्मा स्वयम्भूरिति स स्मृत:,सम्पूर्ण प्रजापतियोंका आदि मैं हूँ, इसमें संशय नहीं है। मेरे आदि अचिन्त्यात्मा भगवान् विष्णु हैं। उन्हींको स्वयम्भू कहते हैं
ਵਾਯੁ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦਾ ਆਦਿ ਮੈਂ ਹਾਂ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਮੇਰਾ ਵੀ ਆਦਿ ਅਚਿੰਤ੍ਯ-ਸਰੂਪ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈ; ਉਹ ‘ਸ੍ਵਯੰਭੂ’—ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰकट—ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 13
पर्वतानां महामेरु: सर्वेषामग्रज: स्मृत: । दिशां च प्रदिशां चोर्ध्व॑ दिक्पूर्वा प्रथणा तथा,समस्त पर्वतोंमें सबसे पहले महामेरुगिरिकी उत्पत्ति हुई है। दिशा और विदिशाओंमें पूर्व दिशा उत्तम और आदि मानी गयी है
ਵਾਯੁ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਾਰੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਮੇਰੂ ਅਗਰਜ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਉਪਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ—ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਆਦਿ—ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 14
तथा त्रिपथगा गड्जा नदीनामग्रजा स्मृता । तथा सरोदपानानां सर्वेषां सागरोडग्रज:,सब नदियोंमें त्रिपथगा गंगा ज्येष्ठ मानी गयी है। सरोवरोंमें सर्वप्रथम समुद्रका प्रादुर्भाव हुआ है
ਵਾਯੁ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਤ੍ਰਿਪਥਗਾ ਗੰਗਾ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗਰਜਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਸਰੋਵਰਾਂ ਅਤੇ ਜਲਾਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਅਗਰਜ—ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ—ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 15
देवदानवभूतानां पिशाचोरगरक्षसाम् | नरकिन्नरयक्षाणां सर्वेषामीश्वर: प्रभु:,देव, दानव, भूत, पिशाच, सर्प, राक्षस, मनुष्य, किन्नर और समस्त यक्षोंके स्वामी भगवान् शंकर हैं
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ, ਭੂਤਾਂ ਤੇ ਪਿਸਾਚਾਂ, ਸੱਪਾਂ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ, ਕਿੰਨਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਰਵਾਧਿਪਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੰਕਰ ਹੈ।
Verse 16
आदिर्विश्वस्थ जगतो विष्णुर्ब्रह्ममयो महान् | भूतं परतरं यस्मात् त्रैलोक्ये नेह विद्यते,सम्पूर्ण जगत्के आदिकारण ब्रह्मस्वरूप महाविष्णु हैं। तीनों लोकोंमें उनसे बढ़कर दूसरा कोई प्राणी नहीं है
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਆਦਿਕਾਰਣ, ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਮਹਾਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈ। ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਜੀਵ ਨਹੀਂ।
Verse 17
आश्रमाणां च सर्वेषां गार्हस्थ्यं नात्र संशय: । लोकानामादिर व्यक्त सर्वस्यान्तस्तदेव च,सब आश्रमोंका आदि गृहस्थ आश्रम है, इसमें संदेह नहीं है। समस्त जगत्का आदि और अन्त अव्यक्त प्रकृति ही है
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਾਰੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਹੀ ਮੂਲ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਦਿ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਦਾ ਅੰਤ ਵੀ ਉਹੀ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੈ।
Verse 18
अहान्यस्तमयान्तानि उदयान्ता च शर्वरी । सुखस्यान्तं सदा दु:खं दुःखस्यान्तं सदा सुखम्,दिनका अन्त है सूर्यास्त और रात्रिका अन्त है सूर्योदय। सुखका अन्त सदा दुःख है और दुःखका अन्त सदा सुख है
ਵਾਯੂਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦਿਨ ਦਾ ਅੰਤ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦਾ ਅੰਤ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਨਾਲ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਖ ਦਾ ਅੰਤ ਸਦਾ ਦੁੱਖ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅੰਤ ਸਦਾ ਸੁਖ।
Verse 19
सर्वे क्षयान्ता निचया: पतनान्ता: समुच्छया: । संयोगाश्न वियोगान्ता मरणान्तं च जीवितम्,समस्त संग्रहका अन्त है विनाश, उत्थानका अन्त है पतन, संयोगका अन्त है वियोग और जीवनका अन्त है मृत्यु
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹਰ ਇਕੱਠ ਦਾ ਅੰਤ ਘਾਟਾ ਹੈ; ਹਰ ਉਚਾਈ ਅਤੇ ਢੇਰ ਦਾ ਅੰਤ ਡਿੱਗਣਾ ਹੈ। ਹਰ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਅੰਤ ਵਿਛੋੜਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਮੌਤ ਹੈ।
Verse 20
सर्व कृतं विनाशान्तं जातस्य मरणं ध्रुवम् । अशाश्रवृतं हि लोके5स्मिन् सदा स्थावरजड्रमम्,जिन-जिन वस्तुओंका निर्माण हुआ है, उनका नाश अवश्यम्भावी है। जो जन्म ले चुका है उसकी मृत्यु निश्चित है। इस जगत्में स्थावर या जंगम कोई भी सदा रहनेवाला नहीं है
ਵਾਯੁਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜੋ ਕੁਝ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਅੰਤ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ; ਜੋ ਜੰਮਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨ ਥਾਵਰ ਨ ਜੰਗਮ— ਕੁਝ ਵੀ ਸਦਾ ਲਈ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ।
Verse 21
इष्टं दत्त तपो5धीतं॑ व्रतानि नियमाश्च ये । सर्वमेतद् विनाशान्तं ज्ञानस्यान्तो न विद्यते,जितने भी यज्ञ, दान, तप, अध्ययन, व्रत और नियम हैं, उन सबका अन्तमें विनाश होता है, केवल ज्ञानका अन्त नहीं होता
ਵਾਯੁ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਯੱਗ, ਦਾਨ, ਤਪ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਅਧਿਐਨ, ਵਰਤ ਅਤੇ ਨਿਯਮ— ਇਹ ਸਭ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਨਾਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ।
Verse 22
तस्माउज्ञानेन शुद्धेन प्रशान्तात्मा जितेन्द्रिय: । निर्ममो निरहंकारो मुच्यते सर्वपाप्मभि:,इसलिये विशुद्ध ज्ञानके द्वारा जिसका चित्त शान्त हो गया है, जिसकी इन्द्रियाँ वशमें हो चुकी हैं तथा जो ममता और अहंकारसे रहित हो गया है, वह सब पापोंसे मुक्त हो जाता है
ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਮਮਤਾ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ— ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 43
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आश्वमेधिकपव॑के अन्तर्गत अनुगीतापर्वमें गुरु-शिष्य- संवादविषयक तैंतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਆਸ਼ਵਮੇਧਿਕ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਅਨੁਗੀਤਾ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸੰਵਾਦ-ਵਿਸ਼ਯਕ ਤੈਂਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 44
इति श्रीमहाभारते आश्वमेधिके पर्वणि अनुगीतापर्वणि गुरुशिष्यसंवादे चतुश्नत्वारिंशो5ध्याय:
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਆਸ਼ਵਮੇਧਿਕ ਪਰਵ ਦੇ ਅਨੁਗੀਤਾ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਚੁਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ।
Frequently Asked Questions
The implicit dilemma is evaluative: whether one should rely primarily on perishable religious merits (ritual, charity, austerity, vows) or orient oneself to knowledge and inner transformation, given that all compounded gains culminate in loss.
Because all conditioned phenomena end—possessions, structures, unions, and even life—the stable directive is to cultivate purified knowledge with composure, non-attachment, and egolessness, which is presented as the means to release from demerit.
Rather than a formal phalaśruti, the chapter concludes with a doctrinal meta-claim: knowledge has no “end” (jñānasyānto na vidyate), and one who is purified in knowledge and free from possessiveness and ego is said to be liberated from all pāpa.