Adhyaya 37
Rajo-guṇa-nirdeśa — Brahmā’s Enumeration of Rajasic Dispositions
Upa-parva: Guṇa-vṛtta-kathana (Rajo-guṇa-nirdeśa) — Discourse on the Operations of the Guṇas
Brahmā announces an orderly account of rajas “as it is,” then enumerates rajasic operations (guṇa-vṛtta) across affect, cognition, and social practice. The chapter catalogs markers such as aggregation and exertion, oscillation between pleasure and pain, ambition and domination, anger and rivalry, conflict-making and bargaining, harsh speech and envy, deceit and misinformation, praise/blame dynamics, dependency and acquisitive grasping, and performative social-cultural activities. It also includes ritual and transactional behaviors (giving/receiving, mantra-recitation, offerings; formulae like svadhā/svāhā/vaṣaṭ) presented as potentially rajasic when driven by desire for outcomes. The conclusion states a pragmatic soteriology: one who consistently knows these guṇas becomes freed from rajasic qualities, implying that discernment weakens compulsion and clarifies agency.
Chapter Arc: शिष्य-समूह के समक्ष ब्रह्मा (गुरु-स्वर) रजोगुण का ‘यथातथ्य’ वर्णन आरम्भ करते हैं—यह बताने के लिए कि मनुष्य के भीतर कौन-सी प्रवृत्तियाँ उसे कर्म-चक्र में बाँधती हैं। → रजोगुण के लक्षण एक-एक कर उभरते हैं: संताप, आयास, सुख-दुःख का द्वंद्व, हिम-आतप, ऐश्वर्य-लालसा, विग्रह, वाद-विवाद, असहिष्णुता; फिर बल-शौर्य के साथ मद-रोष, व्यायाम-कलह, ईर्ष्या-इच्छा, पिशुनता, युद्ध-प्रवृत्ति, ममत्व और ‘परिपालन’ के नाम पर आसक्ति। → गुरु रजस के अंधेरे पक्ष को तीक्ष्णता से उद्घाटित करते हैं—अभिद्रोह, माया, निकृति/शठता, मान, स्तैन्य, हिंसा, जुगुप्सा, परिताप, प्रजागर (अशांत जागरण) आदि—और दिखाते हैं कि रजस कैसे मन को निरंतर उद्विग्न रखकर कर्म-बंधन को पुष्ट करता है। → रजोगुण में रत लोग भूत-भव्य-भविष्य की चिंता में डूबे त्रिवर्ग (धर्म-अर्थ-काम) की दौड़ में लगे रहते हैं; वे बार-बार जन्म लेकर इसी लोक के प्रमोद में रमे रहते और परलोक/आगामी फल की भी कामना करते हैं—देना-लेना, तर्पण, यज्ञादि सब भी रजस-प्रेरित आसक्ति के साथ। अंत में गुरु कहते हैं: जिसने इन गुणों को ठीक-ठीक जान लिया, वह रजस के अनेक रूपों को पहचानकर उनसे अविमुक्त (अर्थात उनके प्रभाव से घिरा) होने की स्थिति को समझता है—यही ज्ञान का फल है: विवेक-जागरण।
Shlokas
Verse 1
अपना बछ। हर: सप्तत्रिशो5ध्याय: रजोगुणके कार्यका वर्णन और उसके जाननेका फल ब्रह्मोवाच रजोऊ5हं व: प्रवक्ष्यामि याथातथ्येन सत्तमा: । निबोधत महाभागा गुणवृत्तं च राजसम्,ब्रह्माजीने कहा--महाभाग्यशाली श्रेष्ठ महर्षियो! अब मैं तुम लोगोंसे रजोगुणके स्वरूप और उसके कार्यभूत गुणोंका यथार्थ वर्णन करूँगा। ध्यान देकर सुनो
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸਦਗੁਣੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ਿਓ! ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਰਜੋਗੁਣ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲੇ ਗੁਣ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਹੇ ਮਹਾਭਾਗਵਾਨੋ, ਰਾਜਸ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਚਾਲ-ਢਾਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
Verse 2
सनन््तापो रूपमायास: सुखदु:खे हिमातपौ । ऐश्वर्य विग्रह: संधिहेतुवादो5रति: क्षमा
ਵਾਯੂਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੰਤਾਪ, ਦੇਹ ਦਾ ਰੂਪ, ਪਰਿਸ਼੍ਰਮ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ, ਠੰਢ-ਤਪਸ਼; ਐਸ਼ਵਰਯ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਲਈ ਝਗੜਾ; ਸੰਧੀ-ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ; ਅਰਤੀ (ਅਸੰਤੋਖ) ਅਤੇ ਖ਼ਿਮਾ—ਇਹ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਘੜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਹਨ।
Verse 3
बल॑ शौर्य मदो रोषो व्यायामकलहावपि । ईष्येप्सा पिशुनं युद्ध ममत्वं परिपालनम्
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਬਲ, ਸ਼ੌਰਯ ਦਾ ਮਦ, ਕ੍ਰੋਧ, ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਝਗੜਾ ਵੀ; ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਲਾਲਚੀ ਇੱਛਾ; ਚੁਗ਼ਲੀ; ਯੁੱਧ; ਮਮਤਾ ਅਤੇ ‘ਮੇਰਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ਜੋ ਧਾਰਿਆ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ‑ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਤੜਪ—ਇਹੀ ਉਹ ਬਲ ਹਨ ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਠ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਤੇ ਧੱਕਦੇ ਹਨ।
Verse 4
वधबन्धपरिक्लेशा: क्रयो विक्रय एव च । निकृन्त छिन्धि भिन्धीति परमर्मावकर्तनम्
ਵਾਯੂਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕਤਲ ਅਤੇ ਕੈਦ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਪੀੜਾਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ‑ਫ਼ਰੋਖ਼ਤ, ਅਤੇ ਉਹ ਨਿਰਦਈ ਚੀਖਾਂ—‘ਕੱਟ ਦਿਓ, ਛਿੰਨ ਕਰ ਦਿਓ, ਚੀਰ ਦਿਓ!’—ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪਰਮ ਮਰਮ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਹੈ।
Verse 5
उग्र॑ं दारुणमाक्रोश: परच्छिद्रानुशासनम् । लोकचिन्तानुचिन्ता च मत्सर: परिभावन:
ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕਠੋਰ ਤੇ ਨਿਰਦਈ ਗਾਲਾਂ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਉੱਤੇ ਪਹਰਾ ਦੇ ਕੇ ਟੋਕਣ ਦੀ ਆਦਤ, ਸੰਸਾਰੀ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੱਟਦਾ ਬੇਚੈਨ ਮਨਨ, ਮਤਸਰ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ—ਇਹ ਸੁਭਾਵ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਘਿਸਦੇ ਅਤੇ ਧਰਮਾਚਰਨ ਨੂੰ ਡੋਲ੍ਹਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 6
मृषा वादो मृषा दानं विकल्प: परिभाषणम् | निन्दा स्तुति: प्रशंसा च प्रस्ताव: पारधर्षणम्
ਵਾਯੂਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਝੂਠੀ ਬਾਣੀ, ਅਤੇ ਝੂਠੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਵੀ; ਕੂਤਰਕ ਵਾਲਾ ਵਾਦ ਅਤੇ ਝਗੜਾਲੂ ਗੱਲਬਾਤ; ਨਿੰਦਾ, ਚਾਪਲੂਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ; ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਨ ਜਾਂ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਵਿਸ਼ਾ ਚੇੜ੍ਹਨਾ—ਇਹ ਸਭ ਅਧਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਜੋ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਨੂੰ ਘੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 7
परिचर्यानुशुश्रूषा सेवा तृष्णा व्यपाश्रय: । व्यूह़ो नयः प्रमादश्न॒ परिवाद: परिग्रह:
ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹਾਜ਼ਰੀ ਭਰਨਾ ਅਤੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਸੁਣਨਾ, ਸੇਵਾ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਪਰਾਸ਼੍ਰਯ, ਵਿਊਹ‑ਰਚਨਾ, ਨੀਤੀ‑ਚਤੁਰਾਈ, ਪ੍ਰਮਾਦ, ਪਰਿਵਾਦ ਅਤੇ ਪਰਿਗ੍ਰਹ—ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਥਿਰਤਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 8
संताप, रूप, आयास, सुख-दु:ख, सर्दी, गर्मी, ऐश्वर्य, विग्रह, सन्धि, हेतुवाद, मनका प्रसन्न न रहना, सहनशक्ति, बल, शूरता, मद, रोष, व्यायाम, कलह, ईर्ष्या, इच्छा, चुगली खाना, युद्ध करना, ममता, कुटुम्बका पालन, वध, बन्धन, क्लेश, क्रय-विक्रय, छेदन, भेदन और विदारणका प्रयत्न, दूसरोंके मर्मको विदीर्ण कर डालनेकी चेष्टा, उग्रता, निष्ठुरता, चिल्लाना, दूसरोंके छिद्र बताना, लौकिक बातोंकी चिन्ता करना, पश्चात्ताप, मत्सरता, नाना प्रकारके सांसारिक भावोंसे भावित होना, असत्य भाषण, मिथ्या दान, संशयपूर्ण विचार, तिरस्कारपूर्वक बोलना, निन्दा, स्तुति, प्रशंसा, प्रताप, बलात्कार, स्वार्थबुद्धिसे रोगीकी परिचर्या और बड़ोंकी शुश्रूषा एवं सेवावृत्ति, तृष्णा, दूसरोंके आश्रित रहना, व्यवहार- कुशलता, नीति, प्रमाद (अपव्यय), परिवाद और परिग्रह--ये सभी रजोगुणके कार्य हैं ।। २ --७ || संस्कारा ये च लोकेषु प्रवर्तन्ते पृथक्पृथक् । नृषु नारीषु भूतेषु द्रव्येषु शरणेषु च,संसारमें जो स्त्री, पुरुष, भूत, द्रव्य और गृह आदिमें पृथक्-पृथक् संस्कार होते हैं, वे भी रजोगुणकी ही प्रेरणाके फल हैं
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਾਪ ਤੇ ਕਲੇਸ਼, ਬਾਹਰੀ ਦਿਖਾਵਾ, ਜਤਨ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ, ਠੰਢ-ਗਰਮੀ, ਐਸ਼ਵਰਜ, ਵਿਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਸੰਧਿ, ਤਰਕ-ਵਿਤਰਕ, ਮਨ ਦਾ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿਣਾ, ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਬਲ, ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ, ਮਦ, ਕ੍ਰੋਧ, ਕਸਰਤ, ਝਗੜਾ, ਈਰਖਾ, ਇੱਛਾ, ਚੁਗਲੀ, ਯੁੱਧ ਕਰਨਾ, ਮਮਤਾ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ, ਵਧ, ਬੰਧਨ, ਕਲੇਸ਼, ਖਰੀਦ-ਫਰੋਖ਼ਤ, ਕੱਟਣਾ, ਚੀਰਨਾ-ਭੇਦਣਾ ਅਤੇ ਵਿਦਾਰਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ—ਹਾਂ, ਦੂਜੇ ਦੇ ਮਰਮ ਨੂੰ ਭੇਦ ਦੇਣ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ—ਉਗਰਤਾ, ਨਿਰਦਯਤਾ, ਚੀਖਣਾ, ਪਰਾਏ ਦੋਸ਼ ਉਘਾੜਨਾ, ਲੋਕਿਕ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ, ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ, ਮਤਸਰਤਾ, ਨਾਨਾ ਸੰਸਾਰੀ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਚਲਿਤ ਹੋਣਾ, ਝੂਠ ਬੋਲਣਾ, ਛਲ-ਦਾਨ, ਸੰਦੇਹਭਰੀ ਡੋਲਦੀ ਸੋਚ, ਤਿਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਬੋਲਣਾ, ਨਿੰਦਾ, ਸਤੁਤੀ-ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ, ਪ੍ਰਤਾਪ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ, ਜ਼ਬਰ, ਸਵਾਰਥ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਰੋਗੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁਸ਼ਰੂਸ਼ਾ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਪਰਾਸ਼੍ਰਯ, ਵਿਹਾਰ-ਚਤੁਰਾਈ, ਨੀਤੀ, ਪ੍ਰਮਾਦ/ਫ਼ਜ਼ੂਲਖ਼ਰਚੀ, ਪਰਿਵਾਦ ਅਤੇ ਪਰਿਗ੍ਰਹ—ਇਹ ਸਭ ਰਜੋਗੁਣ ਦੇ ਕਾਰਜ ਹਨ। ਅਤੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਸਕਾਰ ਪੁਰਖਾਂ-ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਧਨ-ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਘਰ-ਆਸਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਰਜੋਗੁਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਤੋਂ ਹੀ ਉਪਜਦੇ ਹਨ।
Verse 9
संतापो5प्रत्ययश्चैव व्रतानि नियमाश्न ये । आशीर्युक्तानि कर्माणि पौर्तानि विविधानि च
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਪ, ਸੰਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਅਡੋਲ ਨਿਸ਼ਚਯ, ਵਰਤ ਅਤੇ ਨਿਯਮ; ਅਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਉਚਾਰ ਕੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪੌਰ/ਲੋਕ-ਹਿਤਕਾਰੀ ਕੰਮ—ਇਹ ਸਭ ਧਰਮ ਨੂੰ ਥਾਮਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੁੰਨਮਈ ਸਾਧਨਾਵਾਂ ਹਨ।
Verse 10
स्वाहाकारो नमस्कार: स्वधाकारो वषट्क्रिया । याजनाध्यापने चोभे यजनाध्ययने अपि
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—‘ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਨਮਸਕਾਰ-ਸਰੂਪ ਹੈ; ‘ਸ੍ਵਧਾ’ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਯਜ੍ਞੀ ਕਰਮ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਵਸ਼ਟ’ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਵੀ। ਯਾਜਨ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਨ—ਦੋਵੇਂ; ਅਤੇ ਯਜਨ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ—ਇਹ ਵੀ—ਧਰਮੀ ਤੇ ਪਾਵਨ ਕਰਤੱਬ ਹਨ।
Verse 11
दानं प्रतिग्रहश्वैव प्रायश्षित्तानि मड्जलम् | संताप, अविश्वास, सकाम भावसे व्रत-नियमोंका पालन, काम्य कर्म, नाना प्रकारके पूर्त (वापी, कूप-तडाग आदि पुण्य) कर्म, स्वाहाकार, नमस्कार, स्वधाकार, वषट्कार, याजन, अध्यापन, यजन, अध्ययन, दान, प्रतिग्रह, प्रायश्चवित्त और मंगलजनक कर्म भी राजस माने गये हैं ।। ९-१० $ ।। इदं मे स्यादिदं मे स्यात्स्नेहो गुणसमुद्धव:,“मुझे यह वस्तु मिल जाय, वह मिल जाय” इस प्रकार जो विषयोंको पानेके लिये आसक्तिमूलक उत्कण्ठा होती है, उसका कारण रजोगुण ही है
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦਾਨ, ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ, ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਕਰਮ ਵੀ, ਜੇ ਨਿੱਜੀ ਲਾਭ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ‘ਰਾਜਸ’ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ “ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਮੇਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ” ਐਸੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣ ਲਈ ਉੱਠਦੀ ਆਸਕਤੀ-ਭਰੀ ਤੜਪ ਰਜੋਗੁਣ ਤੋਂ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 12
अभिद्रोहस्तथा माया निकृतिर्मान एव च । स्तैन्यं हिंसा जुगुप्सा च परिताप: प्रजागर:,विप्रगण! द्रोह, माया, शठता, मान, चोरी, हिंसा, घृणा, परिताप, जागरण, दम्भ, दर्प, राग, सकाम भक्ति, विषय-प्रेम, प्रमोद, द्यूतक्रीड़ा, लोगोंके साथ विवाद करना, स्त्रियोंके लिये सम्बन्ध बढ़ाना, नाच-बाजे और गानमें आसक्त होना--से सब राजस गुण कहे गये हैं
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦ੍ਰੋਹ, ਮਾਇਆ, ਸ਼ਠਤਾ, ਮਾਨ; ਚੋਰੀ, ਹਿੰਸਾ, ਘ੍ਰਿਣਾ/ਜੁਗੁਪਸਾ, ਪਰਿਤਾਪ ਅਤੇ ਜਾਗਣਾ—ਇਹ ਰਾਜਸ ਸੁਭਾਵ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 13
दम्भो दर्पो5थ रागश्न भक्ति: प्रीति: प्रमोदनम् । द्यूतं च जनवादश्न सम्बन्धा: स्त्रीकृताश्न ये,विप्रगण! द्रोह, माया, शठता, मान, चोरी, हिंसा, घृणा, परिताप, जागरण, दम्भ, दर्प, राग, सकाम भक्ति, विषय-प्रेम, प्रमोद, द्यूतक्रीड़ा, लोगोंके साथ विवाद करना, स्त्रियोंके लिये सम्बन्ध बढ़ाना, नाच-बाजे और गानमें आसक्त होना--से सब राजस गुण कहे गये हैं
ਵਾਯੁਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਖੰਡ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਗ; ਕਾਮਨਾ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਭਗਤੀ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਵਿਲਾਸੀ ਪ੍ਰਮੋਦ; ਜੂਆ; ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਝਗੜਾਲੂ ਬੋਲ; ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ ਸੰਬੰਧ ਵਧਾਉਣਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸਭਾ! ਇਹ ਸਭ ਰਜੋਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 14
नृत्यवादित्रगीतानां प्रसज्रा ये च केचन । सर्व एते गुणा विप्रा राजसा: सम्प्रकीर्तिता:,विप्रगण! द्रोह, माया, शठता, मान, चोरी, हिंसा, घृणा, परिताप, जागरण, दम्भ, दर्प, राग, सकाम भक्ति, विषय-प्रेम, प्रमोद, द्यूतक्रीड़ा, लोगोंके साथ विवाद करना, स्त्रियोंके लिये सम्बन्ध बढ़ाना, नाच-बाजे और गानमें आसक्त होना--से सब राजस गुण कहे गये हैं
ਵਾਯੁਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ! ਜੋ ਨਾਚ, ਵਾਜੇ ਅਤੇ ਗਾਇਨ ਨਾਲ ਲਗਨ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੋਰ ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਹਨ—ਉਹ ਸਭ ਰਜੋਗੁਣਾਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।
Verse 15
भूतभव्यभविष्याणां भावानां भुवि भावना: । त्रिवर्गनिरता नित्यं धर्मोडर्थ: काम इत्यपि,जो इस पृथ्वीपर भूत, वर्तमान और भविष्य पदार्थोकी चिन्ता करते हैं, धर्म, अर्थ और कामरूप त्रिवर्गके सेवनमें लगे रहते हैं, मनमाना बर्ताव करते हैं और सब प्रकारके भोगोंकी समृद्धिसे आनन्द मानते हैं, वे मनुष्य रजोगुणसे आवृत हैं, उन्हें अर्वाकृख्रोता कहते हैं
ਵਾਯੁ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭੂਤ, ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਹੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ—ਇਸ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 16
कामतृत्ता: प्रमोदन्ते सर्वकामसमृद्धिभि: । अर्वाक्स्रोतस इत्येते मनुष्या रजसा वृता:,जो इस पृथ्वीपर भूत, वर्तमान और भविष्य पदार्थोकी चिन्ता करते हैं, धर्म, अर्थ और कामरूप त्रिवर्गके सेवनमें लगे रहते हैं, मनमाना बर्ताव करते हैं और सब प्रकारके भोगोंकी समृद्धिसे आनन्द मानते हैं, वे मनुष्य रजोगुणसे आवृत हैं, उन्हें अर्वाकृख्रोता कहते हैं
ਵਾਯੁ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਕੇਵਲ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਰਜੋਗੁਣ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਉਹ ‘ਅਰਵਾਕਸ੍ਰੋਤਸ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਧਾਰ ਹੇਠਾਂ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 17
अस्मिल्लोके प्रमोदन््ते जायमाना: पुनः पुन: । प्रेत्य भाविकमीहन्ते ऐहलौकिकमेव च । ददति प्रतिगृह्नन्ति तर्पयन्त्यथ जुह्गमति,ऐसे लोग इस लोकमें बार-बार जन्म लेकर विषयजनित आनन्दमें मग्न रहते हैं और इहलोक तथा परलोकमें सुख पानेका प्रयत्न किया करते हैं। अतः वे सकाम भावसे दान देते हैं, प्रतिग्रह लेते हैं तथा तर्पण और यज्ञ करते हैं
ਵਾਯੁਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਲੋਕ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਮੋਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਹ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਫਲ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਕੇ ਉਸੇ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਸਾਰਕ ਲਾਭ ਹੀ ਸਾਧਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਕਾਮਨਾ ਨੂੰ ਹੀ ਕਾਰਨ ਬਣਾ ਕੇ ਉਹ ਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯਜ्ञ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 18
रजोगुणा वो बहुधानुकीर्तिता यथाददुक्तं गुणवृत्तमेव च । नरो5पि यो वेद गुणानिमान् सदा स राजसै: सर्वगुणैरविमुच्यते,मुनिवरो! इस प्रकार मैंने तुमलोगोंसे नाना प्रकारके राजस गुणों और तदनुकूल बर्तावोंका यथावत् वर्णन किया। जो मनुष्य इन गुणोंको जानता है, वह सदा इन समस्त राजस गुणोंके बन्धनोंसे दूर रहता है
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਰਜੋਗੁਣ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅਨੇਕਾਂ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਆਚਰਨ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਵਰਣਨ ਕਈ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਝ ਕੇ ਸਦਾ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਸ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫਸਦਾ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬੰਧਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 36
इस प्रकार श्रीमह्ााभारत आश्वमेधिकपर्वके अन्तर्गत अनुगीतापर्वमें गुरु-शिष्य- संवादविषयक छत्तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧਿਕ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਅਨੁਗੀਤਾ ਉਪਪਰਵ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ-ਸੰਵਾਦ ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਛੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 37
इति श्रीमहाभारते आश्वमेधिके पर्वणि अनुगीतापर्वणि गुरुशिष्यसंवादे सप्तत्रिंशोडध्याय:
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧਿਕ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਅਨੁਗੀਤਾ ਪਰਵ ਦੇ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ-ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਸੈਂਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ।
Frequently Asked Questions
The implicit dilemma is how to act in society—governing, trading, speaking, and even performing ritual—without becoming governed by rajas (desire-driven agitation) that converts action into rivalry, domination, and possessive attachment.
Rajo-guṇa is identifiable through recurrent patterns (restlessness, acquisitiveness, conflict, performativity); sustained recognition (guṇa-jñāna) is presented as the method to reduce its force and restore deliberative agency.
Yes. The closing statement asserts that a person who continually knows these guṇas becomes released from rajasic qualities, framing understanding itself as a liberative practice within the broader mokṣa-oriented arc.