Adhyaya 13
Kāma–Mamatā–Upadeśa (Discourse on Desire, Possessiveness, and Ritual Duty)
Upa-parva: Āśvamedhika-upākhyāna (Counsel on Aśvamedha, desire, and non-attachment)
Vāsudeva instructs Yudhiṣṭhira on the relationship between external renunciation and inner disposition. He argues that abandoning external goods alone does not guarantee ‘siddhi’ (spiritual or practical accomplishment), and that fixation on the body or possessions can keep one within the orbit of fear and mortality. A compact linguistic-ethical contrast is introduced: ‘mama’ (mine) is presented as a marker of death-bound attachment, while ‘na mama’ (not mine) indicates the enduring principle aligned with brahman. The chapter then reframes kāma (intent/desire) as a driver of action: society does not praise uncontrolled desire, yet no activity proceeds without some motivating aim; even dāna, Vedic study, tapas, vows, and yogic disciplines are undertaken through purposive intention. A set of traditional gāthās illustrates the paradox that attempts to ‘destroy’ desire by various meritorious means can cause it to reappear in new forms, culminating in the claim that desire is difficult to eliminate and must be redirected rather than naively denied. The discourse closes with pragmatic instruction: perform the Aśvamedha and other rites with due dakṣiṇā, and do not repeatedly reopen grief over the dead; through great sacrifices and generosity, the king attains public renown and an elevated posthumous trajectory.
Chapter Arc: युद्धोत्तर शोक में डूबे युधिष्ठिर के सामने वायुदेव का उपदेश उतरता है—‘मम’ और ‘न मम’ के दो-तीन अक्षरों में ही मृत्यु और शाश्वत ब्रह्म का रहस्य छिपा है। → वायुदेव बाह्य-आंतरिक शत्रुओं (इन्द्रिय-विकार, आसक्ति, काम) का स्वभाव दिखाते हैं: बाह्य पदार्थों से अलग दिखते हुए भी देह-सुख में लिप्त मनुष्य धर्म का मर्म खो देता है। ‘काम-गीता’ का संकेत देकर वे बताते हैं कि व्रत, यज्ञ, नियम, ध्यान—सबका आरम्भ भी कामना से होता है; इसलिए काम को समझे बिना साधना भी भ्रम बन सकती है। → निर्णायक वाक्य गूंजता है—‘ममेति’ (मेरा) मृत्यु है, ‘न ममेति’ (मेरा नहीं) शाश्वत ब्रह्म। समूची पृथ्वी पा कर भी जिसमें ममता नहीं, उसके लिए राज्य भी बंधन नहीं; और जिसमें ममता है, उसके लिए धर्म भी स्वार्थ बन जाता है। → उपदेश का व्यावहारिक निष्कर्ष: युधिष्ठिर को विधिपूर्वक, पर्याप्त दक्षिणा सहित अश्वमेध और अन्य समृद्ध यज्ञ करने की प्रेरणा दी जाती है—राजधर्म का शुद्धिकरण और लोक-कल्याण शोक-ग्रस्त मन को भी धर्म-पथ पर स्थिर करता है। → वायुदेव शोक-निवारण करते हुए कहते हैं कि रण में मारे गए बंधु अब लौटकर देखे नहीं जा सकते—अब प्रश्न यह रह जाता है कि युधिष्ठिर इस वैराग्य-बोध को कर्म (यज्ञ) में कैसे रूपांतरित करेंगे।
Shlokas
Verse 1
ऑपन- मा बछ। अकाल त्रयोदशो<* ध्याय: श्रीकृष्णद्वारा ममताके त्यागका महत्त्व, काम-गीताका उल्लेख और युधिष्ठिरको यज्ञके लिये प्रेरणा करना वायुदेव उवाच न बाहूं द्रव्यमुत्सज्य सिद्धिर्भवति भारत । शारीर द्रव्यमुत्सृज्य सिद्धिर्भवति वा न वा,भगवान् श्रीकृष्ण कहते हैं--भारत! केवल राज्य आदि बाह्ा पदार्थोंका त्याग करनेसे ही सिद्धि नहीं प्राप्त होती। शारीरिक द्रव्यका त्याग करके भी सिद्धि प्राप्त होती है अथवा नहीं भी होती है
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਕੇਵਲ ਰਾਜ ਆਦਿ ਬਾਹਰੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਦੇਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਦੇਹ-ਸੰਬੰਧੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਸਿੱਧੀ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ; ਹੋ ਵੀ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਵੀ।
Verse 2
बाहाद्रव्यविमुक्तस्य शारीरेषु च गृद्धयत: । यो धर्मो यत् सुखं चैव द्विषतामस्तु तत् तथा,बाह्य पदार्थोसे अलग होकर भी जो शारीरिक सुख-विलासमें आसक्त है, उसे जिस धर्म और सुखकी प्राप्ति होती है, वह तुम्हारे साथ द्वेष करनेवालोंको ही प्राप्त हो
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜੋ ਬਾਹਰੀ ਧਨ-ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਕੇ ਵੀ ਦੇਹੀ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਲਚ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੋ ਧਰਮ ਅਤੇ ਜੋ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।
Verse 3
द्वयक्षरस्तु भवेन्मृत्युस्त्रयक्षरं ब्रह्म शाश्वतम् । ममेति च भवेन्मृत्युर्न ममेति च शाश्वतम्,“मम” (मेरा) ये दो अक्षर ही मृत्युरूप हैं और “न मम” (मेरा नहीं है) यह तीन अक्षरोंका पद सनातन ब्रह्मकी प्राप्तिका कारण है। ममता मृत्यु है और उसका त्याग सनातन अमृतत्व है
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ— ‘ਮਮ’ (ਮੇਰਾ) ਇਹ ਦੋ ਅੱਖਰ ਹੀ ਮੌਤ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਨ ਮਮ’ (ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ) ਇਹ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰ ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ ਹਨ। ਮਮਤਾ ਮੌਤ ਹੈ; ਮਮਤਾ ਦਾ ਤਿਆਗ ਹੀ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਅਟੱਲ ਮਾਰਗ ਹੈ।
Verse 4
ब्रह्ममृत्यू ततो राजन्नात्मन्येव व्यवस्थितौ । अदृश्यमानौ भूतानि योधयेतामसंशयम्,राजन! इस प्रकार मृत्यु और अमृत दोनों अपने भीतर ही स्थित हैं। ये दोनों अदृश्य रहकर प्राणियोंको लड़ाते हैं अर्थात् किसीको अपना मानना और किसीको अपना न मानना यह भाव ही युद्धका कारण है, इसमें संशय नहीं है
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅਮਰਤਾ (ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ) ਅਤੇ ਮੌਤ—ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਟਕਰਾਅ ਵੱਲ ਧੱਕਦੇ ਹਨ।
Verse 5
अविनाशो<स्य सत्त्वस्य नियतो यदि भारत | भित्त्वा शरीरं भूतानामहिंसां प्रतिपद्यते,भरतनन्दन! यदि इस जगत्की सत्ताका विनाश न होना ही निश्चित हो, तब तो प्राणियोंके शरीरका भेदन करके भी मनुष्य अहिंसाका ही फल प्राप्त करेगा
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਭਾਰਤ! ਜੇ ਇਹ ਅਟੱਲ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਇਸ ਜਗਤ ਦਾ ਸੱਤ੍ਵ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਤਰਕ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਛੇਦ ਕੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਅਹਿੰਸਾ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇਗਾ।
Verse 6
लब्ध्वा हि पृथ्वीं कृत्स्नां सहस्थावरजज्भमाम् | ममत्वं यस्य नैव स्यात् कि तया स करिष्यति,चराचर प्राणियोंसहित समूची पृथ्वीको पाकर भी जिसकी उसमें ममता नहीं होती, वह उसको लेकर क्या करेगा अर्थात् उस सम्पत्तिसे उसका कोई अनर्थ नहीं हो सकता
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਅਚਲ-ਚਲ ਸਮੇਤ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ‘ਮੇਰਾ’ ਦਾ ਭਾਵ ਨਾ ਉੱਠੇ, ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਕੀ ਕਰੇਗਾ? ਅਰਥਾਤ ਮਮਤਾ-ਰਹਿਤ ਲਈ ਧਨ ਤੇ ਰਾਜ ਅਨਰਥ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ।
Verse 7
अथवा वसतः: पार्थ वने वन्येन जीवत: । ममता यस्य द्रव्येषु मृत्योरास्ये स वर्तते,किंतु कुन्तीनन्दन! जो वनमें रहकर जंगली फल-मूलोंसे ही जीवन-निर्वाह करता है, उसकी भी यदि द्रव्योंमें ममता है तो वह मौतके मुखमें ही विद्यमान है
ਹੇ ਪਾਰਥ! ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਕੇਵਲ ਜੰਗਲੀ ਫਲ-ਮੂਲਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਏ, ਪਰ ਜੇ ਧਨ-ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ‘ਮੇਰਾ’ ਦੀ ਮਮਤਾ ਫੜੀ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਤਿਆਗ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਅੰਦਰਲੀ ਅਨਾਸਕਤੀ ਹੀ ਵਿਨਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੈ।
Verse 8
बाह्यान्तराणां शत्रूणां स्वभाव॑ पश्य भारत | यज्ञ पश्यति तद् भूतं मुच्यते स महाभयात्,भारत! बाहरी और भीतरी शत्रुओंके स्वभावको देखिये-समझिये (ये मायामय होनेके कारण मभिथ्या हैं, ऐसा निश्चय कीजिये)। जो मायिक पदार्थोको ममत्वकी दृष्टिसे नहीं देखता, वह महान् भयसे छुटकारा पा जाता है
ਹੇ ਭਾਰਤ! ਬਾਹਰਲੇ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਵੇਖੋ ਤੇ ਸਮਝੋ। ਜੋ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ‘ਮੇਰਾ’ ਦੀ ਮਮਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਂਭੈ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 9
कामात्मान॑ न प्रशंसन्ति लोके नेहाकामा काचिदस्ति प्रवृत्ति: । सर्वे कामा मनसोज्जप्रभूता यान् पण्डित: संहरते विचिन्त्य,जिसका मन कामनाओंमें आसक्त है, उसकी संसारके लोग प्रशंसा नहीं करते हैं। कोई भी प्रवृत्ति बिना कामनाके नहीं होती और समस्त कामनाएँ मनसे ही प्रकट होती हैं। विद्वान् पुरुष कामनाओंको दुःखका कारण मानकर उनका परित्याग कर देते हैं
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਕੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਲੋਕ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇੱਥੇ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦੀ, ਅਤੇ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਮਨ ਤੋਂ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨਨ ਕਰਕੇ, ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਤਿਆਗ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 10
भूयो भूयोजन्मनो5भ्यासयोगाद् योगी योगं सारमार्ग विचिन्त्य । दानं च वेदाध्ययनं तपश्न काम्यानि कर्माणि च वैदिकानि,योगी पुरुष अनेक जन्मोंके अभ्याससे योगको ही मोक्षका मार्ग निश्चित करके कामनाओंका नाश कर डालता है। जो इस बातको जानता है, वह दान, वेदाध्ययन, तप, वेदोक्त कर्म, व्रत, यज्ञ, नियम और ध्यान-योगादिका कामनापूर्वक अनुष्ठान नहीं करता तथा जिस कर्मसे वह कुछ कामना रखता है, वह धर्म नहीं है। वास्तवमें कामनाओंका निग्रह ही धर्म है और वही मोक्षका मूल है
ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਯੋਗੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਯੋਗ ਨੂੰ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਸਾਰ-ਮਾਰਗ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਦਾਨ, ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ, ਤਪ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੈਦਿਕ ਕਰਮ ਫਲ-ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸੱਚਾ ਧਰਮ ਨਹੀਂ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿਗ੍ਰਹ ਹੀ ਧਰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ।
Verse 11
व्रतं यज्ञान् नियमान् ध्यानयोगान् कामेन यो नारभते विदित्वा । यद् यच्चायं कामयते स धर्मों न यो धर्मो नियमस्तस्य मूलम्,योगी पुरुष अनेक जन्मोंके अभ्याससे योगको ही मोक्षका मार्ग निश्चित करके कामनाओंका नाश कर डालता है। जो इस बातको जानता है, वह दान, वेदाध्ययन, तप, वेदोक्त कर्म, व्रत, यज्ञ, नियम और ध्यान-योगादिका कामनापूर्वक अनुष्ठान नहीं करता तथा जिस कर्मसे वह कुछ कामना रखता है, वह धर्म नहीं है। वास्तवमें कामनाओंका निग्रह ही धर्म है और वही मोक्षका मूल है
ਜੋ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਵਰਤ, ਯੱਗ, ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਧਿਆਨ-ਯੋਗ ਆਦਿ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਕੁਝ ਫਲ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਮ ਨਹੀਂ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਨਾਸ ਹੀ ਧਰਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ। ਯੋਗੀ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਯੋਗ ਨੂੰ ਹੀ ਮੋਖਸ਼-ਮਾਰਗ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਕੇ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 12
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आश्वमेधिकपर्वके अन्तर्गत अश्वमेधपर्वमें श्रीकृष्ण और युधिषछिरका संवादविषयक बारहवाँ अध्याय पूरा हुआ,अत्र गाथा: कामगीता: कीर्तयन्ति पुराविद: । शृणु संकीर्त्यमानास्ता अखिलेन युधिष्छिर । नाहं शक््यो<नुपायेन हन्तुं भूतेन केनचित् युधिष्ठिर! इस विषयमें प्राचीन बातोंके जानकार विद्वान् एक पुरातन गाथाका वर्णन किया करते हैं, जो कामगीता कहलाती है। उसे मैं आपको सुनाता हूँ, सुनिये। कामका कहना है कि कोई भी प्राणी वास्तविक उपाय (निर्ममता और योगाभ्यास)-का आश्रय लिये बिना मेरा नाश नहीं कर सकता है
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨ ‘ਕਾਮਗੀਤਾ’ ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਤਨ ਗਾਥਾਵਾਂ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਸੁਣਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਸੁਣ—“ਸੱਚੇ ਉਪਾਅ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਜੀਵ ਮੇਰਾ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।” ਇੱਥੇ ਕਾਮ (ਇੱਛਾ) ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਬਲ ਜਾਂ ਆਮ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਉਸ ‘ਤੇ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਨਿਰਮਮਤਾ (ਵੈਰਾਗ) ਅਤੇ ਯੋਗ-ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਮਾਰਗ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 13
यो मां प्रयतते हन्तुं ज्ञात्वा प्रहरणे बलम् । तस्य तस्मिन् प्रहरणे पुनः प्रादुर्भवाम्पहम्,जो मनुष्य अपनेमें अस्त्रबलकी अधिकताका अनुभव करके मुझे नष्ट करनेका प्रयत्न करता है, उसके उस अस्त्रबलमें मैं अभिमानरूपसे पुनः प्रकट हो जाता हूँ इति श्रीमहाभारते आश्वमेधिके पर्वणि अश्वमेधपर्वणि कृष्णधर्मसंवादे त्रयोदशो 5 ध्याय: इस प्रकार श्रीमह्ाभारत आश्वमेधिकपर्वके अन्तर्गत अश्वमेधपर्वमें श्रीकृष्ण और धर्मराज युधिष्ठिरका संवादविषयक तेरहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰ-ਬਲ ਦੀ ਵਧੀਕਤਾ ਜਾਣ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਹਥਿਆਰ-ਬਲ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ—ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਦੰਭ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ।
Verse 14
यो मां प्रयतते हन्तुं यजैविविधदक्षिणै: । जड़मेष्विव धर्मात्मा पुन: प्रादुर्भवाम्यहम्,जो नाना प्रकारकी दक्षिणावाले यज्ञोंद्वारा मुझे मारनेका यत्न करता है, उसके चित्तमें मैं उसी प्रकार उत्पन्न होता हूँ, जैसे उत्तम जंगम योनियोंमें धर्मात्मा
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਦਕਸ਼ਿਣਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਯੱਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੈਨੂੰ ‘ਮਾਰਣ’ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਫਿਰ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹਾਂ—ਜਿਵੇਂ ਧਰਮਾਤਮਾ ਉੱਚੀਆਂ ਜੰਗਮ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕੇਵਲ ਰਸਮ-ਰਿਵਾਜ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਮਹਾਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਜਾਂ ਨਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼, ਉਸੇ ਨੂੰ ਫਿਰ ਜਗਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 15
यो मां प्रयतते नित्यं वेदैवेदान्तसाधनै: । स्थावरेष्विव भूतात्मा तस्य प्रादुर्भवाम्यहम्,जो वेद और वेदान्तके स्वाध्यायरूप साधनोंके द्वारा मुझे मिटा देनेका सदा प्रयास करता है, उसके मनमें मैं स्थावर प्राणियोंमें जीवात्माकी भाँति प्रकट होता हूँ
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ, ਸਵਾਧਿਆਇ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ, ਨਿੱਤ ਮੈਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸਥਾਵਰ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਤਮਾ।
Verse 16
यो मां प्रयतते हन्तुं धृत्या सत्यपराक्रम: । भावो भवामि तस्याहं स च मां नावबुध्यते,जो सत्यपराक्रमी पुरुष धैर्यके बलसे मुझे नष्ट करनेकी चेष्टा करता है, उसके मानसिक भावोंके साथ मैं इतना घुल-मिल जाता हूँ कि वह मुझे पहचान नहीं पाता
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਸੱਚੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਪੁਰਖ ਧੀਰਜ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇੰਨਾ ਰਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰ ਕੇ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
Verse 17
यो मां प्रयतते हन्तुं तपसा संशितव्रत: । ततस्तपसि तस्याथ पुन: प्रादुर्भवाम्यहम्,जो कठोर व्रतका पालन करनेवाला मनुष्य तपस्याके द्वारा मेरे अस्तित्वको मिटा डालनेका प्रयास करता है, उसकी तपस्यामें ही मैं प्रकट हो जाता हूँ
ਜੋ ਕਠੋਰ ਵਰਤ ਧਾਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।
Verse 18
यो मां प्रयतते हन्तुं मोक्षमास्थाय पण्डित: । तस्य मोक्षरतिस्थस्य नृत्यामि च हसामि च । अवध्य: सर्वभूतानामहमेक: सनातन:,जो विद्वान् पुरुष मोक्षका सहारा लेकर मेरे विनाशका प्रयत्न करता है, उसकी जो मोक्षविषयक आसक्ति है, उसीसे वह बँधा हुआ है। यह विचारकर मुझे उसपर हँसी आती है और मैं खुशीके मारे नाचने लगता हूँ। एकमात्र मैं ही समस्त प्राणियोंके लिये अवध्य एवं सदा रहनेवाला हूँ
ਜੋ ਪੰਡਿਤ ਮਨੁੱਖ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੋਖ਼ਸ਼-ਆਸਕਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਬੱਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹੱਸਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਨੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਅਵਧ੍ਯ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਤਾਂ ਮੈਂ ਹੀ ਇਕ ਹਾਂ।
Verse 19
तस्मात्त्वमपि तं काम॑ यज्ैविविधदक्षिणै: । धर्मे कुरु महाराज तत्र ते स भविष्यति,अतः महाराज! आप भी नाना प्रकारकी दक्षिणावाले यज्ञोंद्वारा अपनी उस कामनाको धर्ममें लगा दीजिये। वहाँ आपकी वह कामना सफल होगी
ਇਸ ਲਈ, ਮਹਾਰਾਜ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਦਕਸ਼ਿਣਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਯੱਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਉਸ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲਗਾਓ; ਉੱਥੇ ਹੀ ਤੁਹਾਡੀ ਉਹ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇਗੀ।
Verse 20
यजस्व वाजिमेधेन विधिवद् दक्षिणावता । अन्यैश्न विविधैर्यज्जै: समृद्धैराप्तदक्षिणै:
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਕਸ਼ਿਣਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕਰੋ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਯੱਗ ਕਰੋ—ਜੋ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੋਣ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਯਥੋਚਿਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੋਵੇ।
Verse 21
मा ते व्यथास्तु निहतान् बन्धून् वीक्ष्य पुनः पुनः । न शक्यास्ते पुनर्द्र्ट ये हता5स्मिन् रणाजिरे
ਮਾਰੇ ਗਏ ਆਪਣੇ ਬੰਧੂਆਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵੇਖ ਕੇ ਤੂੰ ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰ। ਜੋ ਇਸ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ।
Verse 22
विधिपूर्वक दक्षिणा देकर आप अभश्वमेधका तथा पर्याप्त दक्षिणावाले अन्यान्य समृद्धिशाली यज्ञोंका अनुष्ठान कीजिये। अपने मारे गये भाई-बन्धुओंको बारंबार याद करके आपके मनमें व्यथा नहीं होनी चाहिये। इस समरांगणमें जिनका वध हुआ है, उन्हें आप फिर नहीं देख सकते ।। स त्वमिष्टवा महायज्जै: समृद्धैराप्तदक्षिणै: । कीर्ति लोके परां प्राप्प गतिमग्रयां गमिष्यसि,इसलिये आप पर्याप्त दक्षिणावाले समृद्धिशाली महायज्ञोंका अनुष्ठान करके इस लोकमें उत्तम कीर्ति और परलोकमें श्रेष्ठ गति प्राप्त करेंगे
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ ਤੂੰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੁਰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਯੱਗ ਕਰ। ਮਾਰੇ ਗਏ ਭਰਾਵਾਂ ਤੇ ਬੰਧੂਆਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਕ-ਵਿਥਾ ਨ ਉਠਣ ਦੇ। ਇਸ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਣਗੇ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਚੁਰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਮਹਾਯੱਗ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether ethical and spiritual success comes from external renunciation (discarding possessions/conditions) or from transforming inner attachment and intention; the chapter argues that inner mamatā can negate outward austerity or achievement.
Desire cannot be treated as absent from action; it must be regulated and redirected toward dharmic ends. Non-possessiveness (‘na mama’) is presented as a stabilizing orientation that reduces fear and supports responsible rule and ritual efficacy.
A practical outcome statement functions as a phala-oriented closure: by performing great sacrifices with proper dakṣiṇā and maintaining mental steadiness (including restraint in grief), the king gains lasting renown (kīrti) and an elevated ‘gati’ (destiny/attainment).