Adhyaya 111
पाण्डोः तपः-प्रसङ्गः, ऋण-धर्मः, अपत्य-प्राप्ति-चिन्ता (Pāṇḍu’s Asceticism, the Doctrine of Debts, and Deliberations on Progeny)
Upa-parva: Sambhava Upa-Parva (Genealogies and Early Kuru Continuities)
Vaiśaṃpāyana describes Pāṇḍu’s disciplined ascetic life and his favorable standing among siddhas and cāraṇas. Pāṇḍu, accompanied by his queens, attempts an arduous northward ascent toward a heavenly passage and voices concern for their hardship. He then articulates a dharmic problem: an heirless person lacks access to auspicious post-mortem states because humans are born with four obligations (ṛṇa), and while obligations to gods, sages, and humans can be discharged through sacrifice, study/asceticism, and compassion, the ancestral obligation requires progeny and śrāddha. He laments that a curse has obstructed his capacity to beget children and enumerates recognized categories of sons used in exceptional circumstances for lineage continuity. Hearing ascetics predict that he will obtain worthy offspring, Pāṇḍu privately addresses Kuntī, arguing that progeny is the stabilizing foundation of dharma and proposing a sanctioned method (niyoga-like recourse) by analogy to earlier precedent, urging prompt action for succession.
Chapter Arc: शूरसेन के सत्यवचन और मित्र-धर्म से कथा आरम्भ होती है—संतानहीन कुन्तिभोज को वचन देकर वह अपनी ज्येष्ठ कन्या कुन्ती को उसे सौंप देता है, और इसी दान से आगे चलकर एक अद्भुत भाग्य-रेखा खिंचती है। → कुन्ती के जीवन में दुर्वासा का आगमन और उसकी सेवा से प्राप्त मन्त्र (देव-आवाहन की शक्ति) भीतर ही भीतर एक भय और आकर्षण जगाता है—देवों को बुलाने की क्षमता, पर लोक-लज्जा और अनजाने परिणामों का संकट। कौतूहल/अविवेक से वह सूर्यदेव का आवाहन करती है; देव प्रत्यक्ष होकर वरदान/संयोग की मांग के साथ उसे धर्म-संकट में डालते हैं। → सूर्य के तेज से कर्ण का जन्म होता है—जन्मजात कवच-कुण्डल सहित। आगे चलकर उसी कर्ण का महान त्याग-क्षण प्रतिध्वनित होता है: इन्द्र के याचक-वेष में आने पर कर्ण अपने शरीर से कवच उतारकर और कुण्डल काटकर दान दे देता है; इसी कर्म से वह ‘वैकर्त्तन’ कहलाता है। → कुन्ती नवजात कुमार को देखकर दीन-मन से एकान्त में सोचती है कि ऐसा क्या करे जिससे ‘सुकृत’ हो—लोक-लज्जा, मातृत्व और भविष्य-भय के बीच वह निर्णय की ओर बढ़ती है। कर्ण की पहचान/नाम-परिवर्तन (वसुषेण से वैकर्त्तन) उसके भाग्य को स्थायी रूप से चिह्नित करता है। → कुन्ती के सामने प्रश्न खड़ा रह जाता है—इस दिव्य-तेजस्वी पुत्र के साथ वह क्या करेगी, और यह गुप्त जन्म आगे चलकर किस-किस के जीवन को उलट देगा?
Shlokas
Verse 1
है 7 >> छा अि>-छऋाज दशाधिकशततमोब<् ध्याय: कुन्तीको दुर्वासासे मन्त्रकी प्राप्ति
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਯਾਦਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਰ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਖ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਵਸੁਦੇਵ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਪૃਥਾ ਸੀ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।
Verse 2
पितृष्वस्रीयाय स तामनपत्याय भारत । अग्रयमग्रे प्रतिज्ञाय स्वस्यापत्यं स सत्यवाक्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਸੱਚਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ੂਰਸੇਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਨਿਸੰਤਾਨ ਸੀ, ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ “ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਸੰਤਾਨ ਤੈਨੂੰ ਦੇਵਾਂਗਾ।” ਇਸ ਲਈ ਪੁਰਾਣੇ ਵਚਨ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਨਿਸਚੈ ਕੀਤਾ ਕਿ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਔਲਾਦ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ—ਇਹ ਵਚਨ-ਸੱਤ ਅਤੇ ਕੁਲ-ਧਰਮ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਸੀ।
Verse 3
अग्रजामथ तां कन््यां शूरो<नुग्रहकाड्क्षिणे | प्रददौ कुन्तिभोजाय सखा सख्ये महात्मने,उन्हें पहले कन्या ही उत्पन्न हुई। अतः कृपाकांक्षी महात्मा सखा राजा कुन्तिभोजको उनके मित्र शूरसेनने वह कन्या दे दी
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸੰਤਾਨ ਧੀ ਹੋਈ। ਤਦ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਮਿੱਤਰਤਾ-ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਸ਼ੂਰਸੇਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਤਮਾ ਮਿੱਤਰ ਕੁੰਤੀਭੋਜ ਨੂੰ ਉਹ ਕੁੜੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।
Verse 4
सा नियुक्ता पितुर्गेहि देवता5तिथिपूजने । उग्र पर्यचरत् तत्र ब्राह्मणं संशितव्रतम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪૃਥਾ ਨੂੰ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀ-ਸਤਕਾਰ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉੱਥੇ ਕਠੋਰ ਵਰਤਾਂ ਵਾਲਾ, ਉਗਰ ਸੁਭਾਉ ਦਾ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਇਆ; ਪૃਥਾ ਨੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।
Verse 5
निगूढनिश्चयं धर्मे यं तं दुर्वाससं विदु: । तमुग्रं संशितात्मानं सर्वयत्नैरतोषयत्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਸਚੈ ਗੁਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਰਵਾਸਾ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਉਗਰ ਅਤੇ ਸੰਯਮੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਸੀ; ਪૃਥਾ ਨੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 6
तस्यै स प्रददौ मन्त्रमापद्धर्मान्ववेक्षया । अभिचाराभिसंयुक्तमब्रवीच्चैव तां मुनि:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਆਪੱਤ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੇ ਪૃਥਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੰਤ੍ਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਵਸ਼ੀਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਦੱਸੀ। ਫਿਰ ਮੁਨੀ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ।
Verse 7
य॑ य॑ देवं त्वमेतेन मन्त्रेणावाहयिष्यसि । तस्य तस्य प्रसादेन पुत्रस्तव भविष्यति,'शुभे! तुम इस मन्त्रद्वारा जिस-जिस देवताका आवाहन करोगी, उसी-उसीके अनुग्रहसे तुम्हें पुत्र प्राप्त होगा"
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ! ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਤੂੰ ਜਿਸ-ਜਿਸ ਦੇਵਤੇ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰੇਂਗੀ, ਉਸੇ-ਉਸੇ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇਗਾ।
Verse 8
तथोक्ता सा तु विप्रेण कुन्ती कौतूहलान्विता । कन्या सती देवमर्कमाजुहाव यशस्विनी
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੇ ਕੌਤੂਹਲ ਨਾਲ ਭਰੀ ਕੁੰਤੀ ਨੇ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਜੇ ਕੁਆਰੀ ਸੀ—ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪਰਖਣ ਲਈ ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨੇ ਸੂਰਜਦੇਵ ਅਰਕ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 9
सा ददर्श तमायान्तं भास्करं लोकभावनम् । विस्मिता चानवद्याज्ञी दृष्टवा तन््महद्भुतम्
ਆਹਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਭਗਵਾਨ ਭਾਸਕਰ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਅਦਭੁਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਵਿਵੇਕਵਾਨ ਕੁੰਤੀ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਈ।
Verse 10
तां समासाद्य देवस्तु विवस्वानिदमब्रवीत् | अयमस्म्यसितापाड़ि ब्रूहि किं करवाणि ते
ਫਿਰ ਦੇਵ ਵਿਵਸਵਾਨ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਬੋਲੇ—“ਹੇ ਸ਼ਿਆਮ-ਨੇਤ੍ਰੀ ਪਾਂਡੀ! ਮੈਂ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਦੱਸ, ਤੇਰਾ ਕਿਹੜਾ ਪ੍ਰਿਯ ਕੰਮ ਮੈਂ ਕਰਾਂ?”
Verse 11
(आहूतोपस्थितं भद्रे ऋषिमन्त्रेण चोदितम् । विद्धि मां पुत्रलाभाय देवमर्क शुचिस्मिते ।।
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ! ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਤੇਰੇ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹੀ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ ਹਾਂ—ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਤਰ-ਲਾਭ ਦੇਣ ਲਈ। ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੀ! ਮੈਨੂੰ ਸੂਰਜਦੇਵ ਅਰਕ ਜਾਣ।” ਕੁੰਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਹੰਤਾ ਪ੍ਰਭੂ! ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵਰਦਾਨ ਵਜੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਹਵਾਨ ਦਾ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਉਸੇ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਲਈ, ਹੇ ਵਿਭੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਆਹਵਾਨ ਕੀਤਾ।”
Verse 12
एतस्मिन्नपराधे त्वां शिरसाहं प्रसादये । योषितो हि सदा रक्ष्या: स्वापराद्धापि नित्यश:
ਇਸ ਅਪਰਾਧ ਲਈ ਮੈਂ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਤੇ ਮਾਫ਼ੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹਾਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਸਦਾ ਰੱਖਿਆ-ਯੋਗ ਹਨ; ਉਹ ਆਪ ਭੁੱਲ ਵੀ ਕਰ ਬੈਠਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਉੱਚੇ ਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 13
सूर्य उवाच वेदाहं सर्वमेवैतद् यद् दुर्वासा वरं ददौ । संत्यज्य भयमेवेह क्रियतां संगमो मम
ਸੂਰਜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸ਼ੁਭੇ! ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਡਰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਜਾ।
Verse 14
अमोघं दर्शन महामाहूतश्वास्मि ते शुभे । वथाद्वाने5पि ते भीरु दोष: स्वान्नात्र संशय:
ਸ਼ੁਭੇ! ਮੇਰਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਦੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਆਹਵਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਡਰਪੋਕੀਏ! ਇਹ ਆਹਵਾਨ ਜੇ ਵਿਅਰਥ ਵੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਦੋਸ਼ ਆਵੇਗਾ।
Verse 15
वैशम्पायन उवाच एवमुक्ता बहुविध॑ सान्त्वपूर्व विवस्व॒ता । सा तु नैच्छद् वरारोहा कन्याहमिति भारत
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਵਿਵਸਵਾਨ (ਸੂਰਜ) ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ ਕੇ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕਿਹਾ; ਪਰ “ਮੈਂ ਅਜੇ ਕੁਆਰੀ ਹਾਂ” ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਉਹ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀ ਕੁੜੀ ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਨਾ ਹੋਈ।
Verse 16
बन्धुपक्ष भयाद् भीता लज्जया च यशस्विनी । तामर्कः पुनरेवेदमब्रवीद् भरतर्षभ
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ ਕੁੜੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਿਚ ਬਦਨਾਮੀ ਫੈਲਣ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਵੀ ਡਰੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਸੁਭਾਵਕ ਲਾਜ਼ ਨਾਲ ਵੀ ਬੱਝੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤਦ ਅਰਕ (ਸੂਰਜ) ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਫਿਰ ਇਹ ਕਿਹਾ।
Verse 17
(पुत्रस्ते निर्मित: सुभ्रु शूणु यादृक्छुभानने ।।
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਭੌਂਹਾਂ ਵਾਲੀ, ਹੇ ਸ਼ੁਭ-ਮੁਖੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ! ਸੁਣ—ਤੇਰੇ ਲਈ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਪੁੱਤਰ ਰਚਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਹੇ ਸ਼ੁਚਿਸਮਿਤੇ! ਉਹ ਆਦਿਤ੍ਯ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਕੁੰਡਲ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਕਵਚ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਜਨਮੇਗਾ; ਉਹ ਕਵਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਭੇਦਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕੇਗਾ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਉਸ ਕੋਲ ‘ਅਦੇਯ’ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ—ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਦੇ ਹਿਚਕਿਚਾਏਗਾ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੇ ਉਕਸਾਵੇ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਅਯੋਗ ਕਰਮ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੰਗਣਗੇ, ਉਹ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਦੇਵੇਗਾ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਬਹੁਤ ਸਵੈ-ਮਾਣੀ ਤੇ ਗੌਰਵਸ਼ਾਲੀ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 18
प्रकाशकर्ता तपन: सम्बभूव तया सह । तत्र वीर: समभवत् सर्वशस्त्रभृतां वर: । आमुक्तकवच: श्रीमान् देवगर्भ: श्रियान्वित:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਪ ਦਾ ਕਰਤਾ ਤਪਨ (ਸੂਰਜ) ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਉਸ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਇੱਕ ਵੀਰ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ—ਸਾਰੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ। ਉਹ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਕਵਚਧਾਰੀ, ਸ਼੍ਰੀ-ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਸੀ—ਮਾਨੋ ਦੇਵਗਰਭ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਦਿਵ੍ਯ ਬਾਲਕ।
Verse 19
सहजं कवचं बिश्रत् कुण्डलो द्योतितानन: । अजायत सुत: कर्ण: सर्वलोकेषु विश्रुत:
ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਸਹਜ ਕਵਚ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ ਜਨਮਜਾਤ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਜਿਸ ਦਾ ਮੁਖ ਚਮਕਦਾ ਸੀ—ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ: ਕਰਨ, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
Verse 20
प्रादाच्च तस्यै कन्यात्वं पुन: स परमद्युति: । दत्त्वा च तपतां श्रेष्ठो दिवमाचक्रमे तत:
ਪਰਮ ਤੇਜਸਵੀ ਸੂਰਜ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਕਨਿਆਤਵ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ। ਇਹ ਵਰ ਦੇ ਕੇ, ਤਪਨਸ਼ੀਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੂਰਜ ਫਿਰ ਦੇਵਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 21
उस नवजात कुमारको देखकर वृष्णिवंशकी कन्या कुलीके हृदयमें बड़ा दुःख हुआ। उसने एकाग्रचितसे विचार किया कि अब क्या करनेसे अच्छा परिणाम निकलेगा
ਉਸ ਨਵਜਾਤ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵ੍ਰਿਸ਼੍ਣੀ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਕੁਆਰੀ ਕੁਲੀਕਾ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਘਣਾ ਦੁੱਖ ਛਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ ਸੋਚਿਆ—ਹੁਣ ਕਿਹੜਾ ਰਾਹ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਭਲਾ ਨਤੀਜਾ ਨਿਕਲੇ।
Verse 22
गूहमानापचारं सा बन्धुपक्षभयात् तदा । उत्ससर्ज कुमारं तं जले कुन्ती महाबलम्,उस समय कुट॒म्बीजनोंके भयसे अपने उस अनुचित कृत्यको छिपाती हुई कुन्तीने महाबली कुमार कर्णको जलमें छोड़ दिया
ਉਸ ਵੇਲੇ ਆਪਣੇ ਸਾਕ-ਸਬੰਧੀਆਂ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਉਹ ਅਨੁਚਿਤ ਕਰਤੱਬ ਲੁਕਾਂਦੀ ਹੋਈ ਕੁੰਤੀ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਬਲੀ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
Verse 23
तमुत्सृष्टं जले गर्भ राधाभर्ता महायशा: । पुत्रत्वे कल्पयामास सभार्य: सूतनन्दन:
ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਛੱਡੇ ਗਏ ਉਸ ਨਵਜਾਤ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਰਾਧਾ ਦੇ ਪਤੀ, ਮਹਾ-ਯਸ਼ਸਵੀ ਸੂਤਨੰਦਨ ਅਧਿਰਥ ਨੇ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਉਸ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨ ਕੇ ਅਪਣਾ ਲਿਆ।
Verse 24
नामधेयं च चक्राते तस्य बालस्य तायुभौ | वसुना सह जातो<यं वसुषेणो भवत्विति,उन दम्पतिने उस बालकका नामकरण इस प्रकार किया; यह वसु (कवच-कुण्डलादि धन)-के साथ उत्पन्न हुआ है, इसलिये वसुषेण नामसे प्रसिद्ध हो
ਫਿਰ ਉਸ ਦੰਪਤੀ ਨੇ ਉਸ ਬਾਲਕ ਦਾ ਨਾਮਕਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ—‘ਇਹ ਵਸੁ (ਕਵਚ-ਕੁੰਡਲ ਆਦਿ ਧਨ) ਨਾਲ ਹੀ ਜਨਮਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਵਸੁਸ਼ੇਣ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇ।’
Verse 25
स वर्थमानो बलवान् सर्वास्त्रिपूद्यतो 5भवत् | आ पृष्ठतापादादित्यमुपातिष्ठत वीर्यवान्
ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਬਾਲਕ ਵਧਦਾ ਵਧਦਾ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਅਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਕਰਨ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜਦ ਤੱਕ ਸੂਰਜ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਢਲਣ ਨਾ ਲੱਗੇ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
Verse 26
तस्मिन् काले तु जपतस्तस्य वीरस्य धीमत: । नादेयं ब्राह्मणेष्वासीत् किंचिद् वसु महीतले
ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਉਸ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਵੀਰ ਕਰਨ ਲਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਐਸੀ ਵਸਤੂ ਜਾਂ ਧਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੰਗਣ ਤੇ ਉਹ ਦਾਨ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 27
(ततः काले तु कम्मिंश्चिचत् स्वप्रान्ते कर्णमब्रवीत् । आदित्यो ब्राह्मणो भूत्वा शूणु वीर वचो मम ।।
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇੱਕ ਵੇਲੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜਦੇਵ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਕਰਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਵੀਰ! ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ। ਇਹ ਰਾਤ ਲੰਘਦਿਆਂ ਹੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵੇਸ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਵੇਗਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਭਿੱਖ ਨਾ ਦੇਈਂ। ਉਸ ਨੇ ਤੇਰਾ ਜਨਮਜਾਤ ਕਵਚ ਅਤੇ ਕੁੰਡਲ ਹੜਪ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੱਚੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹਾਂ—ਮੇਰਾ ਬਚਨ ਯਾਦ ਰੱਖੀਂ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਰੂਪੀ ਸੂਰਜ ਓਥੇ ਹੀ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਰਣ ਜਾਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਅਰਥ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ। ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣ ਕੇ ਭਿੱਖ ਮੰਗਣ ਆਇਆ ਅਤੇ ਕਰਣ ਤੋਂ ਕਵਚ ਤੇ ਕੁੰਡਲ ਮੰਗੇ।
Verse 28
स्वशरीरात् समुत्कृत्य कवचं स्वं निसर्गजम् । कर्णस्तु कुण्डले छित्त्वा प्रायच्छत् कृताञ्जलि:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕਰਣ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਜਨਮਜਾਤ ਕਵਚ ਉਖਾੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਕੁੰਡਲ ਵੀ ਕੱਟ ਕੇ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।
Verse 29
प्रतिग्रह तु देवेशस्तुष्टस्तेनास्य कर्मणा । (अहो साहसमित्येवं मनसा वासवो हसन् । देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।।
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਦੇ ਇਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਨਾਥ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਹੱਸਿਆ ਅਤੇ ਸੋਚਿਆ—“ਅਹੋ! ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਸਾਹਸ! ਦੇਵ, ਦਾਨਵ, ਯਕਸ਼, ਗੰਧਰਵ, ਨਾਗ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੈ?” ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ—“ਵੀਰ! ਤੇਰੇ ਇਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ; ਜੋ ਚਾਹੇਂ, ਵਰ ਮੰਗ।” ਕਰਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਭਗਵਨ! ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਉਹ ਅਮੋਘ ਸ਼ਕਤੀ (ਭਾਲਾ) ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਤਰੂ-ਨਾਸ਼ਕ ਹੈ।” ਤਦ ਦੇਵਰਾਜ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ।
Verse 30
देवासुरमनुष्याणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् । यमेकं जेतुमिच्छेथा: सोडनया न भविष्यति
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਵੀਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਮਨੁੱਖ, ਗੰਧਰਵ, ਨਾਗ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿਸ ਇੱਕ ਨੂੰ ਤੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੇਂਗਾ, ਉਹ ਇਸ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਤੋਂ ਬਚੇਗਾ ਨਹੀਂ।”
Verse 31
प्राड़ नाम तस्य कथितं वसुषेण इति क्षितौ । कर्णो वैकर्तनश्वैव कर्मणा तेन सो5भवत्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਵਸੁਸ਼ੇਣ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਕਵਚ ਕੱਟ ਕੇ ਵੱਖ ਕਰਨ ਦੇ ਉਸ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕਰਣ ਅਤੇ ਵੈਕਰਤਨ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਖਿਆਤ ਹੋਇਆ।
Verse 109
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वनें धृतराष्ट्रविवाहविषयक एक सौ नवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਆਦਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਭਵ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਵਿਆਹ-ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਇੱਕ ਸੌ ਨੌਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 110
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि कर्णसम्भवे दशाधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्यझा भारत आदिपव॑ीके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें कर्णकी उत्पत्तिसे सम्बन्ध रखनेवाला एक सौ दसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਆਦਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਭਵ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਕਰਨ-ਸੰਭਵ (ਕਰਨ ਦੇ ਜਨਮ-ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ) ਸੰਬੰਧੀ ਇੱਕ ਸੌ ਦਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 231
दृष्टवा कुमारं जात॑ सा वार्ष्णेयी दीनमानसा । एकाग्रं चिन्तयामास कि कृत्वा सुकृतं भवेत्
ਨਵਜਾਤ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਵਾਰ্ষਣੇਈ ਇਸਤਰੀ ਦਿਲੋਂ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਈ; ਅਤੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਸੋਚਣ ਲੱਗੀ—ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ ਕਿ ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਹੋਵੇ?
Frequently Asked Questions
Pāṇḍu faces a conflict between personal limitation (a curse obstructing procreation) and public-ritual duty (securing progeny to discharge the ancestral debt and preserve dynastic continuity), prompting consideration of exceptional, norm-governed solutions.
Dharma is operationalized through obligations: ritual, learning, compassion, and lineage duties are interdependent. The chapter frames progeny not merely as desire but as a structured responsibility tied to social order and ancestral rites.
No explicit phalaśruti is stated here; instead, the meta-logic is juridical-ethical: failure to recognize and discharge obligations (especially pitṛ-ṛṇa) is presented as leading to the absence of favorable post-mortem standing, motivating the narrative’s policy discussion.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.