Adhyaya 8
Tāmasa Sarga, the Androgynous Division of Brahmā, and the Lineages of Dharma and Adharma
ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਥਾ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਕੂਰਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਉਤਪੰਨ ਨਵੀਂ ਪ੍ਰਜਾ ਵਧਦੀ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿਹਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਬੁੱਧੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਇੱਕ ਤਾਮਸ ਸ਼ਾਸਕ ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਜੋ ਰਜਸ ਤੇ ਸੱਤਵ ਨੂੰ ਢੱਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਸੱਤਵ-ਯੁਕਤ ਰਜਸ ਤਮਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰਕ ਜੋੜਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਜਨਨ ਦੀ ਧ੍ਰੁਵਤਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਅਧਰਮ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਉਭਾਰ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਾਲੀ ਮੂਰਤੀ ਤਿਆਗ ਕੇ ਤੇਜਸਵੀ ਰੂਪ ਧਾਰਦੇ ਹਨ, ਨਰ-ਨਾਰੀ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਵਿਰਾਜ/ਵਿਰਾਟ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸਵਾਇੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ—ਮਨੁ ਤੇ ਸ਼ਤਰੂਪਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਉੱਤਾਨਪਾਦ, ਅਤੇ ਦਕਸ਼-ਰੁਚੀ ਆਦਿ ਦੇ ਵਿਵਾਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ। ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਵਾਹਾਂ ਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਦੈਵੀ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਸੰਤਾਨ; ਪਰ ਅਧਰਮ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਹਿੰਸਾ, ਝੂਠ, ਡਰ, ਨਰਕ, ਮੌਤ, ਰੋਗ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ—ਦੁੱਖ-ਚਿੰਨ੍ਹਤ ਊਰਧ੍ਵਰੇਤਸ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਤਾਮਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਹਿ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵੀ ਧਰਮ-ਨਿਯਮਨ ਅਤੇ ਜਗਤ-ਸਮਾਜਕ ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਕਾਰਗਰ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे सप्तमो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच एवं भूतानि सृष्टानि स्थावराणि चराणि च / यदा चास्य प्रजाः सृष्टा न व्यवर्धन्त धीमतः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸਤ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੂਰਵਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਚਲ ਤੇ ਚਲ ਜੀਵ ਰਚੇ ਗਏ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਬਣੀਆਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਦੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਵਧੀਆਂ ਨਹੀਂ।
Verse 2
तमोमात्रावृतो ब्रह्मा तदाशोचत दुः खितः / ततः स विदधे बुद्धिमर्थनिश्चयगामिनीम्
ਤਮਸ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤਦ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੋਕ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਅਰਥ ਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।
Verse 3
अथात्मनि समद्राक्षीत् तमोमात्रां नियामिकाम् / रजः सत्त्वं च संवृत्य वर्तमानां स्वधर्मतः
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਤਮਸ ਮਾਤ੍ਰ ਤੋਂ ਬਣੀ ਨਿਯਾਮਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਰਜਸ ਅਤੇ ਸਤ੍ਤਵ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸੁਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 4
तमस्तद् व्यनुदत् पश्चात् रजः सत्त्वेन संयुतः / तत् तमः प्रतिनुन्नं वै मिथुनं समजायत
ਫਿਰ ਸਤ੍ਤਵ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਜਸ ਨੇ ਉਸ ਤਮਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਤਮਸ ਪ੍ਰਤਿਨੁੰਨ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇੱਕ ਮਿਥੁਨ (ਜੋੜਾ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।
Verse 5
अधर्माचरणो विप्रा हिंसा चाशुभलक्षणा / स्वां तनुं स ततो ब्रह्मा तामपोहत भास्वराम्
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ! ਜਦੋਂ ਅਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹਿੰਸਾ ਉੱਠੀ, ਤਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਉਹ ਤਾਮਸਿਕ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਤੇਜਸਵੀ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 6
द्विधाकरोत् पुनर्देहमर्धेन पुरुषो ऽभवत् / अर्धेन नारी पुरुषो विराजमसृजत् प्रभुः
ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਹੀ ਦੇਹ ਮੁੜ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ—ਇੱਕ ਅੱਧ ਨਾਲ ਪੁਰੁਸ਼ ਬਣੇ, ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਨਾਲ ਨਾਰੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਸਰਵਾਧਿਕਾਰੀ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੇ ਵਿਰਾਜ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 7
नारीं च शतरूपाख्यां योगिनीं ससृजे शुभाम् / सा दिवं पृथिवीं चैव महम्ना व्याप्य संस्थिता
ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਨਾਮ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਯੋਗਿਨੀ ਨਾਰੀ ਵੀ ਰਚੀ; ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਕੇ ਹਰ ਥਾਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਰਹੀ।
Verse 8
योगैश्वर्यबलोपेता ज्ञानविज्ञानसंयुता / यो ऽभवत् पुरुषात् पुत्रो विराडव्यक्तजन्मनः
ਯੋਗ ਦੇ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਬਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ—ਉਹ ਪੁਰੁਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਪੁੱਤਰ ਬਣਿਆ: ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਵਿਰਾਟ।
Verse 9
स्वायंभुवो मनुर्देवः सो ऽभवत् पुरुषो मुनिः / सा देवी शतरूपाख्या तपः कृत्वा सुदुश्चरम्
ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ—ਦੇਵ-ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ—ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਬਣਿਆ। ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਨਾਮ ਦੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਤਪ ਕੀਤਾ।
Verse 10
भर्तारं ब्रह्मणः पुत्रं मनुमेवानुपद्यत / तस्माच्च शतरूपा सा पुत्रद्वयमसूयत
ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਨੂ ਨੂੰ ਪਤੀ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਨੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ।
Verse 11
प्रियव्रतोत्तानपादौ कन्याद्वयमनुत्तमम् / तयोः प्रसूतिं दक्षाय मनुः कन्यां ददौ पुनः
ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਦੀਆਂ ਦੋ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਧੀਆਂ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਨੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਨੂੰ ਫਿਰ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ।
Verse 12
प्रजापतिरथाकूतिं मानसो जगृहे रुचिः / आकूत्यां मिथुनं जज्ञे मानसस्य रुचेः शुभम् / यज्ञश्च दक्षिणा चैव याभ्यां संवर्धितं जगत्
ਫਿਰ ਮਨੋਂ-ਜਨਮੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਰੁਚੀ ਨੇ ਆਕੂਤੀ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ। ਆਕੂਤੀ ਤੋਂ ਮਨਸਪੁੱਤਰ ਰੁਚੀ ਦੇ ਘਰ ਸ਼ੁਭ ਜੋੜਾ—ਯਜ्ञ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ—ਜੰਮੇ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜਗਤ ਪਲਿਆ ਤੇ ਫਲਿਆ-ਫੂਲਿਆ।
Verse 13
यज्ञस्य दक्षिणायां तु पुत्रा द्वादश जज्ञिरे / यामा इति समाक्यता देवाः स्वायंभुवे ऽन्तरे
ਯਜ्ञ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮੇ; ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਯਾਮ’ ਨਾਮ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਕਹੇ ਗਏ।
Verse 14
प्रसूत्यां च तथा दक्षश्चतस्त्रो विंशतिं तथा / ससर्ज कन्या नामानि तासां सम्यम् निबोधत
ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਤੋਂ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਚੌਵੀ ਧੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੀਆਂ। ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਕੁਆਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਠੀਕ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
Verse 15
श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिस्तुष्टिः पुष्टिर्मेधा क्रिया तथा / बुद्धिर्लज्जावपुः शान्तिः सिद्धिः कीर्तिस्त्रयोदशी
ਸ਼ਰਧਾ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਧੀਰਜ, ਤ੍ਰਿਪਤੀ, ਪੁਸ਼ਟੀ, ਮੇਧਾ ਅਤੇ ਸਤਕਿਰਿਆ; ਨਾਲੇ ਬੁੱਧੀ, ਲੱਜਾ, ਸੁੰਦਰਤਾ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਿੱਧੀ ਤੇ ਕੀਰਤੀ—ਇਹ ਤੇਰਾਂ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣ ਹਨ।
Verse 16
पत्न्यर्थं प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः शुभाः / ताभ्यः शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः
ਪਤਨੀ ਲਈ ਧਰਮ ਨੇ ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਭ ਧੀਆਂ (ਦਾਕਸ਼ਾਯਣੀਆਂ) ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕਨਿੱਠ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਗਿਆਰਾਂ ਸ਼ਿਸ਼ਟ, ਸੁਲੋਚਨਾ ਧੀਆਂ ਜਨਮੀਆਂ।
Verse 17
ख्यातिः सत्यथ संभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा / संततिश्चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा
ਖਿਆਤੀ, ਅਤੇ ਸਤੀ; ਸੰਭੂਤੀ; ਸਿਮ੍ਰਿਤੀ; ਪ੍ਰੀਤੀ; ਅਤੇ ਖ਼ਸ਼ਮਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤਤੀ ਤੇ ਅਨਸੂਯਾ; ਅਤੇ ਊਰਜਾ, ਸ੍ਵਾਹਾ, ਸ੍ਵਧਾ।
Verse 18
भृगुर्भवो मरीचिश्च तथा चैवाङ्गिरा मुनिः / पुलस्त्यः पुलहश्चैव क्रतुः परमधर्मवित्
ਭ੍ਰਿਗੁ, ਭਵ, ਮਰੀਚੀ; ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਅੰਗਿਰਸ; ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਤੇ ਪੁਲਹ; ਅਤੇ ਕ੍ਰਤੁ—ਇਹ ਸਭ ਪਰਮ ਧਰਮ-ਵੇਤਾ ਸਨ।
Verse 19
अत्रिर्वसिष्ठो वह्निश्च पितरश्च यथाक्रमम् / ख्यात्याद्या जगृहुः कन्या मुनयो मुनिसत्तमाः
ਅਤ੍ਰੀ, ਵਸਿਸ਼ਠ, ਵਹਨੀ (ਅਗਨੀ) ਅਤੇ ਪਿਤਰ—ਯਥਾਕ੍ਰਮ—ਖਿਆਤੀ ਆਦਿ ਕੁਆਰੀਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਵਿਆਹ ਲੈ ਗਏ; ਉਹ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਨ।
Verse 20
श्रद्धाया आत्मजः कामो दर्पो लक्ष्मीसुतः स्मृतः / धृत्यास्तु नियमः पुत्रस्तुष्ट्याः संतोष उच्यते
ਸ਼ਰੱਧਾ ਤੋਂ ਕਾਮ ਜਨਮਦਾ ਹੈ; ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦਰਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਨਿਯਮ ਪੁੱਤਰ ਰੂਪ ਹੋਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੁਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸੰਤੋਖ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 21
पुष्ट्या लाभः सुतश्चापि मेधापुत्रः श्रुतस्तथा / क्रियायाश्चाभवत् पुत्रो दण्डः समय एव च
ਪੁਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਲਾਭ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ; ਅਤੇ ਮੇਧਾ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੁਤ (ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗਿਆਨ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਕ੍ਰਿਆ ਤੋਂ ਦੰਡ ਅਤੇ ਸਮਯ—ਇਹ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ।
Verse 22
बुद्ध्या बोधः सुतस्तद्वदप्रमादो व्यजायत / लज्जाया विनयः पुत्रो वपुषो व्यवसायकः
ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਬੋਧ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਪ੍ਰਮਾਦ (ਅਲਸਤਾ ਰਹਿਤਤਾ) ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਲੱਜਾ ਤੋਂ ਵਿਨਯ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਵਪੁ (ਸੁੰਦਰ ਦੇਹ) ਤੋਂ ਵ੍ਯਵਸਾਯ (ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਉੱਦਮ) ਜਨਮਿਆ।
Verse 23
क्षेमः शान्तिसुतश्चापि सुखं सिद्धिरजायत / यशः कीर्तिसुतस्तद्वदित्येते धर्मसूनवः
ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਖੇਮ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ; ਸੁਖ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਰਤੀ ਤੋਂ ਯਸ਼ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ—ਇਹ ਸਭ ਧਰਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 24
कामस्य हर्षः पुत्रो ऽभूद् देवानन्दो व्यजायत / इत्येष वै सुखोदर्कः सर्गो धर्मस्य कीर्तितः
ਕਾਮ ਤੋਂ ਹਰਸ਼ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਦੇਵਾਨੰਦ ਜਨਮਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਦੀ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਖਮਈ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ।
Verse 25
जज्ञे हिंसा त्वधर्माद् वै निकृतिं चानृतं सुतम् / निकृत्यनृतयोर्जज्ञे भयं नरक एव च
ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਹਿੰਸਾ ਜੰਮੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਿਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਅਨ੍ਰਿਤ (ਝੂਠ) ਹੋਏ। ਫਿਰ ਨਿਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਅਨ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਭਯ ਅਤੇ ਨਰਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।
Verse 26
माया च वेदना चैव मिथुनं त्विदमेतयोः / भयाज्जज्ञे ऽथ वै माया मृत्युं भूतापहारिणम्
ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਵੇਦਨਾ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਜੋੜਾ ਬਣੇ। ਫਿਰ ਭਯ ਤੋਂ ਮਾਇਆ ਨੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਹਰਨ ਵਾਲੇ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।
Verse 27
वेदना च सुतं चापि दुः खं जज्ञे ऽथ रौरवात् / मृत्योर्व्याधिजराशोकतृष्णाक्रोधाश्च जज्ञिरे
ਰੌਰਵ ਤੋਂ ਵੇਦਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦੁੱਖ ਵੀ ਜੰਮਿਆ। ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਤੋਂ ਰੋਗ, ਬੁਢਾਪਾ, ਸ਼ੋਕ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।
Verse 28
दुः खोत्तराः स्मृता ह्येते सर्वे चाधर्मलक्षणाः / नैषां भार्यास्ति पुत्रो वा सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः
ਇਹ ਸਭ ਦੁੱਖ-ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਾ ਪਤਨੀ ਹੈ ਨਾ ਪੁੱਤਰ; ਇਹ ਸਭ ਊਰਧ੍ਵਰੇਤਸ ਹਨ।
Verse 29
इत्येष तामसः सर्गो जज्ञे धर्मनियामकः / संक्षेपेण मया प्रोक्ता विसृष्टिर्मुनिपुङ्गवा
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਤਾਮਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਹੀ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It links the impasse to the dominance of tamas and resolves it through the arising of buddhi and the action of rajas conjoined with sattva, which repels tamas and produces mithuna (paired polarity), enabling propagation.
It functions as a moral-cosmological counterline: Adharma generates violence, deceit, falsehood, fear, hell, and death—mapping how suffering arises and thereby reinforcing dharma as the stabilizing principle of cosmic and social order.
Svāyambhuva Manu and Śatarūpā anchor the human-cosmic genealogy; their line connects to Priyavrata and Uttānapāda, and extends through marital alliances involving Dakṣa, Ruci, Ākūti, Yajña, and Dakṣiṇā.