Adhyaya 7
Nine Creations (Sarga), Guṇa-Streams of Beings, and Brahmā’s Progeny in Cyclic Time
ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਤਮਸ ਦੇ ਆਵਰਨ ਹੇਠ ਬੀਜ-ਸਮਾਨ ਅਵ੍ਯਕਤ ਅਵਸਥਾ ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ‘ਸ੍ਰੋਤਸ’ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ—ਮੁੱਖ੍ਯ-ਸਰਗ ਸਥਾਵਰਾਂ ਦਾ, ਤਿਰ੍ਯਕ-ਸ੍ਰੋਤਸ ਪਸ਼ੂ-ਜਗਤ, ਊਰਧ੍ਵ-ਸ੍ਰੋਤਸ ਦੇਵ, ਅਤੇ ਅਰਵਾਕ-ਸ੍ਰੋਤਸ ਮਨੁੱਖ; ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਮਹਤ, ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਅਤੇ ਐਂਦ੍ਰਿਯ/ਵੈਕਾਰਿਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ। ਅੱਗੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨੋਜ ਰਿਸ਼ੀ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੋਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਹਸਤਕਸ਼ੇਪ ਕਰਕੇ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸ਼ੋਕ-ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਰੁਦ੍ਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ੰਕਰ ਮਰਤ੍ਯ ਪ੍ਰਜਾ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਾਲ-ਵਿਭਾਗ, ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਅਤੇ ਤਮਸ-ਸਤ੍ਵ-ਰਜਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵ-ਅਸੁਰ-ਪਿਤ੍ਰ-ਮਨੁੱਖ ਚਤੁਰਵਰਗ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਮਕ-ਬ੍ਰਹਮਾਂਡੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਪੁਰਾਣੇ ਸੰਸਕਾਰ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਧਾਤਾ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਵੇਦ-ਸ਼ਬਦ ਅਧਾਰਿਤ ਨਾਮ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਤੱਬ ਨਿਯਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਪ੍ਰਕਟਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षटसाहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे षष्ठो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच सृष्टिं चिन्तयतस्तस्य कल्पादिषु यथा पुरा / अबुद्धिपूर्वकः सर्गः प्रादुर्भूतस्तमोमयः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਛੇਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ। ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ, ਪੁਰਾਣੇ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਾਂਗ, ਤਦ ਪਹਿਲਾਂ ਅਵਿਵੇਕਪੂਰਕ, ਤਮੋਮਯ ਸ੍ਰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 2
तमो मोहो महामोहस्तामिस्त्रश्चान्धसंज्ञितः / अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः
ਤਮਸ, ਮੋਹ, ਮਹਾਮੋਹ, ਤਾਮਿਸ੍ਰ ਨਾਮ ਦਾ ਅੰਧਕਾਰਮਈ ਭਰਮ, ਅਤੇ ‘ਅੰਧਸ’ ਕਹੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ—ਇਹ ਪੰਜ ਗੰਢਾਂ ਵਾਲੀ ਅਵਿਦਿਆ ਮਹਾਤਮਾ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।
Verse 3
पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतः सो ऽभिमानिनः / संवृतस्तमसा चैव बीजकम्भुवनावृतः
ਉਸ ਅਹੰਕਾਰ-ਬੱਧ ਤੱਤ ਦੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ੍ਰਗ ਪੰਜ ਢੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ; ਪਰ ਉਹ ਤਮਸ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਰਿਹਾ—ਬੀਜ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਕੁਚਿਤ, ਅਤੇ ਭੁਵਨ ਵੀ ਆਵਰਿਤ ਸਨ।
Verse 4
वर्हिरन्तश्चाप्रकाशः स्तब्धो निः संज्ञ एव च / मुक्या नगा इति प्रोक्ता मुख्यसर्गस्तु स स्मृतः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਧਾ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਘਾਹ ਵਰਗੀ ਸੀ; ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਰਹਿਤ, ਜੜ੍ਹ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ-ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਸਨ। ਉਹ ‘ਮੁੱਖਿਆ ਨਗਾਃ’ (ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਥਾਵਰ) ਕਹੇ ਗਏ; ਅਤੇ ਇਹੀ ‘ਮੁੱਖ੍ਯ ਸ੍ਰਗ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
तं दृष्ट्वासाधकं सर्गममन्यदपरं प्रभुः / तस्याभिध्यायतः सर्गस्तिर्यक्स्त्रोतो ऽभ्यवर्तत
ਉਸ ਸ੍ਰਗ ਨੂੰ ਅਸਾਧਕ (ਅਨੁਚਿਤ) ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਹੋਰ ਸ੍ਰਗ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਅਭਿਧਿਆਨ ਨਾਲ ‘ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਸ੍ਰੋਤਸ’ ਨਾਮ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਆੜ੍ਹਾ ਚਲਦਾ ਹੈ।
Verse 6
यस्मात् तिर्यक् प्रवृत्तः स तिर्यक्स्त्रोतस्ततः स्मृतः / पश्वादयस्ते विख्याता उत्पथग्राहिणो द्विजाः
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਤਿਰਛੀ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਤਿਰਯਕ-ਸ੍ਰੋਤਸ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਪਸ਼ੂ ਆਦਿ ਉਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜੀਵ ਹਨ ਜੋ ਉਤਪਥ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 7
तमप्यसाधकं ज्ञात्वा सर्गमन्यं ससर्ज ह / ऊर्ध्वस्त्रोत इति प्रोक्तो देवसर्गस्तु सात्त्विकः
ਉਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਵੀ ਅਸਾਧਕ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਇਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚੀ। ਉਹ ‘ਊਰਧਵ-ਸ੍ਰੋਤ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਦੇਵ-ਸਰਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ।
Verse 8
ते सुखप्रतिबहुला बहिरन्तश्च नावृताः / प्रकाशा बहिरन्तश्च स्वभावाद् देवसंज्ञिताः
ਉਹ ਸੁਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ; ਬਾਹਰੋਂ ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਰੁਕਾਵਟ ਰਹਿਤ। ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਉਹ ‘ਦੇਵ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 9
ततो ऽबिधायायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्तदा / प्रादुरासीत् तदाव्यक्तादर्वाक्स्त्रोतस्तु साधकः
ਫਿਰ ਉਹ ਸਤ੍ਯ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ; ਤਦ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ‘ਅਰਵਾਕ-ਸ੍ਰੋਤਸ’ ਨਾਮਕ ਸਾਧਕ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 10
ते च प्रकाशबहुलास्तमोद्रिक्ता रजोधिकाः / दुः खोत्कटाः सत्त्वयुता मनुष्याः परिकीर्तिता
ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਪਰ ਤਮਸ ਦੀ ਛੋਹ ਵੀ ਹੈ; ਰਜਸ ਵੱਧ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦੁੱਖ ਤੀਖਾ—ਤਾਂ ਵੀ ਕੁਝ ਸਤ੍ਤਵ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਮਨੁੱਖ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 11
तं दृष्ट्वा चापरं सर्गममन्यद् भगवानजः / तस्याभिध्यायतः सर्गं सर्गो भूतादिको ऽभवत्
ਉਸ ਪੂਰਵ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਜਨਮਾ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਫਿਰ ਇਕ ਹੋਰ ਢੰਗ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ‘ਭੂਤਾਦਿ’ ਸਰਗ—ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਉਤਪੱਤਿ-ਕ੍ਰਮ—ਉੱਭਰ ਆਇਆ।
Verse 12
ते ऽपरिग्राहिणः सर्वे संविभागरताः पुनः / खादनाश्चाप्यशीलाश्च भूताद्याः परिकीर्तिताः / इत्येते पञ्च कथिताः सर्गा वै द्विजपुङ्गवाः
ਉਹ ਸਭ ਅਪਰਿਗ੍ਰਾਹੀ ਸਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਸੀ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ; ਪਰ ਉਹ ਭੱਖਣ-ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਹੀਨ ਵੀ ਸਨ—ਇਹ ‘ਭੂਤਾਦਿ’ ਕਹੇ ਗਏ। ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪੰਜ ਸਰਗ ਕਥਿਤ ਹਨ।
Verse 13
प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः / तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गो हि स स्मृतः
ਪਹਿਲਾ ਸਰਗ ‘ਮਹਤ’ ਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੱਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਸਰਗ ਤਨਮਾਤਰਾਂ ਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ‘ਭੂਤਸਰਗ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 14
वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः / इत्येष प्राकृतः सर्गः संभूतो ऽबुद्धिपूर्वकः
ਤੀਜਾ ਸਰਗ ‘ਵੈਕਾਰਿਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ‘ਐਂਦ੍ਰਿਯਕ’—ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ—ਵਜੋਂ ਵੀ ਸਮ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ; ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਵਾਲੀ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਆਪ ਹੀ ਉੱਭਰੀ ਹੈ।
Verse 15
मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः / तिर्यक्स्त्रोतस्तु यः प्रोक्तस्तिर्यग्योन्यः स पञ्चमः
ਚੌਥਾ ਸਰਗ ‘ਮੁੱਖ੍ਯਸਰਗ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸਥਾਵਰ—ਵਨਸਪਤੀ ਆਦਿ ਅਚਲ ਜੀਵ—ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਜੋ ‘ਤਿਰਯਕ੍ਸ੍ਰੋਤਸ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਪੰਜਵਾਂ ਸਰਗ ਹੈ—ਤਿਰਯਗ੍ਯੋਨੀ, ਅਰਥਾਤ ਪਸ਼ੂ-ਯੋਨੀ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ।
Verse 16
तथोर्ध्वस्त्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः / ततोर्ऽवाक्स्त्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਵਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸ੍ਰੋਤ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛੇਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇਵ-ਸਰਗ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਹੇਠਾਂ ਵਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਹੈ।
Verse 17
अष्टमो भौतिकः सर्गो भूतादीनां प्रकीर्तितः / नवमश्चैव कौमारः प्राकृता वैकृतास्त्विमे
ਅੱਠਵੀਂ ‘ਭੌਤਿਕ’ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ—ਸਥੂਲ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਣਾ। ਨੌਵੀਂ ‘ਕੌਮਾਰ’ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਵੈਕ੍ਰਿਤ ਦੋਵੇਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 18
प्राकृतास्तु त्रयः पूर्वे सर्गास्ते ऽबुद्धिपूर्वकाः / बुद्धिपूर्वं प्रवर्तन्ते मुख्याद्या मुनिपुङ्गवाः
ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਪਹਿਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਪੂਰਵਗਮਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ‘ਮੁੱਖ੍ਯ’ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਅਗਵਾਈ ਬਣਾ ਕੇ ਪ੍ਰਵਰਤਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 19
अग्रे ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान् / सनकं सनातनं चैव तथैव च सनन्दनम् / ऋभुं सनात्कुमारं च पूर्वमेव प्रजापतिः
ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੋਂ, ਆਪਣੇ ਸਮਾਨ, ਮਾਨਸ-ਪੁੱਤਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ—ਸਨਕ, ਸਨਾਤਨ, ਸਨੰਦਨ, ਰਿਭੁ ਅਤੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ।
Verse 20
पञ्चैते योगिनो विप्राः परं वैराग्यमास्थिताः / ईश्वरासक्तमनसो न सृष्टौ दधिरे मतिम्
ਇਹ ਪੰਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਯੋਗੀ ਪਰਮ ਵੈਰਾਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਈਸ਼ਵਰ ਨਾਲ ਲੀਨ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਤਿ ਨਹੀਂ ਲਾਈ।
Verse 21
तेष्वेवं निरपेक्षेषु लोकसृष्टौ प्रजापतिः / मुमोह मायया सद्यो मायिनः परमेष्ठिनः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਉਹ ਲੋਕ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਪ ਹੀ ਨਿਰਪੇਖ ਭਾਵ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਦ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਤੁਰੰਤ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਮਹਾ-ਮਾਯਾਵੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 22
तं बोधयामास सुतं जगन्मायो महामुनिः / नारायणो महायोगी योगिचित्तानुरञ्जनः
ਤਦ ਜਗਤ-ਮਾਇਆ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਮਹਾਮੁਨੀ ਨਾਰਾਇਣ—ਮਹਾਯੋਗੀ, ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਰੰਜਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ—ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਗਾ ਕੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।
Verse 23
बोधितस्तेन विश्वात्मा तताप परमं तपः / स तप्यमानो भगवान् न किञ्चित् प्रतिपद्यत
ਉਸ ਦੇ ਬੋਧ ਨਾਲ ਵਿਸ਼੍ਵਾਤਮਾ ਨੇ ਪਰਮ ਤਪ ਕੀਤਾ; ਪਰ ਤਪ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਹੋਇਆ—ਕੋਈ ਪ੍ਰਤੱਖ ਫਲ ਪ੍ਰਗਟ ਨਾ ਹੋਇਆ।
Verse 24
ततो दीर्घेण कालेन दुखात् क्रोधो व्यजायत / क्रोधाविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रु बिन्दवः
ਫਿਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਕ੍ਰੋਧ ਉਪਜਿਆ; ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਆਵਿਸ਼ਟ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ।
Verse 25
भ्रुकुटीकुटिलात् तस्य ललाटात् परमेश्वरः / समुत्पन्नो महादेवः शरण्यो नीललोहितः
ਉਸ ਦੀ ਭ੍ਰੂਕੁਟੀ ਨਾਲ ਵੰਕਰੇ ਹੋਏ ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਮਹਾਦੇਵ, ਸ਼ਰਨਦਾਤਾ, ਨੀਲਲੋਹਿਤ (ਨੀਲੇ-ਲਾਲ ਵਰਣ ਵਾਲੇ ਰੁਦ੍ਰ)।
Verse 26
स एव भगवानीशस्तेजोराशिः सनातनः / यं प्रपश्यन्ति विद्वांसः स्वात्मस्थं परमेश्वरम्
ਉਹੀ ਇਕ ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ਵਰ, ਸਨਾਤਨ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਦਾ ਪੁੰਜ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
Verse 27
ओङ्कारं समनुस्मृत्य प्रणम्य च कृताञ्जलिः / ताम भगवान् ब्रह्मा सृजेमा विविधाः प्रजाः
ਪਵਿੱਤਰ ਓੰਕਾਰ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ, ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।
Verse 28
निशम्य भगवान् वाक्यं शङ्करो धर्मवाहनः / स्वात्मना सद्शान् रुद्रान् ससर्ज मनसा शिवः / कपर्दिनो निरातङ्कांस्त्रिनेत्रान् नीललोहितान्
ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਧਰਮਵਾਹਨ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਕਰ—ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਤਮ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਆਪਣੇ ਸਮਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਰਚੇ: ਜਟਾਧਾਰੀ, ਨਿਡਰ, ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ ਅਤੇ ਨੀਲ-ਲੋਹਿਤ ਰੰਗ ਵਾਲੇ।
Verse 29
तं प्राह भगवान् ब्रह्मा जन्ममृत्युयुताः प्रजाः / सृजेति सो ऽब्रवीदीशो नाहं मृत्युजरान्विताः / प्रजाः स्त्रक्ष्ये जगन्नाथ सृज त्वमशुभाः प्रजाः
ਤਾਂ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜਨਮ-ਮੌਤ ਨਾਲ ਬੱਝੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਰਚੋ।” ਪਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਜਗੰਨਾਥ, ਮੈਂ ਮੌਤ ਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੰਤਾਨ ਨਹੀਂ ਰਚਾਂਗਾ; ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਉਹ ਅਸ਼ੁਭ (ਮਰਤਿਆ) ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਰਚ।”
Verse 30
निवार्य च तदा रुद्रं ससर्ज कमलोद्भवः / स्थानाभिमानिनः सर्वान् गदतस्तान् निबोधत
ਫਿਰ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਕਮਲ-ਜਨਮ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪਦ ਨਾਲ ਅਭਿਮਾਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਭ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ; ਹੁਣ ਉਹ ਜੋ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸੁਣੋ।
Verse 31
अपो ऽग्निरन्तरिक्षं च द्यौर्वायुः पृथिवी तथा / नद्यः समुद्राः शैलाश्च वृक्षा वीरुध एव च
ਜਲ, ਅੱਗ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼, ਦ੍ਯੌ (ਆਕਾਸ਼), ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਧਰਤੀ; ਦਰਿਆ, ਸਮੁੰਦਰ, ਪਹਾੜ, ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਬੇਲਾਂ-ਬੂਟੀਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਗਟ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
Verse 32
लवाः काष्ठाः कलाश्चैव मुहूर्ता दिवसाः क्षपाः / अर्धमासाश्च मासाश्च अयनाब्दयुगादयः
ਲਵ, ਕਾਸ਼ਠ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਮੁਹੂਰਤ; ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ; ਅੱਧਾ ਮਹੀਨਾ ਤੇ ਮਹੀਨਾ; ਅਤੇ ਅਯਨ, ਵਰ੍ਹਾ, ਯੁਗ ਆਦਿ—ਇਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਭਾਗ ਹਨ।
Verse 33
स्थानाबिमानिनः सृष्ट्वा साधकानसृजत् पुनः / मरीचिभृग्वङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् / दक्षमत्रिं वसिष्ठं च धर्मं संकल्पमेव च
ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਦਾ ਅਭਿਮਾਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਰਚ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਧ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ—ਮਰੀਚਿ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਅੰਗਿਰਸ, ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਦਕ੍ਸ਼, ਅਤ੍ਰਿ, ਵਸਿਸ਼ਠ; ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਵੀ।
Verse 34
प्राणाद् ब्रह्मासृजद् दक्षं चक्षुषश्च मरीचिनम् / शिरसो ऽङ्गिरसं देवो हृदयाद् भृगुमेव च
ਪ੍ਰਾਣ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦਕ੍ਸ਼ ਨੂੰ ਰਚਿਆ, ਅੱਖ ਤੋਂ ਮਰੀਚਿ ਨੂੰ; ਦੇਵ ਨੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਅੰਗਿਰਸ ਨੂੰ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੂੰ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 35
श्रोत्राभ्यामत्रिनामानं धर्मं च व्यवसायतः / संकल्पं चैव संकल्पात् सर्वलोकपितामहः
ਸਰਵਲੋਕ ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਕੰਨਾਂ ਤੋਂ ਅਤ੍ਰਿ ਨਾਮਕ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੇ ਤੋਂ ਧਰਮ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।
Verse 36
पुलस्त्यं च तथोदानाद् व्यनाच्च पुलहं मुनिम् / अपानात् क्रतुमव्यग्रं समानाच्च वसिष्ठकम्
ਉਦਾਨ ਤੋਂ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਵਿਆਨ ਤੋਂ ਮੁਨੀ ਪੁਲਹ। ਅਪਾਨ ਤੋਂ ਅਵ੍ਯਗ੍ਰ ਕ੍ਰਤੁ ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਤੋਂ ਵਸਿਸ਼ਠ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 37
इत्येते ब्रह्मणा सृष्टाः साधका गृहमेधिनः / आस्थाय मानवं रूपं धर्मस्तैः संप्रवर्तितः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸਾਧਕ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਰਚੇ। ਧਰਮ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋ ਕੇ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ।
Verse 38
ततो देवासुरपितृन् मनुष्यांश्च चतुष्टयम् / सिसृक्षुरम्भांस्येतानि स्वमात्मानमयूयुजत्
ਫਿਰ ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਇਸ ਚੌਗੁਣੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਆਦਿ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ।
Verse 39
युक्तात्मनस्तमोमात्रा उद्रिक्ताभूत् प्रजापतेः / ततो ऽस्य जघनात् पूर्वमसुरा जज्ञिरे सुताः
ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਚਿੱਤ ਯੁਕਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਤਮੋਗੁਣ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਜਘਨ ਦੇ ਅੱਗਲੇ ਭਾਗ ਤੋਂ ਅਸੁਰ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ।
Verse 40
उत्ससर्जासुरान् सृष्ट्वा तां तनुं पुरुषोत्तमः / सा चोत्सृष्टा तनुस्तेन सद्यो रात्रिरजायत / सा तमोबहुला यस्मात् प्रजास्तस्यांस्वपन्त्यतः
ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰ ਕੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਨੇ ਉਹ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਦੇਹ ਦੇ ਤਿਆਗਦੇ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਰਾਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਤਮਸ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜੀਵ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 41
सत्त्वमात्रत्मिकां देवस्तनुमन्यामगृह्णत / ततो ऽस्य मुखतो देवा दीव्यतः संप्रजज्ञिरे
ਤਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸੱਤ੍ਵ-ਮਾਤ੍ਰ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੋਰ ਇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ। ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਦੇਵਗਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 42
त्यक्ता सापि तनुस्तेन सत्त्वप्रायमभूद् दिनम् / तस्मादहो धर्मयुक्ता देवताः समुपासते
ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਦੇਹ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ; ਉਸ ਨਾਲ ‘ਦਿਨ’ ਸੱਤ੍ਵ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ-ਯੁਕਤ ਦੇਵਤਾ ਉਸ (ਦਿਨ/ਅਵਸਥਾ) ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 43
सत्त्वमात्रात्मिकामेव ततो ऽन्यां जगृहे तनुम् / पितृवन्मन्यमानस्य पितरः संप्रजज्ञिरे
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸੱਤ੍ਵ-ਮਾਤ੍ਰਮਯ ਹੋਰ ਇਕ ਤਨ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਮੰਨਿਆ, ਤਦ ਪਿਤਰ (ਪਿਤ੍ਰ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 44
उत्ससर्ज पितृन् सृष्ट्वा ततस्तामपि विश्वसृक् / सापविद्धा तनुस्तेन सद्यः सन्ध्या व्यजायत
ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰ ਕੇ ਵਿਸ਼੍ਵ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਨੇ ਉਹ ਤਨ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਤਿਆਗੇ ਹੋਏ ਰੂਪ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ‘ਸੰਧਿਆ’ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।
Verse 45
तस्मादहर्देवतानां रात्रिः स्याद् देवविद्विषाम् / तयोर्मध्ये पितॄणां तु मूर्तिः सन्ध्या गरीयसी
ਇਸ ਲਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਜੋ ‘ਦਿਨ’ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵ-ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਲਈ ‘ਰਾਤ’ ਹੈ। ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੰਦਨੀਯ ਮੂਰਤੀ ‘ਸੰਧਿਆ’ ਹੈ।
Verse 46
तस्माद् देवासुराः सर्वे मनवो मानवास्तथा / उपासते तदा युक्ता रात्र्यह्नोर्मध्यमां तनुम्
ਇਸ ਲਈ ਦੇਵ ਤੇ ਅਸੁਰ ਸਭ, ਮਨੂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵੀ—ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਰਾਤ ਅਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ‘ਮੱਧਯਮਾ ਤਨੂ’ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 47
रजोमात्रात्मिकां ब्रह्मा तनुमन्यामगृह्णत / ततो ऽस्य जज्ञिरे पुत्रा मनुष्या रजसावृताः
ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਰਜੋਗੁਣ-ਮਾਤ੍ਰ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੋਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ। ਉਸੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਰਜਸ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਮਨੁੱਖ—ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ—ਜਨਮੇ।
Verse 48
तामप्याशु स तत्याज तनुं सद्यः प्रजापतिः / ज्योत्स्त्रा सा चाभवद्विप्राः प्राक्सन्ध्या याबिधीयते
ਫਿਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਉਸ ਦੇਹ ਨੂੰ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਉਹ ਜੋਤਸਨਾ (ਦੀਪਤੀ) ਬਣ ਗਈ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਇਸੇ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਾਕ-ਸੰਧਿਆ’ ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਾਤಃ ਸੰਧਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 49
ततः स भगवान् ब्रह्मा संप्राप्य द्विजपुङ्गवाः / मूर्ति तमोरजः प्रायां पुनरेवाभ्ययूयुजत्
ਤਦ ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ, ਪ੍ਰਕਟਤਾ ਦਾ ਕਾਰਜ ਚੱਲੇ ਇਸ ਲਈ, ਤਮਸ ਅਤੇ ਰਜਸ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਇੱਕ ਮੂਰਤੀ ਨਾਲ ਫਿਰ ਯੁਕਤ ਹੋਇਆ।
Verse 50
अन्धकारे क्षुधाविष्टा राक्षसास्तस्य जज्ञिरे / पुत्रास्तमोरजः प्राया बलिनस्ते निशाचराः
ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਉਸ ਤੋਂ ਜਨਮੇ। ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਚਰ ਤਮੋਗੁਣ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਬਣੇ।
Verse 51
सर्पा यक्षास्तथा बूता गन्धर्वाः संप्रजज्ञिरे / रजस्तमोभ्यामाविष्टांस्ततो ऽन्यानसृजत् प्रभुः
ਤਦ ਸੱਪ, ਯਕਸ਼, ਭੂਤ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਨਾਲ ਆਵਿਸ਼ਟ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਕੇ ਵੀ ਰਚਿਆ।
Verse 52
वयांसि वयसः सृष्ट्वा अवयो वक्षसो ऽसृजत् / मुखतो ऽजान् ससर्जान्यान् उदराद्गाश्चनिर्ममे
ਕਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਤੋਂ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਕਸ਼ ਤੋਂ ਭੇੜਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ। ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵ ਰਚੇ, ਤੇ ਉਦਰ ਤੋਂ ਗਾਂਵਾਂ ਵੀ ਬਣਾਈਆਂ।
Verse 53
पद्भ्याञ्चाश्वान् समातङ्गान् रासभान् गवयान् मृगान् / उष्ट्रानश्वतरांश्चैव न्यङ्कूनन्यांश्व जातयः / औपध्यः फलमूलिन्यो रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे
ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਗਧੇ, ਗਵਯ ਅਤੇ ਮਿਰਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਨਾਲ ਹੀ ਊਠ, ਖੱਚਰ, ਨਿਆਂਕੂ ਨਾਮ ਦਾ ਹਿਰਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਤੀਆਂ ਵੀ। ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਰੋਮਾਂ ਤੋਂ ਫਲ-ਮੂਲ ਵਾਲੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀ ਵਨਸਪਤੀਆਂ ਜਨਮੀਆਂ।
Verse 54
गायत्रं च ऋचं चैव त्रिवृत्साम रथन्तरम् / अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात्
ਪਹਿਲੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਗਾਇਤਰੀ ਛੰਦ, ਕ ਮੰਤ੍ਰ, ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ ਸਾਮ, ਰਥੰਤਰ ਸਤੋਤਰ ਅਤੇ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਰ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 55
यजूंषि त्रैष्टुभं छन्दः स्तोमं पञ्चदशं तथा / बृहत्साम तथोक्थं च दक्षिणादसृजन्मुखात्
ਦੱਖਣੀ ਮੁਖ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਯਜੁਸ ਮੰਤ੍ਰ, ਤ੍ਰੈਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ, ਪੰਦਰਾਂ-ਗੁਣਾ ਸਤੋਮ, ਬ੍ਰਿਹਤ ਸਾਮ ਅਤੇ ਉਕਥ ਪਾਠ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।
Verse 56
सामानि जागतं छन्दस्तोमं सप्तदशं तथा / वैरूपमतिरात्रं च पश्चिमादसृजन्मुखात्
ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਮੁਖ ਤੋਂ ਸਾਮਨ ਦੇ ਸਤੋਤ੍ਰ, ਜਗਤੀ ਛੰਦ, ਸਤਾਰਾਂ ਸਤੋਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲਾ ਛੰਦਸਤੋਮ ਕਰਮ, ਅਤੇ ਵੈਰੂਪ ਤੇ ਅਤਿਰਾਤ੍ਰ ਸੋਮ-ਯੱਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 57
एकविशमथर्वाणमाप्तोर्यामाणमेव च / अनुष्टुभं सवैराजमुत्तरादसृजन्मुखात्
ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਮੁਖ ਤੋਂ ਇਕੀਵਾਂ ਅਥਰਵ ਵੇਦ, ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਤੋਰਿਆਮ ਕਰਮ, ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ ਸਹਿਤ ਵੈਰਾਜ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 58
उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे / ब्रह्मणो हि प्रजासर्गं सृजतस्तु प्रजापतेः
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਜਾ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਤਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਤੇ ਨੀਵੇਂ—ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।
Verse 59
सृष्ट्वा चतुष्टयं सर्गं देवर्षिपितृमानुषम् / ततो ऽसृजच्च भूतानि स्थावराणि चराणि च
ਦੇਵ, ਰਿਸ਼ੀ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਇਹ ਚੌਗੁਣੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਥਾਵਰ ਅਤੇ ਜੰਗਮ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ।
Verse 60
यक्षान् पिशाचान् गन्धर्वांस्तथैवाप्सरसः शुभाः / नरकिन्नररक्षांसि वयः पुशुमृगोरगान् / अव्ययं च व्ययं चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम्
ਉਸ ਨੇ ਯਕਸ਼, ਪਿਸਾਚ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਅਪਸਰਾਵਾਂ; ਨਰ, ਕਿੰਨਰ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ; ਪੰਛੀ, ਪਸ਼ੂ, ਮ੍ਰਿਗ ਅਤੇ ਸੱਪ ਰਚੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਤ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ—ਅਵ੍ਯਯ ਤੇ ਵ੍ਯਯ, ਥਾਵਰ ਤੇ ਜੰਗਮ—ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 61
तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्टौ प्रतिपेदिरे / तान्येव ते प्रपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः
ਪਿਛਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੇ ਜਿਹੜੇ ਕਰਮ ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਅਪਣਾਏ ਸਨ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਰਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਹੀ ਕਰਮ ਫਿਰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 62
हिंस्त्राहिंस्त्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते / तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात् तत् तस्य रोचते
ਹਿੰਸਾ ਜਾਂ ਅਹਿੰਸਾ, ਕੋਮਲਤਾ ਜਾਂ ਕਠੋਰਤਾ, ਧਰਮ ਜਾਂ ਅਧਰਮ, ਸੱਚ ਜਾਂ ਝੂਠ—ਅੰਦਰ ਜੋ ਭਾਵ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੀਵ ਉਸੇ ਵੱਲ ਝੁਕਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
Verse 63
महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्थेषु मूर्तिषु / विनियोगं च भूतानां धातैव विदधात् स्वयम्
ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦੀ ਜੋ ਵੰਡ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਧਾਤਾ (ਵਿਧਾਤਾ) ਆਪ ਹੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 64
नामरूपं च भूतानां कृत्यानां च प्रपञ्चनम् / वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे स महेश्वरः
ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕੇਵਲ ਵੇਦ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਪੰਚ, ਇਹ ਵਿਸਤਾਰ, ਰਚਿਆ।
Verse 65
आर्षाणि चैव नामानि याश्च वेदेषु दृष्टयः / शर्वर्यन्ते प्रसूतानां तान्येवैभ्यो ददात्यजः
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਿਤ ਜੋ ਨਾਮ ਹਨ, ਸੰਤਾਨ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯੋਗ ਸਮੇਂ ਤੇ ਅਜ (ਅਜਨਮਾ) ਪ੍ਰਭੂ ਉਹੀ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 66
यथर्तावृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये / दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु
ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਚੱਕਰ ਦੇ ਫੇਰ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹੋ ਹੀ ਰੁੱਤੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਤਿਵੇਂ ਯੁਗ ਆਦਿ ਕਾਲ-ਵੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਵ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
It enumerates prākṛta stages (mahat; tanmātras/bhūta-sarga; aindriya/vaikārika senses) and subsequent intelligent/ordered creations: mukhya (immobile), tiryak-srotas (animals), ūrdhva-strotas (devas), arvāk-srotas (humans), bhūtādi/elemental manifestations, and the Kaumāra creation of mind-born sages—together described as prākṛta and vaikṛta in a graded cosmology.
Humans are portrayed as rajas-predominant yet mixed with sattva and touched by tamas, making them capable of clarity but prone to intense suffering; the chapter ties this to karmic recurrence—beings re-assume former dispositions—so guṇic composition and prior saṃskāras shape experience and ethical orientation.
It states that Maheśvara fashioned the manifest expanse—nāma-rūpa and the differentiated field of actions/rites—from the sounds of the Veda, and that Veda-sanctioned names are bestowed at proper times, grounding cosmic order and social-ritual dharma in śruti-derived language.