Adhyaya 5

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वंविभागे चतुर्थो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच स्वयंभुवो विवृत्तस्य कालसंख्या द्विजोत्तमाः / न शक्यते समाख्यातुं बहुवर्षैरपि स्वयम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸਤ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਚੌਥਾ ਅਧਿਆਇ। ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ, ਸ੍ਵਯੰਭੁਵ (ਮਨੂ) ਚੱਕਰ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਦੀ ਕਾਲ-ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਕਹਿਣ ਤੇ ਵੀ, ਮੈਂ ਭੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦਾ।

Verse 2

कालसंख्या समासेन परार्धद्वयकल्पिता / स एव स्यात् परः कालः तदन्ते प्रतिसृज्यते

ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਾਲ-ਗਿਣਤੀ ਦੋ ਪਰਾਰਧਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਹੀ ਪਰਮ ਕਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਫਿਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੁਬਾਰਾ ਰਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 3

निजेन तस्य मानेन आयुर्वर्षशतं स्मृतम् / तत् पराख्यं तदर्धं च परार्धमभिदीयते

ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਆਯੁ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ‘ਪਰ’ ਕਹਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਅੱਧ ‘ਤਦਰਧ’ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਅੱਧ ‘ਪਰਾਰਧ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 4

काष्ठा पञ्चदश ख्याता निमेषा द्विजसत्तमाः / काष्ठास्त्रिंशत् कला त्रिंशत् कला मौहूर्तिकी गतिः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਪੰਦਰਾਂ ਨਿਮੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਾਸ਼ਠਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਹ ਕਾਸ਼ਠਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕਲਾ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੀਹ ਕਲਾਵਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਮੁਹੂਰਤ ਨਾਮਕ ਕਾਲ-ਮਾਪ (ਗਤੀ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 5

तावत्संख्यैरहोरात्रं मुहूर्तैर्मानुषं स्मृतम् / अहोरात्राणि तावन्ति मासः पक्षद्वयात्मकः

ਉਸੇ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰ (ਦਿਨ-ਰਾਤ) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਨੀ ਹੀ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਦੋ ਪੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਮਾਸ (ਮਹੀਨਾ) ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 6

तैः षड्भिरयनं वर्षं द्वे ऽयने दक्षिणोत्तरे / अयनं दक्षिणं रात्रिर्देवानामुत्तरं दिनम्

ਉਹ ਛੇ ਰਿਤੂਆਂ ਨਾਲ ਅਯਨ ਬਣ ਕੇ ਵਰ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੋ ਅਯਨ—ਦੱਖਣ ਤੇ ਉੱਤਰ—ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਦੱਖਣਾਯਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਾਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਯਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ।

Verse 7

दिव्यैर्वर्षसहस्त्रैस्तु कृतत्रेतादिसंज्ञितम् / चतुर्युगं द्वादशभिः तद्विभागं निबोधत

ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆ ਗਿਆ ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਵਾਲਾ ਯੁਗ-ਚੱਕਰ ‘ਚਤੁਰਯੁਗ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵੰਡ ਬਾਰਾਂ ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਮਝ ਲਵੋ।

Verse 8

चत्वार्याहुः सहस्त्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् / तस्य तावच्छती सन्ध्या सन्ध्यांशश्च कृतस्य तु

ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕ੍ਰਿਤ (ਸਤ੍ਯ) ਯੁਗ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਧਿਆ ਉਨੀ ਹੀ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਧਿਆੰਸ਼ ਵੀ ਉਨੀ ਹੀ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 9

त्रिशती द्विशती सन्ध्या तथा चैकशती क्रमात् / अंशकं षट्शतं तस्मात् कृसन्ध्यांशकं विना

ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਤਿੰਨ ਸੌ, ਦੋ ਸੌ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਸੌ ਜਪਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕ੍ਰਿ-ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁੱਲ ਛੇ ਸੌ ਅੰਸ਼ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 10

त्रिद्व्येकसाहस्त्रमतो विना सन्ध्यांशकेन तु / त्रेताद्वापरतिष्याणां कालज्ञाने प्रकीर्तितम्

ਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆੰਸ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਾਲ-ਗਣਨਾ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਅਤੇ ਤਿਸ਼੍ਯ (ਕਲੀ) ਯੁਗ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਤਿੰਨ, ਦੋ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ (ਸਾਲ) ਦੇ ਹਨ।

Verse 11

एतद् द्वादशसाहस्त्रं साधिकं परिकल्पितम् / तदेकसप्ततिगुणं मनोरन्तरमुच्यते

ਇਹ (ਚੱਕਰ) ਕੁਝ ਵਾਧੇ ਸਮੇਤ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ (ਸਾਲ) ਦਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਇਕਹੱਤਰ ਗੁਣਾ ‘ਮਨਵੰਤਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 12

ब्रह्मणो दिवसे विप्रा मनवः स्युश्चतुर्दश / स्वायंभुवादयः सर्वे ततः सावर्णिकादयः

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ! ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਮਨੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਫਿਰ ਸਾਵਰ੍ਣੀ ਆਦਿ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 13

तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपर्वता / पूर्णं युगसहस्त्रं वै परिपाल्या नरेश्वरैः

ਉਹਨਾਂ ਨਰੇਸ਼ਵਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ—ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਸਮੇਤ—ਪੂਰੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਪਾਲੀ ਅਤੇ ਰੱਖੀ ਜਾਣੀ ਸੀ।

Verse 14

मन्वन्तरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि वै / व्याख्यातानि न संदेहः कल्पं कल्पेन चैव हि

ਇੱਕ ਹੀ ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਦੇਣ ਨਾਲ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਤਰ-ਕਾਲ ਵੀ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਾ ਰੱਖੋ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਕਲਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੋਰ ਕਲਪ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 15

ब्राह्ममेकमहः कल्पस्तावती रात्रिरिष्यते / चतुर्युगसहस्त्रं तु कल्पमाहुर्मनीषिणः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ‘ਕਲਪ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਤਨਾ ਹੀ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਉਸ ਦੀ ਰਾਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਕਲਪ ਚਤੁਰਯੁਗ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਚੱਕਰਾਂ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 16

त्रीणि कल्पशतानि स्युः तथा षष्टिर्द्विजोत्तमाः / ब्रह्मणः कथितं वर्षं पराख्यं तच्छतं विदुः

ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮੋ! ਤਿੰਨ ਸੌ ਕਲਪ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੱਠ ਕਲਪ—ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ‘ਪਰਾਖ੍ਯ’ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹੇ ਵਜੋਂ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਹ ‘ਸ਼ਤ’ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਮਾਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 17

तस्यान्ते सर्वतत्त्वानां स्वहेतौ प्रकृतौ लयः / तेनायं प्रोच्यते सद्भिः प्राकृतः प्रतिसंचरः

ਉਸ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਆਪਣੇ ਕਾਰਣ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸਤਪੁਰਖ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਤਿਸੰਚਰ’—ਅਰਥਾਤ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੱਲ ਪ੍ਰਤਿਆਵਰਤਨ—ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 18

ब्रह्मनारायणेशानां त्रयाणां प्रकृतौ लयः / प्रोच्यते कालयोगेन पुनरेव च संभवः

ਬ੍ਰਹਮਾ, ਨਾਰਾਇਣ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ (ਸ਼ਿਵ)—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲਯ ਕਾਲ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਉਹ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 19

एवं ब्रह्मा च भूतानि वासुदेवो ऽपि शङ्करः / कालेनैव तु सृज्यन्ते स एव ग्रसते पुनः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਵੀ ਕੇਵਲ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਕਾਲ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਸ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 20

अनादिरेष भगवान् कालो ऽनन्तो ऽजरो ऽमरः / सर्वगत्वात् स्वतन्त्रत्वात् सर्वात्मासौ महेश्वरः

ਇਹ ਭਗਵਾਨ ਕਾਲ ਅਨਾਦਿ, ਅਨੰਤ, ਅਜਰ ਅਤੇ ਅਮਰ ਹੈ। ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਸਭ ਦਾ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਹੈ।

Verse 21

ब्रह्माणो बहवो रुद्रा ह्यन्ये नारायणादयः / एको हि भगवानीशः कालः कविरिति श्रुति

ਬਹੁਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਨ, ਬਹੁਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਆਦਿ ਹੋਰ ਦੇਵ-ਅਧਿਪਤੀ ਵੀ ਹਨ; ਪਰ ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ ਇਕੋ ਹੀ ਹੈ—ਉਹੀ ਕਾਲ ਹੈ, ਸਰਵਜ੍ਞ ਦਰਸ਼ਤਾ—ਇਉਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਖਦੀ ਹੈ।

Verse 22

एकमत्र व्यतीतं तु परार्धं ब्रह्मणो द्विजाः / सांप्रतं वर्तते तद्वत् तस्य कल्पो ऽयमष्टमः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਯੁ ਦਾ ਇੱਕ ਪਰਾਰਧ ਲੰਘ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਜਾ ਪਰਾਰਧ ਹੁਣ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਉਸ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅੱਠਵਾਂ ਕਲਪ ਹੈ।

Verse 23

यो ऽतीतः सप्तमः कल्पः पाद्म इत्युच्यते बुधैः / वाराहो वर्तते कल्पः तस्य वक्ष्यामि विस्तरम्

ਜੋ ਸੱਤਵਾਂ ਕਲਪ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਵਿਦਵਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਪਾਦਮ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ‘ਵਾਰਾਹ’ ਕਲਪ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।