Adhyaya 4
Prākṛta Sṛṣṭi and Pralaya: From Pradhāna to Brahmāṇḍa; Trimūrti Samanvaya
ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਿਸ਼ੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਪ੍ਰਲਯ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸ਼ਾਸਕ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੀਕੂਰਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ/ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਅਵ੍ਯਕਤ, ਨਿਤ੍ਯ, ਸਰਵਾਂਤਰਯਾਮੀ ਦੱਸ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ‘ਰਾਤ’ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਮਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਲਯ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਯੋਗਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮਹਤ, ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਅਹੰਕਾਰ, ਮਨ, ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤੱਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਮਿਲ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ (ਅੰਡ) ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ/ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਤ ਆਵਰਨਾਂ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ਵ-ਰਚਨਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਨਿਰਗੁਣ ਪਰਤੱਤਵ ਰਜਸ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸਤ੍ਤਵ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਤਮਸ ਨਾਲ ਰੁਦ੍ਰ ਬਣ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਥਿਤੀ-ਪ੍ਰਲਯ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ ਸਮਨ੍ਵਯ; ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਵੇਗੀ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे तृतीयो ऽध्यायः सूत उवाच श्रुत्वाऽश्रमविधिं कृत्सनमृषयो हृष्टमानसाः / नमस्कृत्य हृषीकेशं पुनर्वचनमब्रुवन्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਤੀਜਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਆਸ਼ਰਮ-ਵਿਧੀ ਪੂਰੀ ਸੁਣ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ; ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਬੋਲੇ।
Verse 2
मुनय ऊचुः भाषितं भवता सर्वं चातुराश्रम्यमुत्तमम् / इदानीं श्रोतुमिच्छामो यथा संभवते जगत्
ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੁਸੀਂ ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦਾ ਉੱਤਮ ਵਿਧਾਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜਗਤ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 3
कुतः सर्वमिदं जातं कस्मिंश्च लयमेष्यति / नियन्ता कश्च सर्वेषां वदस्व पुरुषोत्तम
ਇਹ ਸਭ ਕਿੱਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਵੇਗਾ? ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਨਿਯੰਤਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ, ਦੱਸੋ।
Verse 4
श्रुत्वा नारायणो वाक्यमृषीणां कूर्मरूपधृक् / प्राह गम्भीरया वाचा भूतानां प्रभवाप्ययौ
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਕੂੜਮ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਗੰਭੀਰ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਲੈ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ।
Verse 5
श्रीकूर्म उवाच महेश्वरः परो ऽव्यक्तश्चतुर्व्यूहः सनातनः / अनन्तश्चाप्रमेयश्च नियन्ता विश्वतोमुखः
ਸ਼੍ਰੀ ਕੂੜਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੀ ਪਰਮ ਹਨ; ਅਵ੍ਯਕਤ, ਸਨਾਤਨ ਅਤੇ ਚਤੁਰ-ਵਿਊਹ ਰੂਪ। ਉਹ ਅਨੰਤ, ਅਪ੍ਰਮੇਯ, ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਨਿਯੰਤਾ, ਵਿਸ਼੍ਵਤੋਮੁਖ ਹਨ।
Verse 6
अव्यक्तं कारणं यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम् / प्रधानं प्रकृतिश्चेति यदाहुस्तत्त्वचिन्तकाः
ਜੋ ਅਵ੍ਯਕਤ ਕਾਰਣ-ਤੱਤ ਨਿੱਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤ-ਅਸਤ ਦੋਹਾਂ ਸੁਭਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੱਤਵ-ਚਿੰਤਕ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਧਾਨ’ ਜਾਂ ‘ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 7
गन्धवर्णरसैर्हेनं शब्दस्पर्शविवर्जितम् / अजरं ध्रुवमक्षय्यं नित्यं स्वात्मन्यवस्थितम्
ਉਹ ਗੰਧ, ਵਰਣ ਅਤੇ ਰਸ ਨਾਲ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਅਜ, ਅਜਰ, ਧ੍ਰੁਵ, ਅਕ੍ਸ਼ਯ—ਨਿੱਤ ਆਪਣੇ ਸ੍ਵ-ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 8
जगद्योनिर्महाभूतं परं ब्रह्म सनातनम् / विग्रहः सर्वभूतानामात्मनाधिष्ठितं महत्
ਸਨਾਤਨ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਜਗਤ ਦੀ ਯੋਨੀ ਅਤੇ ਮਹਾਭੂਤ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ-ਵਿਗ੍ਰਹ ਹੈ—ਆਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਉਹ ਮਹੱਤ ਤੱਤ।
Verse 9
अनाद्यन्तमजं सूक्ष्मं त्रिगुणं प्रभवाप्ययम् / असांप्रतमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे समवर्तत
ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਅਨਾਦਿ-ਅਨੰਤ, ਅਜਨਮਾ, ਸੁਖਮ, ਤ੍ਰਿਗੁਣਮਯ, ਜਗਤ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਲਯ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਹੁਣ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਵਿਜ੍ਞੇਯ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਸੀ।
Verse 10
गुणसाम्ये तदा तस्मिन् पुरुषे चात्मनि स्थिते / प्राकृतः प्रलयो ज्ञेयो यावद् विश्वसमुद्भवः
ਜਦੋਂ ਗੁਣ ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼—ਆਤਮਾ—ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਲਯ ਜਾਣੋ; ਜਦ ਤੱਕ ਵਿਸ਼ਵ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 11
ब्राह्मी रात्रिरियं प्रोक्ता अहः सृष्टिरुदाहृता / अहर्न विद्यते तस्य न रात्रिर्ह्युपचारतः
ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ‘ਰਾਤ’ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਉਸ ਦਾ ‘ਦਿਨ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਪਰਮ ਤੱਤ ਲਈ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਦਿਨ ਹੈ ਨਾ ਰਾਤ—ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਉਪਚਾਰ ਹਨ।
Verse 12
निशान्ते प्रतिबुद्धो ऽसौ जगदादिरनादिमान् / सर्वभूतमयो ऽव्यक्तो ह्यन्तर्यामीश्वरः परः
ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉਹ ਜਾਗਦਾ ਹੈ—ਜਗਤ ਦਾ ਆਦਿ-ਕਾਰਣ, ਅਨਾਦਿ। ਉਹ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਸਾਰ, ਅਵ੍ਯਕਤ, ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ—ਅੰਤਰਯਾਮੀ—ਹੈ।
Verse 13
प्रकृतिं पुरुषं चैव प्रविश्याशु महेश्वरः / क्षोभयामास योगेन परेण परमेश्वरः
ਮਹੇਸ਼ਵਰ—ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ—ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਯੋਗ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਲਲ ਪਾ ਕੇ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਕੀਤਾ।
Verse 14
यथा मदो नरस्त्रीणां यथा वा माधवो ऽनिलः / अनुप्रविष्टः क्षोभाय तथासौ योगमूर्तिमान्
ਜਿਵੇਂ ਮਦ ਨਰ-ਨਾਰੀ ਦੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਖਲਬਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮਾਧਵ ਦੀ ਬਸੰਤ ਹਵਾ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਯੋਗ-ਮੂਰਤੀ ਉਹ ਪਰਮ ਤੱਤ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਿਕ ਖ਼ਲਲ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 15
स एव क्षोभको विप्राः क्षोभ्यश्च परमेश्वरः / स संकोचविकासाभ्यां प्रधानत्वे ऽपि च स्थितः
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਉਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਖ਼ਲਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਖ਼ਲਲ ਦਾ ਆਸਰਾ ਵੀ; ਅਤੇ ਸੰਕੋਚ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਰਾਹੀਂ, ਪ੍ਰਧਾਨ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 16
प्रधानात् क्षोभ्यमाणाच्च तथा पुंसः पुरातनात् / प्रादुरासीन्महद् बीजं प्रधानपुरुषात्मकम्
ਖ਼ਲਲਿਤ ਹੋਏ ਪ੍ਰਧਾਨ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਤੋਂ ਅਤੇ ਉਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੁਰੁਸ਼ (ਚੇਤਨ ਤੱਤ) ਤੋਂ, ਪ੍ਰਧਾਨ-ਪੁਰੁਸ਼ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਮਹਾਨ ਬੀਜ ‘ਮਹਤ’ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 17
महानात्मा मतिर्ब्रह्मा प्रबुद्धिः ख्यातिरीश्वरः / प्रज्ञाधृतिः स्मृतिः संविदेतस्मादिति तत् स्मृतम्
ਉਹ ‘ਮਹਾਨਾਤਮਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਮਤੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪ੍ਰਬੁੱਧੀ, ਖਿਆਤੀ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਉਹੀ ਪ੍ਰਜ್ಞਾ, ਧ੍ਰਿਤੀ, ਸਿਮ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਸੰਵਿਤ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 18
वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चैव तामसः / त्रिविधो ऽयमहङ्कारो महतः संबभूव ह
ਮਹਤ ਤੋਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ—ਸਤ੍ਤਵ-ਪ੍ਰਧਾਨ ‘ਵੈਕਾਰਿਕ’, ਰਜੋ-ਪ੍ਰਧਾਨ ‘ਤੈਜਸ’, ਅਤੇ ਤਮੋ-ਪ੍ਰਧਾਨ ‘ਭੂਤਾਦਿ’।
Verse 19
अहङ्कारो ऽबिमानश्च कर्ता मन्ता च स स्मृतः / आत्मा च पुद्गलो जीवो यतः सर्वाः प्रवृत्तयः
ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਅਭਿਮਾਨ ਉਹੀ ਤੱਤ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਮਨਤਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਆਤਮਾ, ਪੁਦਗਲ ਅਤੇ ਜੀਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਭ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 20
पञ्चभूतान्यहङ्कारात् तन्मात्राणि च जज्ञिरे / इन्द्रियाणि तथा देवाः सर्वं तस्यात्मजं जगत्
ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ ਅਤੇ ਤਨਮਾਤਰਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਸੰਤਾਨ ਵਾਂਗ ਜਨਮਿਆ ਹੈ।
Verse 21
मनस्त्वव्यक्तजं प्रोक्तं विकारः प्रथमः स्मृतः / येनासौ जायते कर्ता भूतादींश्चानुपश्यति
ਮਨ ਨੂੰ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਵਿਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੀ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਰਤਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭੂਤ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
Verse 22
वैकारिकादहङ्कारात् सर्गो वैकारिको ऽभवत् / तैजसानीन्द्रियाणि स्युर्देवा वैकारिका दश
ਵੈਕਾਰਿਕ (ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ) ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਵੈਕਾਰਿਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋਈ। ਤੈਜਸ (ਰਾਜਸ) ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦਸ ਦੇਵ ਵੈਕਾਰਿਕ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 23
एकादशं मनस्तत्र स्वगुणेनोभयात्मकम् / भूततन्मात्रसर्गो ऽयं भूतादेरभवन् प्रजाः
ਉੱਥੇ ਗਿਆਰ੍ਹਵਾਂ ਤੱਤ ਮਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਆਪਣੇ ਗੁਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭੂਤ ਅਤੇ ਤਨਮਾਤਰਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਭੂਤਾਦਿ ਮੂਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ।
Verse 24
भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दमात्रं ससर्ज ह / आकाशं शुषिरं तस्मादुत्पन्नं शब्दलक्षणम्
ਭੂਤਾਦਿ (ਤਾਮਸ ਅਹੰਕਾਰ) ਵਿਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਕੇਵਲ ਸ਼ਬਦ-ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਸ਼ਬਦ-ਲੱਛਣ ਵਾਲਾ, ਖੋਖਲਾ ਤੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਆਕਾਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।
Verse 25
आकाशस्तु विकुर्वाणः स्पर्शमात्रं ससर्ज ह / वायुरुत्पद्यते तस्मात् तस्य स्पर्शो गुणो मतः
ਆਕਾਸ਼ ਵਿਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਕੇਵਲ ਸਪਰਸ਼-ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਵਾਯੂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸਪਰਸ਼ ਉਸ ਦਾ ਗੁਣ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 26
वायुश्चापि विकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह / ज्योतिरुत्पद्यते वायोस्तद्रूपगुणमुच्यते
ਵਾਯੂ ਵੀ ਵਿਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਕੇਵਲ ਰੂਪ-ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਜੋਤਿ (ਅਗਨੀ/ਤੇਜ) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਰੂਪ ਉਸ ਦਾ ਗੁਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 27
ज्योतिश्चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह / संभवन्ति ततो ऽम्भांसि रसाधाराणि तानि तु
ਜੋਤਿ (ਤੇਜ) ਵੀ ਵਿਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਕੇਵਲ ਰਸ-ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਜਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਜਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਰਸ ਹੈ।
Verse 28
आपश्चापि विकुर्वन्त्यो गन्धमात्रं ससर्जिरे / संघातो जायते तस्मात् तस्य गन्धो गुणो मतः
ਜਲ ਵੀ ਵਿਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਕੇਵਲ ਗੰਧ-ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਸੰਘਾਤ (ਘਣਾਪਣ/ਠੋਸਪਣ) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਗੰਧ ਉਸ ਦਾ ਗੁਣ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 29
आकाशं शब्दमात्रं यत् स्पर्शमात्रं समावृणोत् / द्विगुणस्तु ततो वायुः शब्दस्पर्शात्मको ऽभवत्
ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਇਕੋ ਗੁਣ ਸ਼ਬਦ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਪਰਸ਼-ਗੁਣ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਗਿਆ, ਤਦੋਂ ਉਸ ਤੋਂ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼—ਦੋ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਵਾਯੂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।
Verse 30
रूपं तथैवाविशतः शब्दस्पर्शौ गुणावुभौ / त्रिगुणः स्यात् ततो वह्निः स शब्दस्पर्शरूपवान्
ਫਿਰ ਰੂਪ ਵੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ; ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼—ਇਹ ਦੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਤਦੋਂ ਤ੍ਰਿਗੁਣੀ ਵਹਨੀ (ਅਗਨੀ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜੋ ਸ਼ਬਦ-ਸਪਰਸ਼-ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 31
शब्द स्पर्शश्च रूपं च रसमात्रं समाविशन् / तस्माच्चतुर्गुणा आपो विज्ञेयास्तु रसात्मिकाः
ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ ਅਤੇ ਰਸ-ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਜਲ (ਆਪ) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਰਸ-ਸਰੂਪ ਜਾਣੋ।
Verse 32
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धं समाविशन् / तसमात् पञ्चगुणा भूमिः स्थूला भूतेषु शब्द्यते
ਜਦੋਂ ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ ਅਤੇ ਗੰਧ—ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਦੋਂ ਪੰਜ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸਥੂਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 33
शान्ता घोराश्च मूढाश्च विशेषास्तेन ते स्मृताः / परस्परानुप्रवेशाद् धारयन्ति परस्परम्
ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ—ਸ਼ਾਂਤ, ਘੋਰ ਅਤੇ ਮੂੜ੍ਹ—ਇਉਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰਸਪਰ ਅਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 34
एते सप्त महात्मानो ह्यन्योन्यस्य समाश्रयात् / नाशक्नुवन् प्रजाः स्त्रष्टुमसमागम्य कृत्स्नशः
ਇਹ ਸੱਤ ਮਹਾਤਮਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਆਸਰੇ ਸਨ; ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੱਠੇ ਨਾ ਹੋਏ, ਤਦ ਤੱਕ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ।
Verse 35
पुरुषाधिष्ठितात्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च / महादादयो विशेषान्ता ह्मण्डमुत्पादयन्ति ते
ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਕਤ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮਹਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਤਾਂ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਮਿਲ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਰੂਪ ਅੰਡਾ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 36
एककालसमुत्पन्नं जलबुद्बुदवच्च तत् / विशेषेभ्यो ऽण्डमभवद् बृहत् तदुदकेशयम्
ਉਹ ਅੰਡਾ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਅੰਡਾ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਅੰਡਾ ਜਲਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।
Verse 37
तस्मिन् कार्यस्य करणं संसिद्धिः परमेष्ठिनः / प्राकृते ऽण्डे विवृत्तः स क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः
ਉਸ ਅੰਡੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਾਰਜ ਦੇ ਸਾਧਨ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਨ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਅੰਡੇ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਜੋ ‘ਬ੍ਰਹਮਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 38
स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते / आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत
ਉਹੀ ਪਹਿਲਾ ਦੇਹਧਾਰੀ ਸੀ; ਉਹੀ ‘ਪੁਰੁਸ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਆਦਿਕਰਤਾ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 39
यमाहुः पुरुषं हंसं प्रधानात् परतः स्थितम् / हिरण्यगर्भं कपिलं छन्दोमूर्ति सनातनम्
ਉਹਨੂੰ ਪਰਮ ਪੁਰਖ—ਹੰਸ—ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਧਾਨ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਉਹੀ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ, ਕਪਿਲ ਅਤੇ ਛੰਦੋ-ਮੂਰਤੀ ਸਨਾਤਨ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।
Verse 40
मेरुरुल्बमभूत् तस्य जरायुश्चापि पर्वताः / गर्भोदकं समुद्राश्च तस्यासन् परमात्मनः
ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਲਈ ਮੇਰੂ ਗਰਭ-ਕੋਸ਼ (ਉਲਬ) ਬਣਿਆ; ਪਹਾੜ ਜਰਾਯੂ—ਆਵਰਨ ਝਿੱਲੀਆਂ—ਬਣੇ; ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਉਸ ਦੇ ਗਰਭੋਦਕ—ਗਰਭ-ਜਲ—ਹੋਏ।
Verse 41
तस्मिन्नण्डे ऽभवद् विश्वं सदेवासुरमानुषम् / चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना
ਉਸ ਅੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੇਵ-ਅਸੁਰ-ਮਨੁੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਚੰਦਰ-ਸੂਰਜ, ਨਕਸ਼ਤਰ, ਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।
Verse 42
अद्भिर्दशगुणाभिश्च बाह्यतो ऽण्डं समावृतम् / आपो दशगुणेनैव तेजसा बाह्यतो वृताः
ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਬਾਹਰੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਮਾਪ ਵਾਲੇ ਜਲ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਜਲ ਵੀ ਦਸ ਗੁਣਾ ਹੋ ਕੇ ਬਾਹਰੋਂ ਤੇਜ (ਅਗਨੀ) ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ।
Verse 43
तेजो दशगुणेनैव बाह्यतो वायुनावृतम् / आकाशेनावृतो वायुः खं तु भूतादिनावृतम्
ਤੇਜ ਵੀ ਦਸ ਗੁਣਾ ਹੋ ਕੇ ਬਾਹਰੋਂ ਵਾਯੂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੈ; ਵਾਯੂ ਆਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਭੂਤਾਦਿ—ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਆਦਿ-ਕਾਰਣ—ਨਾਲ ਆਵ੍ਰਿਤ ਹੈ।
Verse 44
भूतादिर्महता तद्वदव्यक्तेनावृतो महान् / एते लोका महात्मनः सर्वतत्त्वाभिमानिनः
ਹੇ ਮਹਾਤਮਾ! ਭੂਤਾਦਿ ਤੱਤਵ-ਸਮੂਹ ਮਹਤ ਨਾਲ ਆਵ੍ਰਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਹਤ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਵ੍ਯਕਤ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੇ ਉਦਾਰਹਿਰਦੇ! ਇਹ ਲੋਕ ਸਭ ਤੱਤਵਾਂ ਦੇ ਅਭਿਮਾਨ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹਨ।
Verse 45
वसन्ति तत्र पुरुषास्तदात्मानो व्यवस्थिताः / ईश्वरा योगधर्माणो ये चान्ये तत्त्वचिन्तकाः
ਉੱਥੇ ਪੁਰੁਸ਼—ਉਸੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ—ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਯੋਗ-ਧਰਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਈਸ਼ਵਰ-ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੱਤਵ-ਚਿੰਤਕ ਮੁਨੀ ਵੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 46
सर्वज्ञाः शान्तरजसो नित्यं मुदितमानसाः / एतैरावरणैरण्डं सप्तभिः प्राकृतैर्वृतम्
ਉਹ ਸਰਵਜ੍ਞ ਹਨ; ਰਜੋਗੁਣ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਨ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੈ। ਮੁਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਅੰਡ (ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ) ਸੱਤ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਆਵਰਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ।
Verse 47
एतावच्छक्यते वक्तुं मायैषा गहना द्विजाः / एतत् प्राधानिकं कार्यं यन्मया बीजमीरितम् / प्रजापतेः परा मूर्तिरितीयं वैदिकी श्रुतिः
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ! ਇਤਨਾ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮਾਇਆ ਬਹੁਤ ਗਹਿਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਧਾਨ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਦਾ ਕਾਰਜ ਹੈ; ਉਹੀ ਬੀਜ ਜੋ ਮੈਂ ਉਚਾਰਿਆ। ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਪਰਮ ਮੂਰਤੀ ਹੈ।
Verse 48
ब्रह्माण्डमेतत् सकलं सप्तलोकतलान्वितम् / द्वितीयं तस्य देवस्य शरीरं परमेष्ठिनः
ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ—ਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਤਲ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ—ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰ (ਪਰਮੇਸ਼ਠਿਨ) ਦਾ ਦੂਜਾ ਸ਼ਰੀਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 49
हिरण्यगर्भो भगवान् ब्रह्मा वै कनकाण्डजः / तृतीयं भगवद्रूपं प्राहुर्वेदार्थवेदिनः
ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ—ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸੁਵਰਨ ਅੰਡ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ—ਨੂੰ ਵੇਦਾਰਥ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਤੀਜਾ ਰੂਪ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 50
रजोगुणमयं चान्यद् रूपं तस्यैव धीमतः / चतुर्मुखः स भगवान् जगत्सृष्टौ प्रवर्तते
ਉਸ ਪਰਮ ਧੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਹੋਰ ਇੱਕ ਰੂਪ ਰਜੋਗੁਣਮਯ ਹੈ; ਉਹੀ ਚਤੁਰਮੁਖ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਬਣ ਕੇ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 51
सृष्टं च पाति सकलं विश्वात्मा विश्वतोमुखः / सत्त्वं गुणमुपाश्रित्य विष्णुर्विश्वेश्वरः स्वयम्
ਸਵੈੰ ਵਿਸ਼ਨੂ—ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ, ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਤੋਮੁਖ—ਸਤ੍ਤਵ ਗੁਣ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 52
अन्तकाले स्वयं देवः सर्वात्मा परमेश्वरः / तमोगुणं समाश्रित्य रुद्रः संहरते जगत्
ਅੰਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਦੇਵ—ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਸਰਵਾਤਮਾ—ਤਮੋਗੁਣ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰ ਬਣ ਕੇ ਜਗਤ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 53
एको ऽपि सन्महादेवस्त्रिधासौ समवस्थितः / सर्गरक्षालयगुणैर्निर्गुणो ऽपि निरञ्जनः / एकधा स द्विधा चैव त्रिधा च बहुधा पुनः
ਸ਼ੁਭ ਮਹਾਦੇਵ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਕ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਤ੍ਰਿਧਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਲਯ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਗੁਣਵਾਨ ਜਿਹਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਨਿਰਗੁਣ ਅਤੇ ਨਿਰੰਜਨ ਹੈ। ਉਹ ਇਕ ਹੈ; ਫਿਰ ਦ੍ਵਿਧਾ, ਤ੍ਰਿਧਾ ਅਤੇ ਮੁੜ ਬਹੁਧਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 54
योगेश्वरः शरीराणि करोति विकरोति च / नानाकृतिक्रियारूपनामवन्ति स्वलीलया
ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਆਪਣੀ ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬਦਲਦਾ ਵੀ; ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਰੂਪ, ਕਰਮ, ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਨਾਮ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 55
हिताय चैव भक्तानां स एव ग्रसते पुनः / त्रिधा विभज्य चात्मानं त्रैकाल्ये संप्रवर्तते / सृजते ग्रसते चैव वीक्षते च विशेषतः
ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਫਿਰ ਜਗਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਉਹ ਤ੍ਰਿਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰ ਹੈ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ, ਲਯ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਚੇਤਨ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 56
यस्मात् सृष्ट्वानुगृह्णाति ग्रसते च पुनः प्रजाः / गुणात्मकत्वात् त्रैकाल्ये तस्मादेकः स उच्यते
ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਗਤ ਰਚ ਕੇ ਫਿਰ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲਯ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਾਰ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਤ੍ਰਿਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਇਕ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 57
अग्रे हिरण्यगर्भः स प्रादुर्भूतः सनातनः / आदित्वादादिदेवो ऽसौ अजातत्वादजः स्मृतः
ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਨਾਤਨ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਪਹਿਲਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਦਿਦੇਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਜਨਮਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ‘ਅਜ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 58
पातियस्मात् प्रजाः सर्वाः प्रजापतिरिति स्मृतः / देवेषु च महादेवो माहदेव इति स्मृतः
ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ‘ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਮਹਾਦੇਵ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ‘ਮਾਹਾਦੇਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 59
बृहत्त्वाच्च स्मृतो ब्रह्मा परत्वात् परमेश्वरः / वशित्वादप्यवश्यत्वादीश्वरः परिभाषितः
ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਬ੍ਰਹਮਾ’ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਪਰਤਾ ਕਰਕੇ ‘ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸਰਵ-ਅਧਿਕਾਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਈਸ਼ਵਰ’ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੈ।
Verse 60
ऋषिः सर्वत्रगत्वेन हरिः सर्वहरो यतः / अनुत्पादाच्च पूर्वत्वात् स्वयंभूरिति स स्मृतः
ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਗਮਨ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਰਿਸ਼ੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਕੁਝ ਹਰਨ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ‘ਹਰੀ’ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਸਵਯੰਭੂ’—ਸਵੈ-ਜਨਮਿਆ—ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 61
नराणामयनो यस्मात् तेन नारायणः स्मृतः / हरः संसारहरणाद् विभुत्वाद् विष्णुरुच्यते
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਨਰਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਗਤੀ (ਅਯਨ) ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਨਾਰਾਇਣ’ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਹਰਨ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਹਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਵਿਭੂਤਾ ਕਰਕੇ ‘ਵਿਸ਼ਨੂ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 62
भगवान् सर्वविज्ञानादवनादोमिति स्मृतः / सर्वज्ञः सर्वविज्ञानात् सर्वः सर्वमयो यतः
ਸਰਬ ਗਿਆਨ ਦੇ ਐਸ਼ਵਰਯ ਅਤੇ ਸਭ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਭਗਵਾਨ’ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ‘ਓਂ’ ਵੀ ਹੈ। ਸਰਬ ਵਿਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਸਰਵਜ੍ਞ’; ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਸਭ-ਰੂਪ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ‘ਸਰਵ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 63
शिवः स निर्मलो यस्माद् विभुः सर्वगतो यतः / तारणात् सर्वदुः खानां तारकः परिगीयते
ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ‘ਵਿਭੂ’ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸਭ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਤਾਰਕ’—ਉੱਧਾਰਕ—ਵਜੋਂ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 64
बहुनात्र किमुक्तेन सर्वं ब्रह्ममयं जगत् / अनेकभेदभिन्नस्तु क्रीडते परमेश्वरः
ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਬ੍ਰਹਮਮਯ ਹੈ; ਤਾਂ ਵੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਅਨੇਕ ਭੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਿਹਾ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 65
इत्येष प्राकृतः सर्गः संक्षेपात् कथितो मया / अबुद्धिपूर्वको विप्रा ब्राह्मीं सृष्टिं निबोधत
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹੀ। ਹੁਣ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਅਬੁੱਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਸਮਝੋ।
Frequently Asked Questions
It is the dissolution into Prakṛti when the guṇas return to equilibrium and Puruṣa abides in itself; it corresponds to Brahmā’s ‘night’ and lasts until manifestation begins again.
Ahaṅkāra is described as the principle of doership and identification (jīva/pudgala language), yet the Supreme Brahman remains the Antaryāmin who pervades and governs all tattvas; functional individuality arises within Prakṛti’s evolutes under the Lord’s impetus.
It presents a samanvaya: one Supreme Lord is named with both Śaiva and Vaiṣṇava epithets and manifests functionally as Brahmā (rajas), Viṣṇu (sattva), and Rudra (tamas), while remaining nirguṇa and one.