Adhyaya 49

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे अष्टचत्वारिंशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः अतीतानागतानीह यानि मन्वन्तराणि तु / तानि त्वं कथयास्माकं व्यासांश्च द्वापरे युगे

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸਤ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਅੱਠਚਤਵਾਰਿੰਸ਼ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਮਨਵੰਤਰ ਬੀਤ ਗਏ ਅਤੇ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ, ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 2

वेदशाखाप्रणयनं देवदेवस्य धीमतः / तथावतारान् धर्मार्थमीशानस्य कलौ युगे

ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਈਸ਼ਾਨ, ਵੇਦ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਪਣੇ ਅਵਤਾਰ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 3

कियन्तो देवदेवस्य शिष्याः कलियुगेषु वै / एतत् सर्वं समासेन सूत वक्तुमिहार्हसि

ਕਲੀ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਦੇਵ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਕਿੰਨੇ ਹੋਣਗੇ? ਹੇ ਸੂਤ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਇੱਥੇ ਦੱਸਣਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਚਿਤ ਹੈ।

Verse 4

सूत उवाच मनुः स्वायंभुवः पूर्वं ततः स्वारोचिषो मनुः / उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ, ਫਿਰ ਸ੍ਵਾਰੋਚਿਸ ਮਨੂ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਤਮ, ਤਾਮਸ, ਰੈਵਤ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੂ ਹੋਏ।

Verse 5

षडेते मनवो ऽतीताः सांप्रतं तु रवेः सुतः / वैवस्वतो ऽयं यस्यैतत् सप्तमं वर्तते ऽन्तरम्

ਇਹ ਛੇ ਮਨੂ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਹੁਣ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ-ਪੁੱਤਰ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ ਦਾ ਰਾਜ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇਹ ਸੱਤਵਾਂ ਮਨਵੰਤਰ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।

Verse 6

स्वायंभुवं तु कथितं कल्पादावन्तरं मया / अत ऊर्ध्वं निबोधध्वं मनोः स्वारोचिषस्य तु

ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਾਲਾ ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨਵੰਤਰ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਸੁਣੋ—ਮੈਂ ਸਵਾਰੋਚਿਸ ਮਨੂ ਦੇ ਮਨਵੰਤਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 7

पारावताश्च तुषिता देवाः स्वारोचिषे ऽन्तरे / विपश्चिन्नाम देवेन्द्रो बभूवासुरसूदनः

ਸਵਾਰੋਚਿਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵ ਪਾਰਾਵਤ ਅਤੇ ਤੁਸ਼ਿਤ ਸਨ; ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਇੰਦਰ ‘ਵਿਪਸ਼ਚਿਤ’ ਨਾਮ ਦਾ, ਅਸੁਰ-ਸੂਦਨ ਸੀ।

Verse 8

ऊर्जस्तम्भस्तथा प्राणो दान्तो ऽथ वृषभस्तथा / तिमिरश्चार्वरीवांश्च सप्त सप्तर्षयो ऽभवन्

ਊਰਜਸਤੰਭ, ਪ੍ਰਾਣ, ਦਾਂਤ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ, ਤਿਮਿਰ ਅਤੇ ਆਰਵਰੀਵਾਨ—ਇਹ ਅਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਮਿਲ ਕੇ ਸੱਤ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਬਣੇ।

Verse 9

चैत्रकिंपुरुषाद्याश्च सुताः स्वारोचिषस्य तु / द्वितीयमतदाख्यातमन्तरं शृणु चोत्तरम्

ਚੈਤ੍ਰ, ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਆਦਿ ਸਵਾਰੋਚਿਸ ਮਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਜਾ ਮਨਵੰਤਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਵਾਲਾ ਵਰਣਨ ਵੀ ਸੁਣੋ।

Verse 10

तृतीये ऽप्यन्तरे विप्रा उत्तमो नाम वै मनुः / सुशान्तिस्तत्र देवेन्द्रो बभूवामित्रकर्षणः

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਤੀਜੇ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨੂ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਉੱਤਮ’ ਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੁਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਇੰਦਰ ਬਣਿਆ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਾਲਾ।

Verse 11

सुधामानस्तथा सत्याः शिवाश्चाथ प्रतर्दनाः / वशवर्तिनश्च पञ्चैते गणा द्वादशकाः स्मृताः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਧਾਮਾਨ, ਸਤ੍ਯ, ਸ਼ਿਵ, ਪ੍ਰਤਰਦਨ ਅਤੇ ਵਸ਼ਵਰਤਿਨ—ਇਹ ਪੰਜ ਗਣ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹਰ ਗਣ ਬਾਰਾਂ-ਬਾਰਾਂ ਦਾ ਹੈ।

Verse 12

रजोर्ध्वश्चोर्ध्वबाहुश्च सबलश्चानयस्तथा / सुतपाः शुक्र इत्येते सप्त सप्तर्षयो ऽभवन्

ਰਜੋರ್ಧਵ, ਊਰਧਵਬਾਹੁ, ਸਬਲ, ਅਨਯ, ਸੁਤਪਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ—ਇਹ ਸੱਤ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਅਰਥਾਤ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਬਣੇ।

Verse 13

तामसस्यान्तरे देवाः सुरा वाहरयस्तथा / सत्याश्च सुधियश्चैव सप्तविंशतिका गणाः

ਤਾਮਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵਗਣ—ਸੁਰ, ਵਾਹਰਯ, ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ ਤੇ ਸੁਧਿਯ—ਇਹ ਮਿਲ ਕੇ ਸਤਾਈ ਗਣ ਮੰਨੇ ਗਏ।

Verse 14

शिबिरिन्द्रस्तथैवासीच्छतयज्ञोपलक्षणः / बभूव शङ्करे भक्तो महादेवार्चने रतः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਬਿਰਿੰਦ੍ਰ ਸੌ ਯੱਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਉਹ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਭਗਤ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਲੀਨ ਰਿਹਾ।

Verse 15

ज्योतिर्धर्मा पृथुः काव्यश्चैत्रोग्निर्वनकस्तथा / पीवरस्त्वृषयो ह्येते सप्त तत्रापि चान्तरे

ਜ੍ਯੋਤਿਰਧਰਮਾ, ਪૃਥੁ, ਕਾਵ੍ਯ, ਚੈਤ੍ਰੋਗ੍ਨਿ, ਵਨਕ ਅਤੇ ਪੀਵਰ—ਇਹ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਅੰਤਰਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।

Verse 16

पञ्चमे चापि विप्रेन्द्रा रैवतो नाम नामतः / मनुर्वसुश्च तत्रेन्द्रो बभूवासुरमर्दनः

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰੋ, ਪੰਜਵੇਂ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਮਨੂ ਦਾ ਨਾਮ ਰੈਵਤ ਸੀ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਸੂ ਇੰਦਰ ਬਣਿਆ—ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਮਰਦਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।

Verse 17

अमिताभा भूतरया वैकुण्ठाः स्वच्छमेधसः / एते देवगणास्तत्र चतुर्दश चतुर्दश

ਉੱਥੇ (ਵੈਕੁੰਠ ਵਿੱਚ) ਅਮਿਤਾਭਾ, ਭੂਤਰਯਾ ਅਤੇ ਵੈਕੁੰਠ ਨਾਮ ਦੇ ਦੇਵਗਣ ਹਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨਿਰਮਲ ਹੈ; ਅਤੇ ਹਰ ਗਣ ਚੌਦਾਂ-ਚੌਦਾਂ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 18

हिरण्यरोमा वेदश्रीरूर्ध्वबाहुस्तथैव च / वेदबाहुः सुधामा च पर्जन्यश्च महामुनिः / एते सप्तर्षयो विप्रास्तत्रासन् रैवते ऽन्तरे

ਹਿਰਣ੍ਯਰੋਮਾ, ਵੇਦਸ਼੍ਰੀ, ਊਰਧ੍ਵਬਾਹੁ, ਵੇਦਬਾਹੁ, ਸੁਧਾਮਾ ਅਤੇ ਮਹਾਮੁਨੀ ਪਰਜਨ੍ਯ—ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਰੈਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਸਨ।

Verse 19

स्वारोचिषश्चोत्तमश्च तामसो रैवतस्तथा / प्रियव्रतान्वया ह्येते चत्वारो मनवः स्मृताः

ਸ੍ਵਾਰੋਚਿਸ਼, ਉੱਤਮ, ਤਾਮਸ ਅਤੇ ਰੈਵਤ—ਇਹ ਚਾਰੇ ਮਨੂ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 20

षष्ठे मन्वन्तरे चासीच्चाक्षुषस्तु मनुर्द्विजाः / मनोजवस्तथैवेन्द्रो देवानपि निबोधतः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਛੇਵੇਂ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸੇ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮਨੋਜਵ ਇੰਦਰ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੇਵਗਣ ਵੀ ਜਾਣੋ।

Verse 21

आद्याः प्रसूता भाव्याश्च पृथुगाश्च दिवौकसः / महानुभावा लेख्याश्च पञ्चैते ह्यष्टका गणाः

ਆਦ੍ਯ, ਪ੍ਰਸੂਤ, ਭਾਵ੍ਯ, ਪૃਥੁਗ ਅਤੇ ਦਿਵੌਕਸ; ਨਾਲ ਹੀ ਮਹਾਨੁਭਾਵ ਅਤੇ ਲੇਖ੍ਯ—ਇਹੀ ਅਸ਼ਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਗਣ ਹਨ।

Verse 22

सुमेधा विरजाश्चैव हविष्मानुत्तमो मधुः / अतिनामा सहिष्णुश्च सप्तासन्नृषयः शुभाः

ਸੁਮੇਧਾ, ਵਿਰਜਾ, ਹਵਿਸ਼ਮਾਨ, ਉੱਤਮ, ਮਧੁ, ਅਤਿਨਾਮਾ ਅਤੇ ਸਹਿਸ਼ਣੂ—ਇਹ ਸੱਤ ਸ਼ੁਭ ਰਿਸ਼ੀ ਸਨ।

Verse 23

विवस्वतः सुतो विप्राः श्राद्धदेवो महाद्युतिः / मनुः स वर्तते धीमान् सांप्रतं सप्तमे ऽन्तरे

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਵਿਵਸਵਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਦੇਵ ਹੀ ਉਹ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੂ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਵੇਲੇ ਸੱਤਵੇਂ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਰਤ ਹੈ।

Verse 24

आदित्या वसवो रुद्रा देवास्तत्र मरुद्गणाः / पुरन्दरस्तथैवेन्द्रो बभूव परवीरहा

ਉਸ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਦਿਤ੍ਯ, ਵਸੂ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਮਰੁਦਗਣ ਸਨ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਪੁਰੰਦਰ ਨਾਮਕ ਇੰਦਰ ਵੀ ਸੀ, ਜੋ ਵਿਰੋਧੀ ਪੱਖ ਦੇ ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ ਬਣਿਆ।

Verse 25

वसिष्ठः कश्यपश्चात्रिर्जमदग्निश्च गौतमः / विश्वामित्रो भरद्वाजः सप्त सप्तर्षयो ऽभवन्

ਵਸਿਸ਼ਠ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਅਤ੍ਰਿ, ਜਮਦਗਨੀ, ਗੌਤਮ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਭਰਦਵਾਜ—ਇਹੀ ਸੱਤ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ‘ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ’ ਬਣੇ।

Verse 26

विष्णुशक्तिरनौपम्या सत्त्वोद्रिक्ता स्थिता स्थितौ / तदंशभूता राजानः सर्वे च त्रिदिवौकसः

ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਅਤੁੱਲ ਸ਼ਕਤੀ, ਸੱਤਵ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਪਾਲਣ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਸੇ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਸਭ ਰਾਜਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਦਿਵ-ਵਾਸੀ ਦੇਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 27

स्वायंभुवे ऽन्तरे पूर्वमाकूत्यां मानसः सुतः / रुचेः प्रजापतेर्यज्ञस्तदंशेनाभवद् द्विजाः

ਪਹਿਲੇ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਆਕੂਤੀ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸ ਪੁੱਤਰ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਰੁਚੀ ਦਾ ‘ਯਜ੍ਞ’ ਪ੍ਰਭੂ ਅੰਸ਼ਾਵਤਾਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 28

ततः पुनरसौ देवः प्राप्ते स्वारोचिषे ऽन्तरे / तुषितायां समुत्पन्नस्तुषितैः सह दैवतैः

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਸ੍ਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਆਇਆ, ਉਹੀ ਦੇਵ ਤੂਸ਼ਿਤਾ ਵਿੱਚ ਤੂਸ਼ਿਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 29

औत्तमे ऽप्यन्तरे विष्णुः सत्यैः सह सुरोत्तमैः / सत्यायामभवत् सत्यः सत्यरूपो जनार्दनः

ਔੱਤਮ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਸ਼ਨੂ, ‘ਸਤ੍ਯ’ ਨਾਮ ਦੇ ਉੱਤਮ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ, ਸਤ੍ਯਾਇਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਆਪ ਹੀ ‘ਸਤ੍ਯ’ ਬਣਿਆ—ਸਤ੍ਯ-ਸਰੂਪ ਜਨਾਰਦਨ।

Verse 30

तामसस्यान्तरे चैव संप्राप्ते पुनरेव हि / हर्यायां हरिभिर्देवैर्हरिरेवाभवद्धरिः

ਜਦ ਤਾਮਸ ਮਨਵੰਤਰ ਮੁੜ ਆਇਆ, ਹਰਿਆ ਨਾਮਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪ ਹਰੀ ਹੀ ਧਰੀ (ਧਾਰਕ-ਪਾਲਕ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 31

रैवते ऽप्यन्तरे चैव संभूत्यां मानसो ऽभवत् / संभूतो मानसैः सार्धं देवैः सह महाद्युतिः

ਰੈਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਸੰਭੂਤੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ‘ਮਾਨਸ’ ਦੇਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਮਹਾ-ਤੇਜਸਵੀ ਸੰਭੂਤ ਮਾਨਸਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 32

चाक्षुषे ऽप्यन्तरे चैव वैकुण्ठः पुरुषोत्तमः / विकुण्ठायामसौ जज्ञे वैकुण्ठैर्दैवतैः सह

ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਵੈਕੁੰਠ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਉਹ ਵਿਕੁੰਠਾ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਅਤੇ ਵੈਕੁੰਠ ਨਾਮਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਅਵਤਰੇ।

Verse 33

मन्वन्तरे ऽत्र संप्राप्ते तथा वैवस्वते ऽन्तरे / वामनः कश्यपाद् विष्णुरदित्यां संबभूव ह

ਜਦ ਇਹ ਮਨਵੰਤਰ ਆਇਆ, ਵੈਵਸਵਤ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਕਸ਼੍ਯਪ ਤੋਂ ਅਦਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵਾਮਨ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਜਨਮੇ।

Verse 34

त्रिभिः क्रमैरिमांल्लोकाञ्जित्वा येन महात्मना / पुरन्दराय त्रैलोक्यं दत्तं निहतकण्टकम्

ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਤਿੰਨ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਲੋਕ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਸਭ ਕਾਂਟੇ—ਵੈਰੀ ਤੇ ਵਿਘਨ—ਮਿਟਾ ਕੇ, ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਪੁਰੰਦਰ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਿੱਤਾ।

Verse 35

इत्येतास्तनवस्तस्य सप्त मन्वन्तरेषु वै / सप्त चैवाभवन् विप्रा याभिः संरक्षिताः प्रजाः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸੱਤ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਸੱਤ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਤਨੂਆਂ (ਪ੍ਰਗਟ ਸ਼ਕਤੀਆਂ) ਹੋਈਆਂ; ਅਤੇ ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਸੱਤ ਹੀ ਐਸੇ ਸਾਧਨ ਵੀ ਹੋਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾ ਰੱਖੀ ਤੇ ਸੰਰੱਖਿਤ ਰਹੀ।

Verse 36

यस्माद् विष्टमिदं कृत्स्नं वामनेन महात्मना / तस्मात् स वै स्मृतो विष्णुर्विशेर्धातोः प्रवेशनात्

ਕਿਉਂਕਿ ਮਹਾਤਮਾ ਵਾਮਨ ਨੇ ਇਸ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਲਿਆ, ਇਸ ਲਈ ‘ਵਿਸ਼’ ਧਾਤੁ (ਪ੍ਰਵੇਸ਼/ਵਿਆਪਣਾ) ਤੋਂ ਉਹ ‘ਵਿਸ਼ਣੂ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 37

एष सर्वं सृजत्यादौ पाति हन्ति च केशवः / भूतान्तरात्मा भगवान् नारायण इति श्रुतिः

ਉਹੀ ਕੇਸ਼ਵ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਾਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਯ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਉਹੀ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਹੈ।

Verse 38

एकांशेन जगत् सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः / चतुर्धा संस्थितो व्यापी सगुणो निर्गुणो ऽपि च

ਨਾਰਾਇਣ ਆਪਣੇ ਇਕ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਕੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਚਾਰ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ—ਸਗੁਣ ਵੀ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਵੀ।

Verse 39

एका भगवतो मूर्तिर्ज्ञानरूपा शिवामला / वासुदेवाभिधाना सा गुणातीता सुनिष्कला

ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਇਕ ਮੂਰਤੀ ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ, ਸ਼ਿਵਮਈ (ਮੰਗਲਮਈ) ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੈ। ਉਹ ‘ਵਾਸੁਦੇਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਗੁਣਾਤੀਤ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਨਿਸ਼ਕਲ (ਅਖੰਡ) ਹੈ।

Verse 40

द्वितीया कालसंज्ञान्या तामसी शेषसंज्ञिता / निहन्ति सकलं चान्ते वैष्णवी परमा तनुः

ਦੂਜੀ ਸ਼ਕਤੀ ‘ਕਾਲ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਤਾਮਸੀ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਸ਼ੇਸ਼’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਯੁਗਾਂਤ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਤਨੂ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 41

सत्त्वोद्रिक्ता तथैवान्या प्रद्युम्नेति च संज्ञिता / जगत् स्थापयते सर्वं स विष्णुः प्रकृतिर्ध्रुवा

ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ਕਤੀ ਸੱਤਵ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ, ਜੋ ‘ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਧ੍ਰੁਵ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 42

चतुर्थो वासुदेवस्य मूर्तिर्ब्राह्मीति संज्ञिता / राजसी चानिरुद्धाख्या प्रद्युम्नः सृष्टिकारिका

ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਚੌਥੀ ਮੂਰਤੀ ‘ਬ੍ਰਾਹਮੀ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਕਤੀ ‘ਅਨਿਰੁੱਧ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ’ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਾਰਕ ਹੈ।

Verse 43

यः स्वपित्यखिलं भूत्वा प्रद्युम्नेन सह प्रभुः / नारायणाख्यो ब्रह्मासौ प्रिजासर्गं करोति सः

ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਬਣ ਕੇ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ‘ਨਾਰਾਇਣ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ—ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਪ੍ਰਜਾ-ਸਰਗ, ਅਰਥਾਤ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 44

या सा नारायणतनुः प्रद्युम्नाख्या मुनीश्वराः / तया संमोहयेद् विश्वं सदेवासुरमानुषम्

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰੋ, ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਜੋ ਤਨੂ ‘ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ—ਉਸੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 45

सैव सर्वजगत्सूतिः प्रकृतिः परिकीर्तिता / वासुदेवो ह्यनन्तात्मा केवलो निर्गुणो हरिः

ਉਹੀ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੀ ਜਨਨੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਆਤਮਾ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹੀ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਹਰੀ ਹੈ—ਸ਼ੁੱਧ, ਨਿਰਗੁਣ ਪਰਮ।

Verse 46

प्रधानं पुरुषः कालस्तत्त्वत्रयमनुत्तमम् / वासुदेवात्मकं नित्यमेतद् विज्ञाय मुच्यते

ਪ੍ਰਧਾਨ, ਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਕਾਲ—ਤੱਤਵਾਂ ਦੀ ਇਹ ਅਨੁੱਤਮ ਤ੍ਰਿਯੀ ਸਦਾ ਵਾਸੁਦੇਵ-ਸਰੂਪ ਹੈ; ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਜੀਵ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 47

एकं चेदं चतुष्पादं चतुर्धा पुनरच्युतः / बिभेद वासुदेवो ऽसौ प्रद्युम्नो हरिरव्ययः

ਇਹ ਇਕ (ਵੇਦ) ਚਤੁਸ਼ਪਾਦ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਅਚ੍ਯੁਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਫਿਰ ਇਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ—ਉਹੀ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ, ਅਵ੍ਯਯ ਹਰੀ।

Verse 48

कृष्णद्वैपायनो व्यासो विष्णुर्नारायणः स्वयम् / अपान्तरतमाः पूर्वं स्वेच्छया ह्यभवद्धरिः

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦ੍ਵੈਪਾਯਨ ਵਿਆਸ ਸਾਖ਼ਾਤ ਵਿਸ਼ਨੂ—ਸਵੈੰ ਨਾਰਾਇਣ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਅਪਾਂਤਰਤਮਾ ਸਨ; ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹਰੀ ਨੇ ਇਹ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ।

Verse 49

अनाद्यन्तं परं ब्रह्म न देवा नर्षयो विदुः / एको ऽयं वेद भगवान् व्यासो नारायणः प्रभुः

ਅਨਾਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇਵ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਰਿਸ਼ੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇਹੀ ਇਕ ਜਾਣਦਾ ਹੈ—ਭਗਵਾਨ ਵਿਆਸ, ਜੋ ਸਵੈੰ ਨਾਰਾਇਣ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।

Verse 50

इत्येतद् विष्णुमाहात्म्यमुक्तं वो मुनिपुङ्गवाः / एतत् सत्यं पुनः सत्यमेवं ज्ञात्वा न मुह्यति

ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਮੁੜ ਸੱਚ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।