Adhyaya 48
Puṣkara-dvīpa, Lokāloka, and the Measure of the Brahmāṇḍa (Cosmic Egg)
ਦਵੀਪ‑ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪੁਸ਼ਕਰ‑ਦਵੀਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਾਕ‑ਦਵੀਪ ਤੋਂ ਦੋਗੁਣਾ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਜਲ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਇੱਥੇ ਇਕੋ ਵਲਯਾਕਾਰ ਪਹਾੜ ਮਨਸੋੱਤਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦਵੀਪ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਗ—ਮਾਨਸ੍ਯ ਖੇਤਰ, ਪਹਾੜ‑ਘੇਰਿਆ ਮੰਡਲ, ਮਹਾਵੀਤ/ਧਾਤਕੀਖੰਡ—ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਭੂਗੋਲ ਤੋਂ ਤੱਤਵ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ: ਪੂਜਣਯੋਗ ਧੁਰੇ ਵਾਂਗ ਖੜ੍ਹਾ ਮਹਾਨ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧ (ਵਟ) ਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸਾਨਿਧਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ‑ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਧਾਮ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਯੋਗੀ ਰਿਸ਼ੀ ਅੱਧ‑ਹਰ ਅੱਧ‑ਹਰੀ ਰੂਪ ਹਰਿਹਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਸੁਵਰਨ‑ਸੀਮਾ‑ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਲੋਕ ਪਹਾੜ—ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਲੋਕ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਹੱਦ—ਵਰਨਿਤ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ‑ਸਿਧਾਂਤ: ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪ੍ਰਧਾਨ/ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਅਣਗਿਣਤ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਹਰ ਇਕ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਲੋਕ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਦੇਵਤਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਵ‑ਚਿੱਤਰਣ ਪੂਰਾ ਹੋ ਕੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਰਬਵਿਆਪਕਤਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ‑ਗਿਆਨ ਵਜੋਂ ਸਮਝਣ ਲਈ ਅਗਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साह्स्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे सप्तचत्वारिंशोध्यायः सूत उवाच शाकद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणेन व्यवस्थितः / क्षीरार्णवं समाश्रित्य द्वीपः पुष्करसंवृतः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਤਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਤੋਂ ਦੋਗੁਣਾ ਪੁਸ਼ਕਰਦਵੀਪ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹੈ; ਇਹ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਪੁਸ਼ਕਰ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ।
Verse 2
एक एवात्र विप्रेन्द्राः पर्वतो मानसोत्तरः / योजनानां सहस्त्राणि सार्धं पञ्चाशदुच्छ्रितः / तावदेव च विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰੋ, ਇੱਥੇ ਮਾਨਸੋੱਤਰ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕੋ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਪੰਜਾਹ ਯੋਜਨ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਚੌੜਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਲਾਕਾਰ ਹੈ।
Verse 3
स एव द्वीपः पश्चार्धे मानसोत्तरसंज्ञितः / एक एव महासानुः संनिवेशाद् द्विधा कृतः
ਉਸੇ ਦਵੀਪ ਦਾ ਪੱਛਮੀ ਅਰਧ ‘ਮਾਨਸੋੱਤਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕੋ ਮਹਾਨ ਉੱਚਾ ਭੂਭਾਗ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਬਣਤਰ ਕਰਕੇ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।
Verse 4
तस्मिन् द्वीपे स्मृतौ द्वौ तु पुण्यौ जनपदौ शुभौ / अपरौ मानसस्याथ पर्वतस्यानुमण्डलौ / महावीतं स्मृतं वर्षं धातकीखण्डमेव च
ਉਸ ਦ੍ਵੀਪ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਪੁੰਨ੍ਯ ਜਨਪਦ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇੱਕ ‘ਮਾਨਸ੍ਯ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਪਹਾੜ ਦਾ ਪਰਿਮੰਡਲ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼। ਉੱਥੇ ਦਾ ਵਰ੍ਹਸ਼ ‘ਮਹਾਵੀਤ’ ਅਤੇ ‘ਧਾਤਕੀਖੰਡ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 5
स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवारितः / तस्मिन् द्वीपे महावृक्षो न्यग्रोधो ऽमरपूजितः
ਮਿੱਠੇ ਜਲ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਪੁਸ਼ਕਰ (ਦ੍ਵੀਪ) ਹੈ। ਉਸ ਦ੍ਵੀਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹਾਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧ (ਵਟ) ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਮਰ ਦੇਵ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 6
तस्मिन् निवसति ब्रह्मा विश्वात्मा विश्वभावनः / तत्रैव मुनिशार्दूलाः शिवनारायणालयः
ਉਸੇ ਥਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਵਿਸ਼੍ਵਾਤਮਾ ਅਤੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਭਾਵਿਤ ਕਰਕੇ ਪਾਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਹੀ, ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼ਾਰਦੂਲੋ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਧਾਮ ਹੈ।
Verse 7
वसत्यत्र महादेवो हरोर्ऽद्धहरिरव्ययः / संपूज्यमानो ब्रह्माद्यैः कुमाराद्यैश्च योगिभिः / गन्धर्वैः किन्नरैर्यक्षैरीश्वरः कृष्णपिङ्गलः
ਇੱਥੇ ਮਹਾਦੇਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਅਵ੍ਯਯ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਅੱਧ ਹਰਾ ਅਤੇ ਅੱਧ ਹਰੀ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਕੁਮਾਰ ਆਦਿ ਯੋਗਨਿਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਹ ਸਮ੍ਯਕ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਗੰਧਰਵ, ਕਿੰਨਰ ਅਤੇ ਯਕਸ਼ ਵੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਪਿੰਗਲ ਵਰਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 8
स्वस्थास्तत्र प्रजाः सर्वा ब्रह्मणा सदृशत्विषः / निरामया विशोकाश्च रागद्वेषविवर्जिताः
ਉੱਥੇ ਦੀ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾ ਸੁਸਥ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰਗੀ ਤੇਜਸਵੀ। ਉਹ ਰੋਗ ਰਹਿਤ, ਸ਼ੋਕ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਰਾਗ-ਦ੍ਵੇਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ।
Verse 9
सत्यानृते न तत्रास्तां नोत्तमाधममध्यमाः / न वर्णाश्रमधर्माश्च न नद्यो न च पर्वताः
ਉੱਥੇ ਨ ਸੱਚ ਹੈ ਨ ਝੂਠ; ਨ ਉੱਤਮ‑ਅਧਮ‑ਮੱਧਮ ਦਾ ਭੇਦ। ਉੱਥੇ ਵਰਣ‑ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਧਰਮ ਨਹੀਂ; ਨਾ ਦਰਿਆ, ਨਾ ਪਹਾੜ।
Verse 10
परेण पुष्करस्याथ स्थितो महान् / स्वादूदकसमुद्रस्तु समन्ताद् द्विजसत्तमाः
ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮਹਾਨ ਮਿੱਠੇ ਜਲ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘੇਰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ।
Verse 11
परेण तस्य महती दृश्यते लोकसंस्थितिः / काञ्चनी द्विगुणा भूमिः सर्वा चैव शिलोपमा
ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਲੋਕ-ਵਿਉਂਤ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੋਗੁਣੀ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ।
Verse 12
तस्याः परेण शैलस्तु मर्यादात्मात्ममण्डलः / प्रकाशश्चाप्रकाशश्च लोकालोकः स उच्यते
ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਇੱਕ ਪਹਾੜ ਹੈ ਜੋ ਆਤਮ-ਮੰਡਲ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ-ਰੂਪ ਸੀਮਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਅਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਵੀ; ਇਸ ਲਈ ‘ਲੋਕਾਲੋਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
योजनानां सहस्त्राणि दश तस्योच्छ्रयः स्मृतः / तावानेव च विस्तारो लोकालोको महागिरिः
ਮਹਾਗਿਰਿ ਲੋਕਾਲੋਕ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਵੀ ਉਨੀ ਹੀ ਹੈ।
Verse 14
समावृत्य तु तं शैलं सर्वतो वै तमः स्थितम् / तमश्चाण्डकटाहेन समन्तात् परिवेष्टितम्
ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਹਾੜ ਢੱਕਿਆ ਗਿਆ, ਤਦ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਘੋਰ ਤਮਸ ਛਾ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਉਹ ਅੰਧਕਾਰ ਵੱਡੇ ਕੜਾਹੇ ਵਾਂਗ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੇਰ ਲਿਆ।
Verse 15
एतै सप्त महालोकाः पातालाः सप्तकीर्तिताः / ब्रह्माण्डस्यैष विस्तारः संक्षेपेण मयोदितः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੱਤ ਮਹਾਲੋਕ ਅਤੇ ਸੱਤ ਪਾਤਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦਾ ਇਹ ਵਿਸਤਾਰ ਤੇ ਬਣਤਰ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਹੈ।
Verse 16
अण्डानामीदृशानां तु कोट्यो ज्ञेयाः सहस्त्रशः / सर्वगत्वात् प्रधानस्य कारणस्याव्ययात्मनः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਅੰਡੇ ਕਰੋੜਾਂ—ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹਜ਼ਾਰ—ਜਾਣਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਕਾਰਣ ‘ਪ੍ਰਧਾਨ’ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹੈ।
Verse 17
अण्डेष्वेतेषु सर्वेषु भुवनानि चतुर्दश / तत्र तत्र चतुर्वक्त्रा रुद्रा नारायणादयः
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਅੰਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਭੁਵਨ ਹਨ; ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ, ਨਾਰਾਇਣ ਆਦਿ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 18
दशोत्तरमथैकैकमण्डावरणसप्तकम् / समन्तात् संस्थितं विप्रा यत्र यान्ति मनीषिणः
ਅਤੇ ਫਿਰ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਹਰ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਆਵਰਨਾਂ ਦੇ ਸਤਾਰਾਂ ਮੰਡਲ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਮਨੀਸ਼ੀ ਜਨ ਧਿਆਨ-ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 19
अनन्तमेकमव्यक्तनादिनिधनं महत् / अतीत्य वर्तते सर्वं जगत् प्रकृतिरक्षरम्
ਅਨੰਤ, ਇਕ, ਅਵ੍ਯਕਤ, ਆਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਮਹਾਨ—ਇਹ ਅਖ਼ਸ਼ਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਅਤੀਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਰਬਤ੍ਰ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।
Verse 20
अनन्तत्वमनन्तस्य यतः संख्या न विद्यते / तदव्यक्तमिति ज्ञेयं तद् ब्रह्म परमं पदम्
ਅਨੰਤ ਦਾ ਅਨੰਤਪਣ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਗਿਣਤੀ ਜਾਂ ਮਾਪ ਨਹੀਂ; ਇਸੇ ਨੂੰ ‘ਅਵ੍ਯਕਤ’ ਜਾਣੋ—ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਪਦ ਹੈ।
Verse 21
अनन्त एष सर्वत्र सर्वस्थानेषु पठ्यते / तस्य पूर्वं मयाप्युक्तं यत्तन्माहात्म्यमव्ययम्
ਅਨੰਤ ਦਾ ਇਹ ਸਤੋਤ੍ਰ/ਉਪਦੇਸ਼ ਹਰ ਥਾਂ, ਸਭ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਮਹਾਤਮ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ।
Verse 22
गतः स एष सर्वत्र सर्वस्थानेषु वर्तते / भूमौ रसातले चैव आकाशे पवने ऽनले / अर्णवेषु च सर्वेषु दिवि चैव न सशयः
ਉਹ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਹਰ ਥਾਂ, ਸਭ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 23
तथा तमसि सत्त्वे च एष एव महाद्युतिः / अनेकधा विभक्ताङ्गः क्रीडते पुरुषोत्तमः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਮਸ ਅਤੇ ਸੱਤਵ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਮਹਾ-ਤੇਜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਵੰਡ ਕੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਲੀਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 24
महेश्वरः परो ऽव्यक्तादण्डमव्यक्तसंभवम् / अण्डाद् ब्रह्मा समुत्पन्नस्तेन सृष्टमिदं जगत्
ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਰੂਪ ਅੰਡ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਅੰਡ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਰਚਿਆ ਗਿਆ।
Frequently Asked Questions
Lokāloka is the boundary-mountain encircling the cosmic sphere, described as both luminous and non-luminous because it divides the realm where light (loka) is present from the surrounding darkness (aloka).
By presenting Avyakta (the Unmanifest) as immeasurable, beginningless, and the Supreme Abode, the chapter implies that all manifest worlds—including jīvas within countless brahmāṇḍas—are pervaded and grounded in Brahman, to be realized through contemplative discernment beyond mere cosmographic measure.