Adhyaya 47
Sapta-dvīpa Cosmography and the Vision of Śvetadvīpa–Vaikuṇṭha
ਪੁਰਾਣਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ-ਵਰਨਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਸੂਤ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਤੋਂ ਪਰੇ ਲਗਾਤਾਰ ਦਵੀਪ-ਖੰਡਾਂ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਹਰ ਦਵੀਪ ਦੋਗੁਣਾ ਵਿਸਤਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ। ਪਲਕਸ਼ਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਕੁਲਪਰਬਤ, ਨਦੀਆਂ, ਧਰਮਮਈ ਸੁਖਦ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸੋਮ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸੋਮਸਾਯੁਜ੍ਯ ਤੇ ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ਾਲਮਲੀ, ਕੁਸ਼, ਕ੍ਰੌਂਚ ਅਤੇ ਸ਼ਾਕ ਦਵੀਪ—ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਪਰਬਤ, ਸੱਤ ਮੁੱਖ ਨਦੀਆਂ, ਨਾਮਿਤ ਲੋਕ/ਵਰਨ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਵਜੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਾਯੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ (ਮਹਾਦੇਵ) ਅਤੇ ਸੂਰਜ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਾਰੂਪ੍ਯ, ਸਾਲੋਕ੍ਯ ਆਦਿ ਪੜਾਅਵਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਖੀਰੋਦ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਸ਼ਵੇਤਦਵੀਪ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਰੋਗ, ਡਰ, ਲੋਭ ਅਤੇ ਛਲ ਨਹੀਂ; ਯੋਗ, ਮੰਤ੍ਰ, ਤਪ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵੈਕੁੰਠ/ਨਾਰਾਇਣਪੁਰ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਨਗਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਹਰੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ। ਨਿਸਕਰਸ਼: ਨਾਰਾਇਣ ਤੋਂ ਹੀ ਜਗਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे षट्चत्वारिशो ऽध्यायः सूत उवाच जम्बूद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणेन समन्ततः / संवेष्टयित्वा क्षारोदं प्लक्षद्वीपो व्यवस्थितः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਚੌੜਾਈ ਨਾਲ ਘੇਰ ਕੇ, ਖ਼ਾਰੋਦ (ਲੂਣੇ ਜਲ) ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਵਲ੍ਹ ਕੇ ਪਲਕਸ਼ਦਵੀਪ ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 2
प्लक्षद्वीपे च विप्रेन्द्राः सप्तासन् कुलपर्वताः / ऋज्वायताः सुपर्वाणः सिद्धसङ्घनिषेविताः
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰੋ, ਪਲਕਸ਼ਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਕੁਲ-ਪਹਾੜ ਸਨ—ਉੱਚੇ ਤੇ ਸਿੱਧੇ ਫੈਲੇ ਹੋਏ, ਸੁੰਦਰ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵੇਤ।
Verse 3
गोमेदः प्रथमस्तेषां द्वितीयश्चन्द्र उच्यते / नारादो दुन्दुभिश्चैव सोमश्च ऋषभस्तथा / वैभ्राजः सप्तमः प्रोक्तो ब्रह्मणो ऽत्यन्तवल्लभः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਮੇਦ ਪਹਿਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਦੂਜਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਅਤੇ ਦੁੰਦੁਭਿ, ਅਤੇ ਸੋਮ ਤੇ ਰਿਸ਼ਭ ਵੀ (ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ)। ਵੈਭ੍ਰਾਜ ਸੱਤਵਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪਿਆਰਾ।
Verse 4
तत्र देवर्षिगन्धर्वैः सिद्धैश्च भगवानजः / उपास्यते स विश्वात्मा साक्षी सर्वस्य विश्वसृक्
ਉੱਥੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਸਿੱਧਗਣ ਭਗਵਾਨ ਅਜ (ਅਜਨਮਾ) ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ ਹੈ—ਸਭ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ।
Verse 5
तेषु पुण्या जनपदा नाधयो व्याधयो न च / न तत्र पापकर्तारः पुरुषा वा कथञ्चन
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦੇਸ਼ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਨਾ ਕਲੇਸ਼ ਹਨ, ਨਾ ਰੋਗ। ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਭੂਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹਨ।
Verse 6
तेषां नद्यश्च सप्तैव वर्षाणां तु समुद्रगाः / तासु ब्रह्मर्षयो नित्यं पितामहपुपासते
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਹੀ ਨਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਨਦੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਨਿੱਤ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 7
अनुतप्ता शिखी चैव विपापा त्रिदिवा कृता / अमृता सुकृता चैव नामतः परिकीर्तिताः
ਉਹ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਰਤਿਤ ਹਨ—ਅਨੁਤਪਤਾ, ਸ਼ਿਖੀ, ਵਿਪਾਪਾ, ਤ੍ਰਿਦਿਵਾ, ਕ੍ਰਿਤਾ, ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਅਤੇ ਸੁਕ੍ਰਿਤਾ।
Verse 8
क्षुद्रनद्यस्त्वसंख्याताः सरांसि सुबहून्यपि / न चैतेषु युगावस्था पुरुषा वै चिरायुषः
ਅਣਗਿਣਤ ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਰੋਵਰ ਹਨ; ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਠੀਕ ਵਿਵਸਥਾ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
Verse 9
आर्यकाः कुरवाश्चैव विदशा भाविनस्तथा / ब्रह्मक्षत्रियविट्शूद्रास्तस्मिन् द्वीपे प्रकीर्तिताः
ਉਸ ਦ੍ਵੀਪ ਵਿੱਚ ਆਰ੍ਯਕ, ਕੁਰੂ, ਵਿਦਸ਼ ਅਤੇ ਭਾਵਿਨ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼੍ਯ, ਸ਼ੂਦਰ—ਇਹ ਚਾਰ ਵਰਣ ਵੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 10
इज्यते भगवान् सोमो वर्णैस्तत्र निवासिभिः / तेषां च सोमसायुज्यं सारूप्यं मुनिपुङ्गवाः
ਉੱਥੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਭਗਵਾਨ ਸੋਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਲ ਵਜੋਂ ਸੋਮ ਨਾਲ ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਅਤੇ ਸਾਰੂਪ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 11
सर्वे धर्मपरा नित्यं नित्यं मुदितमानसाः / पञ्चवर्षसहस्त्राणि जीवन्ति च निरामयाः
ਉਹ ਸਭ ਸਦਾ ਧਰਮ-ਪਰਾਇਣ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨ ਨਿੱਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਨਿਰੋਗ ਹੋ ਕੇ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ।
Verse 12
प्लक्षद्वीपप्रमाणं तु द्विगुणेन समन्ततः / संवेष्ट्येक्षुरसाम्भोधिं शाल्मलिः संव्यवस्थितः
ਸ਼ਾਲਮਲੀ-ਦ੍ਵੀਪ ਪਲਕ੍ਸ਼-ਦ੍ਵੀਪ ਦੇ ਮਾਪ ਤੋਂ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਦੋਗੁਣਾ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਖ਼ਸ਼ੁਰਸ-ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 13
सप्त वर्षाणि तत्रापि सप्तैव कुलपर्वताः / ऋज्वायताः सुपर्वाणः सप्त नद्यश्च सुव्रताः
ਉੱਥੇ ਵੀ ਸੱਤ ਵਰ੍ਹਸ਼ (ਖੇਤਰ) ਹਨ ਅਤੇ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਕੁਲ-ਪਰਬਤ ਹਨ। ਉਹ ਸਿੱਧੇ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ, ਉੱਥੇ ਸੱਤ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਹਨ।
Verse 14
कुमुदश्चोन्नतश्चैव तृतीयश्च बलाहकः / द्रोणः कङ्कस्तु महिषः ककुद्वान् सप्त पर्वताः
ਕੁਮੁਦ, ਉੱਨਤ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਬਲਾਹਕ; ਫਿਰ ਦ੍ਰੋਣ, ਕਂਕ, ਮਹਿਸ਼ ਅਤੇ ਕਕੁਦਵਾਨ—ਇਹ ਸੱਤ ਪਰਬਤ ਹਨ।
Verse 15
योनी तोया वितृष्णा च चन्द्रा शुक्ला विमोचनी / निवृत्तिश्चैति ता नद्यः स्मृता पापहरा नृणाम्
ਯੋਨੀ, ਤੋਯਾ, ਵਿਤ੍ਰਿਸ਼ਣਾ, ਚੰਦਰਾ, ਸ਼ੁਕਲਾ, ਵਿਮੋਚਨੀ ਅਤੇ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ—ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 16
न तेषु विद्यते लोभः क्रोधो वा द्विजसत्तमाः / न चैवास्ति युगावस्था जना जीवन्त्यनामयाः
ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਉੱਥੇ ਨਾ ਲੋਭ ਹੈ ਨਾ ਕ੍ਰੋਧ। ਉੱਥੇ ਯੁੱਗਾਂ ਦੀ ਪਤਨ-ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ; ਲੋਕ ਨਿਰੋਗ ਹੋ ਕੇ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ।
Verse 17
यजन्ति सततं तत्र वर्णा वायुं सनातनम् / तेषां तस्याथ सायुज्यं सारूप्यं च सलोकता
ਉੱਥੇ ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਸਦਾ ਸਨਾਤਨ ਵਾਯੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਯੁਜ੍ਯ, ਸਾਰੂਪ੍ਯ ਅਤੇ ਸਾਲੋਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 18
कपिला ब्राह्मणाः प्रोक्ता राजानश्चारुणास्तथा / पीता वैश्याः स्मृताः कृष्णा द्वीपे ऽस्मिन् वृषला द्विजाः
ਇਸ ਦ੍ਵੀਪ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਪਿਲ ਵਰਣ ਦੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਵੀ ਤਦ੍ਰੂਪ ਉਜਲੇ ਵਰਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਵੈਸ਼ ਪੀਤ ਵਰਣ ਦੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ, ਸ਼ੂਦਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਰਣ ਦੇ। ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਦ੍ਵਿਜ ਵੀ ਆਚਾਰ-ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ‘ਵ੍ਰਿਸ਼ਲ’ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 19
शाल्मलस्य तु विस्ताराद् द्विगुणेन समन्ततः / संवेष्ट्य तु सुरोदाब्धिं कुशद्वीपो व्यवस्थितः
ਸ਼ਾਲਮਲ ਦ੍ਵੀਪ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਤੋਂ ਦੋਗੁਣਾ ਹੋ ਕੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਕੁਸ਼ ਦ੍ਵੀਪ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸੁਰੋਦਧਿ (ਸੁਰਾ-ਸਮੁੰਦਰ) ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।
Verse 20
विद्रुमश्चैव हेमश्च द्युतिमान् पुष्पवांस्तथा / कुशेशयो हरिश्चाथ मन्दरः सप्त पर्वताः
ਵਿਦ੍ਰੁਮ ਅਤੇ ਹੇਮ, ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਪਵਾਨ; ਕੁਸ਼ੇਸ਼ਯ ਅਤੇ ਹਰੀ, ਅਤੇ ਮੰਦਰ—ਇਹ ਸੱਤ ਪਹਾੜ ਹਨ।
Verse 21
धुतपापा शिवा चैव पवित्रा संमता तथा / विद्युदम्भा मही चेति नद्यस्तत्र जलावहाः
ਉੱਥੇ ਜਲ ਵਹਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਧੁਤਪਾਪਾ, ਸ਼ਿਵਾ, ਪਵਿਤ੍ਰਾ, ਸੰਮਤਾ, ਵਿਦ੍ਯੁਦੰਭਾ ਅਤੇ ਮਹੀ—ਇਹ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 22
अन्याश्च शतशोविप्रा नद्यो मणिजलाः शुभाः / तासु ब्रह्माणमीशानं देवाद्याः पर्युपासते
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਹੋਰ ਵੀ ਸੈਂਕੜੇ ਸ਼ੁਭ ਨਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਲ ਮਣੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਉਹਨਾਂ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਗਵਾਨ ਈਸ਼ਾਨ—ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ—ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 23
ब्राह्मणा द्रविणो विप्राः क्षत्रियाः शुष्मिणस्तथा / वैश्याः स्नेहास्तु मन्देहाः शूद्रास्तत्र प्रकीर्तिताः
ਉੱਥੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਧਨ‑ਸਾਧਨਾਂ ਵੱਲ ਰੁਝਾਨੀ, ਖ਼ਤਰੀ ਤেজ ਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲੇ, ਵੈਸ਼ ਸਨੇਹ‑ਆਸਕਤੀ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਮੰਦ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਹਨ।
Verse 24
सर्वे विज्ञानसंपन्ना मैत्रादिगुणसंयुताः / यथोक्तकारिणः सर्वे सर्वे भूतहिते रताः
ਉਹ ਸਭ ਸੱਚੇ ਵਿਵੇਕ‑ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ, ਮੈਤਰੀ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਨ; ਸਭ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
Verse 25
यजन्ति विविधैर्यज्ञैर्ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् / तेषां च ब्रह्मसायुज्यं सारूप्यं च सलोकता
ਉਹ ਵੱਖ‑ਵੱਖ ਯੱਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ‑ਸਾਯੁਜ੍ਯ, ਸਾਰੂਪ੍ਯ ਅਤੇ ਸਲੋਕਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 26
कुशद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणेन समन्ततः / क्रौञ्चद्वीपस्ततो विप्रा वेष्टयित्वा घृतोदधिम्
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ! ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਫੈਲ ਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕ੍ਰੌਂਚਦਵੀਪ ਹੈ ਜੋ ਘ੍ਰਿਤ‑ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਖੜਾ ਹੈ।
Verse 27
क्रौञ्चो वामनकश्चैव तृतीयश्चान्धकारकः / देवावृच्च विविन्दश्च पुण्डरीकस्तथैव च / नाम्ना च सप्तमः प्रोक्तः पर्वतो दुन्दुभिस्वनः
ਕ੍ਰੌਂਚ, ਵਾਮਨਕ, ਤੀਜਾ ਅੰਧਕਾਰਕ; ਦੇਵਾਵ੍ਰਕ, ਵਿਵਿੰਦ ਅਤੇ ਪੁੰਡਰੀਕ—ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਕਹੇ ਗਏ। ਅਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਪਹਾੜ ‘ਦੁੰਦੁਭਿਸ੍ਵਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਧੁਨ ਢੋਲ ਵਰਗੀ ਹੈ।
Verse 28
गौरी कुमुद्विती चैव संध्या रात्रिर्मनोजवा / ख्यातिश्च पुण्डरीकाच नद्यः प्राधान्यतः स्मृताः
ਗੌਰੀ, ਕੁਮੁਦਵਤੀ, ਸੰਧਿਆ, ਰਾਤ੍ਰੀ, ਮਨੋਜਵਾ, ਖਿਆਤੀ ਅਤੇ ਪੁੰਡਰੀਕਾ—ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 29
पुष्कराः पुष्कला धन्यास्तिष्यास्तस्य क्रमेण वै / ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैव द्विजोत्तमाः
ਪੁਸ਼ਕਰ, ਪੁਸ਼ਕਲ, ਧਨ੍ਯ ਅਤੇ ਤਿਸ਼੍ਯ—ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ, ਉਸ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 30
अर्चयन्ति महादेवं यज्ञदानसमाधिभिः / व्रतोपवासैर्विविधैर्हेमैः स्वाध्यायतर्पणैः
ਉਹ ਯਜ੍ਞ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ ਰਾਹੀਂ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਨੇਕਾਂ ਵਰਤ-ਉਪਵਾਸਾਂ ਨਾਲ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਭੇਟ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸਵਾਧਿਆਇ ਤੇ ਤਰਪਣ ਨਾਲ ਵੀ।
Verse 31
तेषां वै रुद्रसायुज्यं सारूप्यं चातिदुर्लभम् / सलोकता च सामीप्यं जायते तत्प्रसादतः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਅਤੇ ਅਤਿ ਦੁਲਭ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਾਰੂਪ੍ਯ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਮੀਪਤਾ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 32
क्रौञ्चद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणेन समन्ततः / शाकद्वीपः स्थितो विप्रा आवेष्ट्य दधिसागरम्
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਕ੍ਰੌਂਚਦਵੀਪ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਤੋਂ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸੇ ਦੋਗੁਣੇ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਦਧੀ-ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
Verse 33
उदयो रैवतश्चैव श्यामाको ऽस्तगिरिस्तथा / आम्बिकेयस्तथा रम्यः केशरी चेति पर्वताः
ਉਦਯ, ਰੈਵਤ, ਸ਼ਿਆਮਾਕ ਅਤੇ ਅਸਤਗਿਰਿ; ਨਾਲ ਹੀ ਆਂਬਿਕੇਯ, ਰਮ੍ਯ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਰੀ—ਇਹ (ਪ੍ਰਸਿੱਧ) ਪਹਾੜ ਹਨ।
Verse 34
सुकुमारी कुमारी च नलिनी रेणुका तथा / इक्षुका धेनुका चैव गभस्तिश्चेति निम्नगाः
ਸੁਕੁਮਾਰੀ, ਕੁਮਾਰੀ, ਨਲਿਨੀ ਅਤੇ ਰੇਣੁਕਾ; ਇਖ਼ਸ਼ੁਕਾ, ਧੇਨੁਕਾ ਅਤੇ ਗਭਸਤੀ—ਇਹ (ਪਵਿੱਤਰ) ਨਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 35
आसां पिबन्तः सलिलं जीवन्ते तत्र मानवाः / अनामया ह्यशोकाश्च रागद्वेषविवर्जिताः
ਇਨ੍ਹਾਂ (ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਾਵਾਂ) ਦਾ ਜਲ ਪੀ ਕੇ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਮਨੁੱਖ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ—ਰੋਗ ਰਹਿਤ, ਸ਼ੋਕ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਰਾਗ-ਦ੍ਵੇਸ਼ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ।
Verse 36
मगाश्च मगधाश्चैव मानवा मन्दगास्तथा / ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चात्र क्रमेण तु
ਇੱਥੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮਗ, ਮਗਧ, ਮਾਨਵ ਅਤੇ ਮੰਦਗ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ—ਇਹ (ਸਮੂਹ) ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ।
Verse 37
यजन्ति सततं देवं सर्वलोकैकसाक्षिणम् / व्रतोपवासैर्विविधैर्देवदेवं दिवाकरम्
ਉਹ ਸਦਾ ਉਸ ਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੈ—ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦਿਵਾਕਰ (ਸੂਰਜ) ਦੀ, ਅਨੇਕ ਵ੍ਰਤਾਂ ਅਤੇ ਉਪਵਾਸਾਂ ਰਾਹੀਂ।
Verse 38
तेषां सूर्येण सायुज्यं सामीप्यं च सरूपता / सलोकता च विप्रेन्द्रा जायते तत्प्रसादतः
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਸਾਯੁਜ੍ਯ, ਸਾਮੀਪ੍ਯ, ਸਰੂਪਤਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 39
शाकद्वीपं समावृत्य क्षीरोदः सागरः स्थितः / श्वेतद्वीपश्च तन्मध्ये नारायणपरायणाः
ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਖ਼ੀਰੋਦ ਸਾਗਰ ਘੇਰੇ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼੍ਵੇਤਦਵੀਪ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਾਸੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰਾਯਣ ਹਨ।
Verse 40
तत्र पुण्या जनपदा नानाश्चर्यसमन्विताः / श्वेतास्तत्र नरा नित्यं जायन्ते विष्णुतत्पराः
ਉੱਥੇ ਪੁੰਨ੍ਯ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹਨ, ਅਨੇਕ ਅਚੰਭਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ। ਉੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਗੋਰੇ ਵਰਣ ਦੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਤਤਪਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 41
नाधयो व्याधयस्तत्र जरामृत्युभयं न च / क्रोधलोभविनिर्मुक्ता मायामात्सर्यवर्जिताः
ਉੱਥੇ ਨਾ ਮਨ ਦੇ ਦੁੱਖ ਹਨ, ਨਾ ਸਰੀਰਕ ਰੋਗ; ਨਾ ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ। ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ-ਲੋਭ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਤੇ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ।
Verse 42
नित्यपुष्टा निरातङ्का नित्यानन्दाश्च भोगिनः / नारायणपराः सर्वे नारायणपरायणाः
ਉਹ ਸਦਾ ਪੋਸ਼ਿਤ, ਨਿਰਾਤੰਕ ਅਤੇ ਨਿਤ੍ਯ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਸੱਚੇ ਸੁਖ ਦੇ ਭੋਗੀ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰ ਹਨ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਨਾਰਾਇਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਰਾਯਣ ਹਨ।
Verse 43
केचिद् ध्यानपरा नित्यं योगिनः संयतेन्द्रियाः / केचिज्जपन्ति तप्यन्ति केचिद् विज्ञानिनो ऽपरे
ਕੁਝ ਯੋਗੀ ਸਦਾ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿ ਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜਪ ਕਰਦੇ ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਵਿਵੇਕਯੁਕਤ ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 44
अन्ये निर्बोजयोगेन ब्रह्मभावेन भाविताः / ध्यायन्ति तत् परं व्योम वासुदेवं परं पदम्
ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਿਰਬੀਜ ਯੋਗ ਨਾਲ ਪਰਿਪੱਕ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਪਰਮ ਵਿਯੋਮ—ਵਾਸੁਦੇਵ—ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਰਮ ਪਦ (ਪਰਮ ਧਾਮ) ਹੈ।
Verse 45
एकान्तिनो निरालम्बा महाभागवताः परे / पश्यन्ति परमं ब्रह्म विष्णवाख्यं तमसः परं
ਉਹ ਪਰਮ ਮਹਾਭਾਗਵਤ ਇਕਾਂਤ ਭਗਤ, ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ-ਤਮਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 46
सर्वे चतुर्भुजाकाराः शङ्खचक्रगदाधराः / सुपीतवाससः सर्वे श्रीवत्साङ्कितवक्षसः
ਉਹ ਸਭ ਚਤੁਰਭੁਜ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਸ਼ੰਖ-ਚੱਕਰ-ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ। ਸਭ ਚਮਕਦਾਰ ਪੀਤ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸਨ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਵਕਸ਼ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅੰਕਿਤ ਸੀ।
Verse 47
अन्ये महेश्वरपरास्त्रिपुण्ड्राङ्कितमस्तकाः / स्वयोगोद्भूतकिरणा महागरुडवाहनाः
ਹੋਰ ਕੁਝ ਮਹੇਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਅੰਕਿਤ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਯੋਗ ਤੋਂ ਉੱਭਰੀ ਆਤਮਿਕ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਦਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾ ਗਰੁੜ ਵਾਹਨ ਉੱਤੇ ਵਿਹਰਦੇ ਸਨ।
Verse 48
सर्वशक्तिसमायुक्ता नित्यानन्दाश्च निर्मलाः / वसन्ति तत्र पुरुषा विष्णोरन्तरचारिणः
ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਨਿਤ੍ਯ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਉਹ ਸਿੱਧ ਪੁਰਖ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ।
Verse 49
तत्र नारायणस्यान्यद् दुर्गमं दुरतिक्रमम् / नारायणं नाम पुरं व्यासाद्यैरुपशोभितम्
ਉੱਥੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਧਾਮ ਵੀ ਹੈ—ਜੋ ਬਹੁਤ ਦੁৰ্গਮ ਅਤੇ ਦੁਰਤਿਕ੍ਰਮ ਹੈ। ‘ਨਾਰਾਇਣ’ ਨਾਮ ਦੀ ਉਹ ਪੁਰੀ ਵਿਆਸ ਆਦਿ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।
Verse 50
हेमप्राकारसंसुक्तं स्फाटिकैर्मण्डपैर्युतम् / प्रभासहस्त्रकलिलं दुराधर्षं सुशोभनम् / हर्म्यप्राकारसंयुक्तमट्टालकसमाकुलम्
ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸਫਟਿਕ ਮੰਡਪਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜੋਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਦੁਰਾਧਰਸ਼ ਅਤੇ ਅਤਿ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ; ਉੱਚੇ ਮਹਲਾਂ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਅਤੇ ਅੱਟਾਲਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 51
हेमगोपुरसाहस्त्रैर्नानारत्नोपशोभितैः / शुभ्रास्तरणसंयुक्तं विचित्रैः समलङ्कृतम्
ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗੋਪੁਰਾਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਸੀ, ਜੋ ਨਾਨਾ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਸਨ; ਨਿਰਮਲ ਚਿੱਟੇ ਆਸਤਰਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 52
नन्दनैर्विविधाकारैः स्त्रवन्तीभीश्च शोभितम् / सरोभिः सर्वतो युक्तं वीणावेणुनिनादितम्
ਉਹ ਨੰਦਨ-ਵਨ ਵਰਗੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਉਪਵਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ; ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਸਰੋਵਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਅਤੇ ਵੀਣਾ-ਵੇਣੂ ਦੇ ਨਿਨਾਦ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਸੀ।
Verse 53
पताकाभिर्विचित्राभिरनेकाभिश्च शोभितम् / वीथीभिः सर्वतो युक्तं सोपानै रत्नभूषितैः
ਉਹ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਤੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਪਤਾਕਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ; ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਗੈਲਰੀਆਂ ਤੇ ਰਾਹਦਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਸੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਸੀ।
Verse 54
नारीशतसहस्त्राढ्यं दिव्यगोयसमन्वितम् / हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम् / चतुर्द्वारमनौपम्यमगम्यं देवविद्विषाम्
ਉਹ ਨਗਰ/ਧਾਮ ਲੱਖਾਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਦਿਵ੍ਯ ਗੋ-ਸੰਪਦਾ ਅਤੇ ਧਨ-ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ; ਹੰਸਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰੰਡਵ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਚਕਰਵਾਕ ਬਤਖਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ। ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਾਲਾ ਉਹ ਅਨੁਪਮ ਸਥਾਨ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਲਈ ਅਗਮ੍ਯ ਸੀ।
Verse 55
तत्र तत्राप्सरः सङ्धैर्नृत्यद्भिरुपशोभितम् / नानागीतविधानज्ञैर्देवानामपि दुर्लभैः
ਉੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਨੱਚਦੀਆਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਟੋਲਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ; ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਗੀਤ-ਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ, ਐਸੇ ਗਾਇਕ-ਵਾਦਕ ਵੀ ਸਨ ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਭੀ ਦੁਲਭ ਹਨ।
Verse 56
नानाविलाससंपन्नैः कामुकैरतिकोमलैः / प्रभूतचन्द्रवदनैर्नूपुरारावसंयुतैः
ਉਹ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਵਿਲਾਸ-ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ, ਕਾਮ-ਰਸ ਨਾਲ ਭਰੇ ਅਤੇ ਅਤਿ ਕੋਮਲ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਚੰਦਰਮਾ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸਨ, ਅਤੇ ਨੂਪੁਰਾਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਨ।
Verse 57
ईषत्स्मितैः सुबिम्बोष्ठैर्बालमुग्धमृगेक्षणैः / अशेषविभवोपेतैर्भूषितैस्तनुमध्यमैः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਸੀ, ਹੋਠ ਪੱਕੇ ਬਿੰਬ-ਫਲ ਵਰਗੇ; ਬਾਲਸੁਭਾਵੀ ਮਾਸੂਮ ਮੋਹ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਮ੍ਰਿਗ-ਨੈਣੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵੈਭਵ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਅਤੇ ਸੁਕੜੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ।
Verse 58
सुराजहंसचलनैः सुवेषैर्मधुरस्वनैः / संलापालापकुशलैर्दिव्याभरणभूषैतैः
ਦਿਵ੍ਯ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਉਹ ਰਾਜਹੰਸਾਂ ਵਰਗੀ ਮਨੋਹਰ ਚਾਲ ਨਾਲ ਤੁਰਦੀਆਂ ਸਨ; ਸੁੰਦਰ ਵੇਸ਼, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਸਨ।
Verse 59
स्तनभारविनम्रैश्च मदघूर्णितलोचनैः / नानावर्णविचित्राङ्गैर्नानाभोगरतिप्रियैः
ਛਾਤੀ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਝੁਕੀ ਦੇਹ, ਮਦ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ; ਨਾਨਾ ਰੰਗਾਂ ਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਲੱਖਣ ਅੰਗ—ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ ਅਤੇ ਰਤੀ-ਕ੍ਰੀੜਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤ ਸਨ।
Verse 60
प्रफुल्लकुसुमोद्यानैरितश्चेतश्च शोभितम् / असंख्येयगुणं शुद्धमागम्यं त्रिदशैरपि
ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਥਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ; ਅਣਗਿਣਤ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਅਪਹੁੰਚ ਸੀ।
Verse 61
श्रीमत्पवित्रं देवस्य श्रीपतेरमितौजसः / तस्य मध्ये ऽतितेजस्कमुच्चप्राकारतोरणम्
ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀਪਤੀ ਦੇਵ ਦਾ ਉਹ ਧਾਮ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ ਪ੍ਰਾਕਾਰ ਉੱਤੇ ਅਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਤੋਰਣ-ਦੁਆਰ ਸ਼ੋਭਦਾ ਹੈ।
Verse 62
स्थानं पद् वैष्णवं दिव्यं योगिनामपि दुर्लभम् / तन्मध्ये भगवानेकः पुण्डरीकदलद्युतिः / शेते ऽशेषजगत्सूतिः शेषाहिशयने हरिः
ਉੱਥੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵੈਸ਼ਣਵ ਸਥਾਨ (ਵੈਕੁੰਠ) ਹੈ, ਜੋ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਕਮਲ-ਪੱਤੇ ਵਰਗੀ ਜੋਤ ਵਾਲੇ ਏਕਮਾਤ੍ਰ ਭਗਵਾਨ; ਸਮੂਹ ਜਗਤ ਦੇ ਸਰੋਤ ਹਰੀ ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਦੀ ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 63
विचिन्त्यमानो योगीन्द्रैः सनन्दनपुरोगमैः / स्वात्मानन्दामृतं पीत्वा परं तत् तमसः परम्
ਸਨੰਦਨ ਆਦਿ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਯੋਗੀੰਦਰ ਜਿਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾਨੰਦ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਪੀ ਕੇ ਤਮਸ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ, ਪਰਾਤਪਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 64
सुपीतवसनो ऽनन्तो महामायो महाभुजः / क्षीरोदकन्यया नित्यं गृहीतचरणद्वयः
ਦੀਪਤ ਪੀਤ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਨੰਤ ਪ੍ਰਭੂ—ਮਹਾਮਾਇਆ-ਸਵਰੂਪ, ਮਹਾਬਾਹੁ—ਉਸ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਖੀਰਸਾਗਰ-ਕੰਨਿਆ ਸ਼੍ਰੀਲਕਸ਼ਮੀ ਨਿੱਤ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 65
सा च देवी जगद्वन्द्या पादमूले हरिप्रिया / समास्ते तन्मना नित्यं पीत्वा नारायणामृतम्
ਉਹ ਦੇਵੀ—ਜਗਤ ਵੱਲੋਂ ਵੰਦਿਤ, ਹਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ—ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਵਸਦੀ ਹੈ; ਨਿੱਤ ਉਸ ਵਿੱਚ ਤਨਮਯ ਹੋ ਕੇ, ਨਾਰਾਇਣ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀ ਕੇ ਸਦਾ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 66
न तत्राधार्मिका यान्ति न च देवान्तराश्रयाः / वैकुण्ठं नाम तत् स्थानं त्रिदशैरपि वन्दितम्
ਉੱਥੇ ਅਧਾਰਮਿਕ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਨਾਂ ਹੀ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਵਾਲੇ। ਉਹ ਥਾਂ ‘ਵੈਕੁੰਠ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ ਦੇਵ ਵੀ ਵੰਦਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 67
न मे ऽत्र भवति प्रज्ञा कृत्स्नशस्तन्निरूपणे / एतावच्छक्यते वक्तुं नारायणपुरं हि तत्
ਉਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਸਮਰਥ ਨਹੀਂ। ਕੇਵਲ ਇਤਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ‘ਨਾਰਾਇਣਪੁਰ’—ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਪੁਰੀ ਹੈ।
Verse 68
स एव परमं ब्रह्म वासुदेवः सनातनः / शेते नारायणः श्रीमान् मायया मोहयञ्जगत्
ਉਹੀ ਸਨਾਤਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਸ਼ੇਸ਼-ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਜਗਤ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 69
नारायणादिदं जातं तस्मिन्नेव व्यवस्थितम् / तमेवाभ्येति कल्पान्ते स एव परमा गतिः
ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਨਾਰਾਇਣ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਕਲਪਾਂਤ ਵੇਲੇ ਇਹ ਉਸੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter moves outward from Jambūdvīpa to Plakṣadvīpa (salt ocean), Śālmalīdvīpa (sugarcane-juice-like ocean), Kuśadvīpa (sura/nectar-liquor ocean), Krauñcadvīpa (ghṛta/clarified-butter ocean), Śākadvīpa (dadhi/curd ocean), and then the Kṣīroda (milk ocean) containing Śvetadvīpa.
Each dvīpa presents a legitimate devotional center—Soma, Vāyu, Brahmā, Rudra, Sūrya—granting classical fruits (sāyujya, sārūpya, sālokatā, sāmīpya). Yet the narrative apex is Śvetadvīpa/Vaikuṇṭha, where devotion culminates in Nārāyaṇa/Vāsudeva as the ultimate origin and end at pralaya.
They are depicted as free from affliction and moral impurities, devoted to Nārāyaṇa through meditation with restrained senses, mantra-japa and tapas, discriminative knowledge (jñāna), and advanced seedless yoga culminating in Brahman-abidance focused on Vāsudeva.
It concludes with an ontological claim: from Nārāyaṇa the universe is born, in Him it is sustained, and at the end of the aeon it returns to Him—thereby identifying Nārāyaṇa/Vāsudeva as the supreme destination beyond all.