Adhyaya 43
Bhūrloka-Vyavasthā — The Seven Dvīpas, Seven Oceans, and the Meru-Centered Order of Jambūdvīpa
ਪਿਛਲੇ ਵਰਣਨ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡ ਦੇ ਚੌਦਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਿਭਾਜਨਾ ਦਾ ਉਪਸੰਹਾਰ ਕਰਕੇ ਸੂਤ ਭੂਰਲੋਕ ਦਾ “ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਵਰਤਾਂਤ” ਆਰੰਭ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਹਾਕੋਸਮੀਕ ਬਣਤਰ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਸੰਗਠਿਤ ਭੂਗੋਲ ਵੱਲ ਮੁੜਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਦ੍ਵੀਪ—ਜੰਬੂ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਫਿਰ ਪਲਕ੍ਸ਼, ਸ਼ਾਲਮਲ, ਕੁਸ਼, ਕ੍ਰੌਂਚ, ਸ਼ਾਕ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ—ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰਨ ਵਾਲੇ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਧਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ: ਲਵਣ-ਜਲ, ਇੱਖੂ-ਰਸ, ਸੁਰਾ, ਘ੍ਰਿਤ, ਦਧੀ, ਖ਼ੀਰ ਅਤੇ ਮਧੁਰ ਜਲ—ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਜੰਬੂਦ੍ਵੀਪ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਵਰਨਮਯ ਮੇਰੂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ-ਕਮਲ ਦੀ ਕਰ্ণਿਕਾ ਵਰਗਾ ਅਕਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਉਚਾਈ, ਭੂਗਰਭੀ ਗਹਿਰਾਈ ਤੇ ਚੌੜਾਈ ਦੇ ਮਾਪ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਮੇਰੂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ—ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ, ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼, ਹਰਿਵਰਸ਼; ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਰਮ੍ਯਕ, ਹਿਰਣ੍ਮਯ, ਉੱਤਰਕੁਰੂ; ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ; ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਕੇਤੁਮਾਲ; ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ—ਅਤੇ ਮੰਦਰ, ਗੰਧਮਾਦਨ, ਵਿਪੁਲ, ਸੁਪਾਰਸ਼ਵ ਵਰਗੇ ਆਧਾਰ ਪਹਾੜ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਵਨਾਂ, ਸਰੋਵਰਾਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਨਾਲ ਮੇਰੂ-ਪਰਿਸਰ ਪਾਵਨ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਨਿਸ਼ਠ ਯੋਗ-ਸ਼ਾਂਤੀਮਈ ਨਿਵਾਸ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਦੇ ਕੇ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇਆਂ ਲਈ ਧਰਮ-ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਭੂਗੋਲ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे द्विचत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच एतद् ब्रह्माण्डमाख्यातं चतुर्दशविधं महत् / अतः परं प्रवक्ष्यामि भूर्लोकस्यास्य निर्णयम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸਤ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੂਰਵਭਾਗ ਵਿੱਚ ਬਿਆਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ। ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਚੌਦਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਇਹ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਵਰਣਿਤ ਹੋਇਆ; ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਇਸ ਭੂਰਲੋਕ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 2
जम्बुद्वीपः प्रधानो ऽयं प्लक्षः शाल्मल एव च / कुशः क्रौञ्चश्च शाकश्च पुष्करश्चैव सप्तमः
ਇਹ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਲਕ੍ਸ਼, ਸ਼ਾਲਮਲ, ਕੁਸ਼, ਕ੍ਰੌਂਚ, ਸ਼ਾਕ ਅਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦਵੀਪ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 3
एते सप्त महाद्वीपाः समुद्रैः सप्तभिर्वृताः / द्वीपाद् द्वीपो महानुक्तः सागरादपि सागरः
ਇਹ ਸੱਤ ਮਹਾਦਵੀਪ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹਨ; ਦਵੀਪ ਤੋਂ ਦਵੀਪ ਵਧੇਰੇ ਮਹਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਪਹਿਲੇ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ।
Verse 4
क्षारोदेक्षुरसोदश्च सुरोदश्च घृतोदकः / दध्योदः क्षीरसलिलः स्वादूदश्चेति सागराः
ਸਮੁੰਦਰ ਇਹ ਹਨ—ਖਾਰ (ਲੂਣ) ਜਲ ਦਾ, ਇੱਖੂ-ਰਸ ਦਾ, ਸੁਰਾ ਦਾ, ਘਿਉ-ਜਲ ਦਾ; ਦਹੀਂ ਦਾ, ਦੁੱਧ-ਜਲ ਦਾ ਅਤੇ ਸਵਾਦੁ (ਮਿੱਠੇ) ਜਲ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ।
Verse 5
पञ्चाशत्कोटिविस्तीर्णा ससमुद्रा धरा स्मृता / द्वीपैश्च सप्तभिर्युक्ता योजनानां समासतः
ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਸਮੇਤ ਇਹ ਧਰਤੀ ਪੰਜਾਹ ਕਰੋੜ (ਯੋਜਨ) ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਯੋਜਨ-ਪਰਿਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਤ ਦਵੀਪਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 6
जम्बूद्वीपः समस्तानां द्वीपानां मध्यतः शुभः / तस्य मध्ये महामेरुर्विश्रुतः कनकप्रभः
ਸਾਰੇ ਦਵੀਪਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੁਵਰਨ-ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਹਾਮੇਰੂ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ।
Verse 7
चतुरशीतिसाहस्त्रो योजनैस्तस्य चोच्छ्रयः / प्रविष्टः षोडशाधस्ताद्द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतः
ਉਸ ਦੀ ਉਚਾਈ ਚੌਰਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੇਠਾਂ ਤੱਕ ਧੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਬੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੈ।
Verse 8
मूले षोडशसाहस्त्रो विस्तारस्तस्य सर्वतः / भूपद्मास्यास्य शैलो ऽसौ कर्णिकात्वेन संस्थितः
ਉਸ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਪਹਾੜ ਇਸ ਧਰਤੀ-ਕਮਲ ਦੀ ਕਰ্ণਿਕਾ (ਮੱਧਲਾ ਕੇਂਦਰ) ਵਾਂਗ ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 9
हिमवान् हेमकूटश्च निषधश्चास्य दक्षिणे / नीलः श्वेतश्च शृङ्गी च उत्तरे वर्षपर्वताः
ਇਸ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਹਿਮਵਾਨ, ਹੇਮਕੂਟ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਧ ਹਨ; ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵਰ্ষ-ਪਹਾੜ—ਨੀਲ, ਸ਼ਵੇਤ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗੀ—ਸਥਿਤ ਹਨ।
Verse 10
लक्षप्रमाणौ द्वौ मध्ये दशहीनास्तथा परे / सहस्त्रद्वितयोच्छ्रायास्तावद्विस्तारिणश्च ते
ਵਿਚਕਾਰ ਦੋ (ਰਚਨਾਵਾਂ) ਇੱਕ-ਇੱਕ ਲੱਖ ਮਾਪ ਦੀਆਂ ਹਨ; ਹੋਰ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਸ ਘੱਟ ਮਾਪ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ ਵੀ ਉਨੀ ਹੀ ਹੈ।
Verse 11
भारतं दक्षिणं वर्षं ततः किंपुरुषं स्मृतम् / हरिवर्षं तथैवान्यन्मेरोर्दक्षिणतो द्विजाः
ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਮੇਰੂ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ‘ਭਾਰਤ’ ਨਾਮ ਦਾ ਦੱਖਣ-ਵਰਸ਼ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ‘ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼’ ਦੇਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਹਰਿਵਰਸ਼’ ਨਾਮ ਦਾ ਹੋਰ ਖੇਤਰ ਵੀ—ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੂ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ।
Verse 12
रम्यकं चोत्तरं वर्षं तस्यैवानुहिरण्मयम् / उत्तराः कुरवश्चैव यथैते भरतास्तथा
ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਰਮ੍ਯਕ ਨਾਮ ਦਾ ਵਰ੍ਹਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹਿਰਣ੍ਮਯ ਵਰ੍ਹਸ਼। ਉੱਥੇ ਉੱਤਰ-ਕੁਰੂ ਵੀ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ ਆਚਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 13
नवसाहस्त्रमेकैकमेतेषां द्विजसत्तमाः / इलावृतं च तन्मध्ये तन्मध्ये मेरुरुच्छ्रितः
ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇਕ ਨੌਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਉੱਚਾ ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਉੱਠਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 14
मेरोश्चतुर्दिशं तत्र नवसाहस्त्रविस्तृतम् / इलावृतं महाभागाश्चात्वारस्तत्र पर्वताः / विष्कम्भा रचिता मेरोर्योजनायुतमुच्छ्रिताः
ਉੱਥੇ ਮੇਰੂ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਨੌਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੋ, ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੇਰੂ ਦੇ ਸਹਾਰਾ-ਸਤੰਭਾਂ ਵਾਂਗ ਚਾਰ ਪਰਬਤ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਉੱਚੇ ਹਨ।
Verse 15
पूर्वेण मन्दरो नाम दक्षिणे गन्धमादनः / विपुलः पश्चिमे पार्श्वे सुपार्श्वश्चोत्तरे स्मृतः
ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੰਦਰ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਗੰਧਮਾਦਨ; ਪੱਛਮ ਪਾਸੇ ਵਿਪੁਲ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸੁਪਾਰਸ਼ਵ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 16
कदम्बस्तेषु जम्बुश्च पिप्पलो वट एव च / जम्बूद्वीपस्य सा जम्बूर्नामहेतुर्महर्षयः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੰਬ, ਜੰਬੂ, ਪਿੱਪਲ ਅਤੇ ਵਟ ਦਾ ਰੁੱਖ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਰਿਸ਼ਿਓ, ਉਹੀ ਜੰਬੂ ਰੁੱਖ ‘ਜੰਬੂਦਵੀਪ’ ਨਾਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।
Verse 17
महागजप्रमाणानि जम्ब्वास्तस्याः फलानि च / पतन्ति भूभृतः पृष्ठे शीर्यमाणानि सर्वतः
ਉਸ ਜੰਬੂ ਰੁੱਖ ਦੇ ਫਲ ਮਹਾਂ ਹਾਥੀ ਜਿਹੇ ਵੱਡੇ ਹਨ; ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਡਿੱਗ ਕੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਲੱਗਦਿਆਂ ਹੀ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 18
रसेन तस्याः प्रख्याता तत्र जम्बूनदीति वै / सरित् प्रवर्तते चापि पीयते तत्र वासिभिः
ਉਸ ਜੰਬੂ ਦੇ ਰਸ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ‘ਜੰਬੂਨਦੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਨਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਧਾਰਾ ਵਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੇ ਵਾਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।
Verse 19
न स्वेदो न च दौर्गन्ध्यं न जरा नेन्द्रियक्षयः / तत्पानात् सुस्थमनसां नराणां तत्र जायते
ਉਸ (ਪਵਿੱਤਰ ਰਸ/ਜਲ) ਦੇ ਪਾਨ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਸਥਿਰ-ਚਿੱਤ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਵਧੇਰੇ ਪਸੀਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਬਦਬੂ, ਨਾ ਬੁਢਾਪਾ, ਨਾ ਹੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਖ਼ਸਾਰਾ।
Verse 20
तीरमृत्तत्र संप्राप्य वायुना सुविशोषिता / जाम्बूनदाख्यं भवति सुवर्णं सिद्धभूषणम्
ਉੱਥੇ ਨਦੀ-ਕੰਢੇ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਕ ਕੇ ‘ਜਾਂਬੂਨਦ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸੋਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ।
Verse 21
भद्राश्वः पूर्वतो मेरोः केतुमालश्च पश्चिमे / वर्षे द्वे तु मुनिश्रेष्ठास्तयोर्मध्ये इलावृतम्
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੇਰੂ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ-ਵਰਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਕੇਤੁਮਾਲ-ਵਰਸ਼; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 22
वनं चैत्ररथं पूर्वे दक्षिणे गन्धमादनम् / वैभ्राजं पश्चिमे विद्यादुत्तरे सवितुर्वनम्
ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਚੈਤਰਰਥ ਦਾ ਵਨ ਹੈ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਗੰਧਮਾਦਨ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵੈਭ੍ਰਾਜ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਵਿਤ੍ਰ (ਸੂਰਜ) ਦਾ ਵਨ ਜਾਣੋ।
Verse 23
अरुणोदं महाभद्रमसितोदं च मानसम् / सरांस्येतानि चत्वारि देवयोग्यानि सर्वदा
ਅਰੁਣੋਦ, ਮਹਾਭਦ੍ਰ, ਅਸਿਤੋਦ ਅਤੇ ਮਾਨਸ—ਇਹ ਚਾਰ ਸਰੋਵਰ ਸਦਾ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਵਾਸ ਲਈ ਯੋਗ ਹਨ।
Verse 24
सितान्तश्च कुमुद्वांश्च कुरुरी माल्यवांस्तथा / वैकङ्को मणिशैलश्च ऋक्षवांश्चाचलोत्तमाः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀਤਾਂਤ ਤੇ ਕੁਮੁਦਵਾਨ, ਕੁਰੁਰੀ ਤੇ ਮਾਲ੍ਯਵਾਨ; ਅਤੇ ਵੈਕੰਕ, ਮਣਿਸ਼ੈਲ ਤੇ ਰਿਖ੍ਸਵਾਨ—ਇਹ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਹਨ।
Verse 25
महानीलो ऽथ रुचकः सबिन्दुर्मन्दरस्तथा / वेणुमांश्चैव मेघश्च निषधो देवपर्वतः / इत्येते देवरचिताः सिद्धावासाः प्रकीर्तिताः
ਮਹਾਨੀਲ, ਰੁਚਕ, ਸਬਿੰਦੁ ਅਤੇ ਮੰਦਰ; ਵੇਣੁਮਾਂਸ਼, ਮੇਘ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਪਰਬਤ ਨਿਸਧ—ਇਹ ਦੇਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 26
अरुणोदस्य सरसः पूर्वतः केसराचलः / त्रिकूटशिखरश्चैव पतङ्गो रुचकस्तथा
ਅਰੁਣੋਦ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਕੇਸਰਾਚਲ ਪਹਾੜ ਹੈ; ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਕੂਟਸ਼ਿਖਰ, ਪਤੰਗ ਤੇ ਰੁਚਕ ਨਾਮ ਦੇ ਪਹਾੜ ਵੀ ਹਨ।
Verse 27
निषधो वसुधारश्च कलिङ्गस्त्रिशिखः शुभः / समूलो वसुधारश्च कुरवश्चैव सानुमान्
ਨਿਸਧ, ਵਸੁਧਾਰਾ, ਕਲਿੰਗ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਤ੍ਰਿਸਿਖ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮੂਲ, ਫਿਰ ਵਸੁਧਾਰਾ, ਅਤੇ ਸਾਨੁਮਾਨ ਸਮੇਤ ਕੁਰਵ—ਇਹ ਇੱਥੇ ਉਚਾਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੇਸ਼/ਪਹਾੜ ਹਨ।
Verse 28
ताम्रातश्च विशालश्च कुमुदो वेणुर्वतः / एकशृङ्गो महाशैलो गजशैलः पिशाचकः
ਤਾਮ੍ਰਾਤ, ਵਿਸ਼ਾਲ, ਕੁਮੁਦ ਅਤੇ ਵੇਣੁਰਵਤ; ਨਾਲ ਹੀ ਏਕਸ਼੍ਰਿੰਗ, ਮਹਾਸ਼ੈਲ, ਗਜਸ਼ੈਲ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਚਕ—ਇਹ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਹਾੜ ਹਨ।
Verse 29
पञ्चशैलो ऽथ कैलासो हिमवांशचाचलोत्तमः / इत्येते देवचरिता उत्कटाः पर्वतोत्तमाः
ਫਿਰ ਪੰਚਸ਼ੈਲ, ਕੈਲਾਸ ਅਤੇ ਹਿਮਵਾਨ—ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ। ਇਹ ਦੇਵਚਰਿਤ, ਅਤਿ ਪ੍ਰਬਲ ਤੇ ਉੱਤਮ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ।
Verse 30
महाभद्रस्य सरसो दक्षिणे केसराचलः / शिखिवासश्च वैदूर्यः कपिलो गन्धमादनः
ਮਹਾਭਦ੍ਰ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਕੇਸਰਾਚਲ, ਸ਼ਿਖਿਵਾਸ, ਵੈਦੂਰਯ, ਕਪਿਲ ਅਤੇ ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਹਾੜ ਸਥਿਤ ਹਨ।
Verse 31
जारुधिश्च सुगन्धिश्च श्रीशृङ्गश्चाचलोत्तमः / सुपार्श्वश्च सुपक्षश्च कङ्कः कपिल एव च
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਾਰੁਧਿ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿ; ਸ਼੍ਰੀਸ਼੍ਰਿੰਗ ਨਾਮ ਦਾ ਉੱਤਮ ਪਹਾੜ; ਅਤੇ ਸੁਪਾਰਸ਼ਵ ਤੇ ਸੁਪਕਸ਼; ਨਾਲ ਹੀ ਕਂਕ ਅਤੇ ਕਪਿਲ—ਇਹ ਵੀ ਇੱਥੇ ਵਰਣਿਤ ਪਹਾੜ ਹਨ।
Verse 32
पिञ्जरो भद्रशैलश्च सुरसश्च महाबलः / अञ्जनो मधुमांस्तद्वत् कुमुदो मुकुटस्तथा
ਪਿੰਜਰ, ਭਦ੍ਰਸ਼ੈਲ, ਸੁਰਸ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਜਨ ਅਤੇ ਮਧੁਮਾਨ; ਅਤੇ ਕੂਮੁਦ ਤੇ ਮੁਕੁਟ—ਇਹ ਵੀ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 33
सहस्त्रशिखरश्चैव पाण्डुरः कृष्ण एव च / पारिजातो महाशैलस्तथैव कपिलोदकः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਿਖਰ; ਅਤੇ ਪਾਂਡੁਰ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ; ਪਾਰਿਜਾਤ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਂ ਪਹਾੜ, ਅਤੇ ਕਪਿਲੋਦਕ—ਇਹ ਵੀ ਉਚਾਰੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 34
सुषेणः पुण्डरीकश्च महामेघस्तथैव च / एते पर्वतराजानः सिद्धगन्धर्वसेविताः
ਸੁਸ਼ੇਣ, ਪੁੰਡਰੀਕ ਅਤੇ ਮਹਾਮੇਘ—ਇਹ ਪਰਬਤ-ਰਾਜ ਹਨ; ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਵੰਦਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 35
असितोदस्य सरसः पश्चिमे केसराचलः / शङ्खकूटो ऽथ वृषभो हंसो नागस्तथा परः
ਅਸਿਤੋਦ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਕੇਸਰਾਚਲ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ੰਖਕੂਟ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ, ਹੰਸ ਤੇ ਉੱਚਾ ਨਾਗ—ਇਹ ਵੀ (ਚੋਟੀਆਂ) ਹਨ।
Verse 36
कालाञ्जनः शुक्रशैलो नीलः कमल एव च / पुष्पकश्च सुमेघश्च वाराहो विरजास्तथा / मयूरः कपिलश्चैव महाकपिल एव च
ਕਾਲਾਂਜਨ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੈਲ, ਨੀਲ ਅਤੇ ਕਮਲ; ਪੁਸ਼ਪਕ ਅਤੇ ਸੁਮੇਘ; ਵਾਰਾਹ ਅਤੇ ਵਿਰਜਾ; ਅਤੇ ਮਯੂਰ, ਕਪਿਲ ਤੇ ਮਹਾਕਪਿਲ—ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਹਾੜ ਹਨ।
Verse 37
इत्येते देवगन्धर्वसिद्धसङ्घनिषेविताः / सरसो मानसस्येह उत्तरे केसराचलाः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਤ ਸੇਵਿਤ ਇਹ ਕੇਸਰਾਚਲ ਪਹਾੜ ਇੱਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਨਸ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹਨ।
Verse 38
एतेषां शैलमुख्यानामन्तरेषु यथाक्रमम् / सन्ति चैवान्तरद्रोण्यः सरांसि च वनानि च
ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਖ ਪਹਾੜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਘਾਟੀਆਂ, ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
Verse 39
वसन्ति तत्र मुनयः सिद्धाश्च ब्रह्मभाविताः / प्रसन्नाः शान्तरजसः सर्वदुः खविवर्जिताः
ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਭਾਵਿਤ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਸਿੱਧ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ, ਰਜੋਗੁਣ-ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸਭ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
Jambū, Plakṣa, Śālmala, Kuśa, Krauñca, Śāka, and Puṣkara (the seventh), each encircled by an ocean and described as progressively larger.
Salt-water; sugarcane-juice; intoxicating liquor; ghee; curds; milk; and sweet (fresh) water—each ocean encircling a dvīpa in expanding order.
Meru is said to be 84,000 yojanas high, extending 16,000 yojanas below the earth, with a summit breadth of 32,000 yojanas and a base extent of 16,000 yojanas in every direction.
It is linked to the great jambū tree; its immense fruits and essence are said to generate the Jambūnadī, and the region’s identity is etiologically derived from that sacred tree.
The river’s essence is described as conferring steadiness and freedom from bodily decline; its dried riverbank mud becomes Jāmbūnada gold, fit for siddhas’ ornaments—marking the landscape as both sacral and transformative.